“Sharh al-aqoid an-Nasafiya” asariga yozilgan sharh, hoshiya va ta’liqlar
Manbashunoslik fani tamoyillariga ko‘ra, muayyan yozma manba qo‘lyozmalarining turli mintaqalarda ko‘plab saqlanib qolganligi bir jihatdan, uning keng istifoda qilinganiga dalil bo‘lsa, ikkinchi tomondan, o‘sha asarning o‘z yo‘nalishida muhim qiymatga ega bo‘lganiga dalolat qiladi. Ushbu omillar Sa’duddin Taftazoniyning kalomga doir yozma merosida ham mavjud bo‘lib, zero, uning zamirida allomaning ilmiy salohiyati yotadi.
Sa’duddin Taftazoniyning kalom ilmiga oid eng keng tarqalgan asari bu – “Sharh al-Aqoid an-nasafiya”dir. Bu asar 1367 yili Xorazmda yozib tugatilgan. Bir jihatdan, u yozilganidan buyon ta’lim dargohlarida asosiy darslik sifatida o‘qitib kelinsa, ikkinchi tomondan insoniyat tarixidagi yirik musulmon imperiyalarda ham davlat rahbarlari uni alohida o‘rganganlar va o‘sha hukmdorlarga atab ba’zi olimlar unga sharh va hoshiyalar yozganlar. Bunga misol sifatida Usmonli saltanatini keltirish mumkin. Xususan, Sulton Boyazid II ga ham ustozi Mavlo Salohuddin tomonidan “Sharh al-Aqoid an-nasafiya” o‘qitilgan va u ushbu shogirdining taklifiga binoan asarga hoshiya ham yozgan edi.
Bundan tashqari, Muhammad Qosim “Hoshiya al-Xayoliy alo Sharh al-Aqoid an-nasafiya”ga hoshiya yozib, uni Ashtarxoniylar sulolasining uchinchi vakili Buxoro xonligining hukmdori bo‘lgan Imomqulixon ibn Dinmuhammadga atagan.
Tadqiqotchilar “Sharh al-Aqoid an-nasafiya” asarini o‘rganish jarayonida turli asrlarda yashab ijod qilgan hanafiy, shofiiy va molikiy mazhabi olimlari tomonidan 97 ta sharh, hoshiya va ta’liq yozilganligini aniqlaganlar.
Masalaning muhim jihati shundaki, asarga sharh va hoshiya yozganlar qatorida Sa’duddin Taftazoniyga zamondosh bo‘lgan I’zzuddin Muhammad ibn Abu Bakr Hamaviy va Mavlo Muhammad ibn Qozi Manyos kabi olimlarning ham mavjudligi tahsinga sazovordir.
Shuningdek, unda keltirilgan hadislar taxrijiga oid alohida asarlar ham bitilgan. Bu esa, allomaning zamondosh olimlar tomonidan yuksak e’tirofi bo‘lib, u manbaning ahamiyatini belgilovchi muhim omillardan sanaladi. Lekin mazkur olimlarning sharhlari bugungi kungacha yetib kelgan bo‘lsa-da, hali hanuz nashr etilmagan.
Nashr etilgan hoshiyalar haqida gapirganda “Ibn Jamoat” nomi bilan tanilgan Abu Abdulloh I’zuddin Muhammad ibn Abu Bakrning “Hoshiya alo Sharh al-aqoid an-nasafiya”;
Shamsuddin Ahmad ibn Muso Xayoliyning “Hoshiya alo Sharh al-aqoid an-nasafiya”, “Kastaliy” nomi bilan tanilgan Muslihuddin Mustafo ibn Muhammadning “Hoshiya alo Sharh al-aqoid”, “Qora Xalil” nomi bilan tanilgan Qoziaskar Qora Xalil Afandi ibn Hasanning “Hoshiya alo Sharh al-aqoid” va boshqa shu kabi 40 dan ortiq chop etilgan hoshiyalarni e’tirof etishimiz mumkin.
Bundan tashqari “Sharh al-Aqoid an-nasafiya” asariga yozilgan va hali hanuz aniqlanmagan 100 ga yaqin hoshiya va sharhlar tadqiqotchilarni kutib turibti
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, Sa’duddin Taftazoniyning hanafiy-moturidiy ta’limoti bo‘yicha eng keng tarqalgan va foydalaniladigan asari “Sharh al-Aqoid an-nasafiya”dir. Zero, u sharh bo‘lishiga qaramasdan, shu paytgacha ta’lim tizimida unumli foydalanib kelinmoqda. Shuningdek, asrlar osha mashhur olimlarning diqqat markazida bo‘lib, sharh, hoshiya va ta’liqlar bitilgan.Bu esa, ushbu manba nafaqat tarixda o‘tgan turli adashgan firqalar qarashlarini tanqidiy o‘rganishda, balki, zamonaviy radikal oqimlarga ilmiy raddiyalar berishda ham muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Bosh mutaxassisi
“Sharhu aqoidi Nasafiya” asarini o‘zbek tiliga ilmiy-izohli tarjimasi hamda
uning android va multimedia dasturlarini tayyorlash bo‘yicha loyiha a’zosi
“Uthaym” gazetasi: Madaniy merosni asrash Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim yo‘nalishiga aylangan
Shri-Lankaning “Uthaym” nashrida O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosi, uni asrab-avaylash va kelajak avlodlarga bezavol yetkazish borasida amalga oshirilayotgan ishlarga bag‘ishlangan maqola e’lon qilindi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Materialda Yangi O‘zbekistonda milliy qadriyatlarni tiklash, madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish, ilm-fan va ma’rifatni rivojlantirishga qaratilgan islohotlar yuksak baholangan.
Ta’kidlanganidek, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda ma’naviy-ma’rifiy sohani tubdan takomillashtirish, xalqning ko‘p asrlik boy ilmiy-madaniy merosini o‘rganish hamda uni jahon hamjamiyatiga keng targ‘ib etish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Mamlakatda tarixiy obidalarni restavratsiya qilish, muzeylar va arxivlar faoliyatini modernizatsiya qilish, qo‘lyozmalarni asrab-avaylash va raqamlashtirish, milliy madaniy merosni xalqaro miqyosda targ‘ib qilishga qaratilgan tizimli ishlar amalga oshirilayotgani qayd etilgan.
Maqolada Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilgari surilgan Uchinchi Renessans g‘oyasi mamlakat taraqqiyotining muhim strategik yo‘nalishi sifatida alohida e’tirof etilgan. Muallif fikricha, mazkur g‘oya nafaqat tarixiy merosni asrab-avaylash, balki ilm-fan, ta’lim, madaniyat va innovatsiyalarni uyg‘un rivojlantirish orqali mamlakatning intellektual va ma’naviy salohiyatini yuksaltirishga xizmat qilmoqda.
Uchinchi Renessans konsepsiyasi O‘zbekistonning buyuk ilmiy an’analarini qayta tiklash, yosh avlodni bilimli va vatanparvar etib tarbiyalash hamda mamlakatning xalqaro nufuzini yanada mustahkamlashga qaratilgan umummilliy dastur sifatida baholanmoqda.
Gazetaning yozishicha, O‘zbekistonda kechayotgan o‘zgarishlar faqat madaniy sohadagi islohotlar bilan cheklanmaydi. Ular mamlakatning ilmiy, ma’naviy va intellektual taraqqiyotini ta’minlashga qaratilgan uzoq muddatli strategiyaning ajralmas qismi hisoblanadi. Ilmiy muassasalar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, tarixiy manbalarni tadqiq etish, madaniy merosni muhofaza qilish va zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirish kabi yo‘nalishlar yagona maqsad — Yangi O‘zbekistonning mustahkam ma’naviy poydevorini yaratishga xizmat qilayotgani alohida qayd etilgan.
Maqolada Toshkent shahrida barpo etilgan O‘zbekiston Islom sivilizatsiyasi markazi faoliyatiga keng o‘rin ajratilgan.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi va g‘oyasi asosida barpo etilgan mazkur betakror majmua O‘zbekistonning madaniy va ilmiy siyosatidagi eng muhim istiqbolli loyihalardan biri bo‘ldi. Markazda VII asrga oid noyob Usmon Mus'hafi saqlanayotgani uning tarixiy ahamiyatini yanada oshiradi.
Shu bilan birga, bu yerda qo‘lyozmalarni ilmiy o‘rganish, restavratsiya qilish, arxiv materiallarini tizimlashtirish va zamonaviy texnologiyalar asosida raqamlashtirish uchun barcha zarur sharoitlar yaratilgan.
Gazetada O‘zbekistonning YUNЕSKO va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan madaniy merosni muhofaza qilish sohasidagi hamkorligi, tarixiy obidalarni asrab-avaylash, ularni xalqaro turizm va ilmiy tadqiqotlar bilan uyg‘un rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlari haqida so‘z yuritilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »