Namozdan so‘ng Qur’on tilovati (1-qism)
Dinimizda Qur’on tilovati eng savobli amallardan biri ekanligini doimo e’tirof qilib kelingan. Yaqin yillargacha namozdan keyin Kur’on tilovati qilish joiz yoki joiz emasligi to‘g‘risida ixtilof bo‘lmagan. Buni olimlar ham omma xalq ham durust deb bilishgan. Zero, nafl ibodatlar orasida afzali Qur’oni karim tilovatidir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ummatlarini bunga qiziqtirganlar. Qur’oni karim sohibini shafoat qiladi va shayton vasvasalaridan qo‘rg‘on bo‘ladi. Uning tilovati gunohlarni o‘chiradigan, savoblarni ko‘paytiradigan go‘zal amaldir. Ammo keyingi vaqtlarda namozlardan keyin o‘qiladigan Qur’on tilovatini bid’at deydigan, uni eshitishdan yuz o‘giradigan va boshqalarni ham qaytaradigan turli “ayrim kishilar” paydo bo‘lmoqda.
Tilovat o‘qilib turgan holatda adabsizlik bilan mutakabbirona chiqib ketayotganlar borki, ular Rasululloh sollallohu alayhi va sallam davri saodatlarida qilinmagan ekan, deb asosi yo‘q gaplar, eshitdim yoki qaysidir internetda o‘qidim deb o‘zlarini oqlashga urinadilar. Ilmni esa ishonchli manbadan, ustozdan o‘rganish zarurligini hadislarda ko‘p ta’kidlangan. O‘rni kelganda mazkur kishilarni da’volariga javob berib, bid’at nimaligini ham yodga olamiz.
البِدْعَةُ طَرِيقَة فِي الدِّينِ مُخْتَرَعَةٌ تُضاهي الشَّرِيعَةَ يُقْصَدُ بِالسُّلُوكِ عَلَيْهَا مَا يُقْصَدُ بِالطَّرِيقَةِ الشَّرِيعَةِ
"Bid’at dinda yangi ixtiro qilingan yo‘l bo‘lib, u bilan shariatga yangilik kiritiladi. Unga yurishdan shariat yo‘liga yurish qasd qilinadi" ("Al-E’tisom" kitobi).
Yuqoridagi ta’rifdan shu narsa ravshan bo‘ladiki, Payg‘ambarimiz alayhissalomning davrlarida bo‘lmagan, yangi paydo bo‘lgan har narsa bid’at hisoblanmaydi. Balki, Qur’on, hadis, ijmo va shar’iy qiyosdan biror dalil bo‘lmagan holda, bir ishni paydo qilish va uni dindan deb tushunish bid’at ekanligi ma’lum bo‘lmoqda. Endi, Qur’on tilovati borasida Payg‘ambarimiz alayhissalomning ko‘rsatmalari bilan tanishamiz:
عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ قَلْبًا وَ قلْبُ الْقُرْآنِ يَس وَ مَنْ قَرَأَ يَسٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِقِراءَتِهَا قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ عَشْرَ مرات
Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar: “Har bir narsaning qalbi bor. Qur’onning qalbi Yosindir. Kimki Yosin surasini (bir marotaba) o‘qisa, Alloh unga o‘n marotaba Kur’on o‘qiganlik savobini yozadi” deganlar. Imom Termiziy rivoyatlari.
Allohning kalomi va Rasulining hadislarida Qur’on tilovati haqidagi ko‘rsatmalar bundanda bisyor. Qolaversa, bu masalada biror cheklov yo‘q, aksincha ish keng qilib qo‘yilgandir. Alloh va Uning Rasuli bir ishni keng qilgandan keyin bandalar uni toraytirishi to‘g‘ri bo‘lmaydi. Shar’iy dalillarda namozdan keyin Qur’on o‘qish mumkin emas degan gap yo‘q. Qur’-on tilovat qilish va uni tinglash savobli ish ekani esa juda mashhur masala. Kim savob umidida tilovat qilsa, ajr olaveradi. Kur’oni Karim oyatlari va hadisi shariflar Qur’on o‘quvchiga ulkan savoblar, buyuk fazllar xabarini berganidek, uni tinglovchiga ham ana shunday go‘zal ajr, buyuk manzil hamda ulug‘ mukofotlar bordir.
Rasul akram sollallohu alayhi va sallam Oishai Siddiqa roziyallohu anho onamizni har kuni Qur’oni karim haqqini ado etishga buyurganlar. Uni ado etish tartibi haqida har kuni Qur’onni hammasini o‘qishni aytganlar, qodir bo‘lmasa, 200-250 oyat o‘qishni, hatto 100 oyat va “Ixlos” surasini uch bora o‘qish bilan deb tushintirganlar. Qur’oni karimdagi ko‘pgina suralar va ba’zi oyatlarning fazilati zikr qilingan. Qiyomat kuni shafoat qilishi, savoblar ko‘paytirib yozilishi, hojatlarining ravo bo‘lishi, bemorlarga shifo bo‘lishi, duolarning ijobat bo‘lishi, nur bag‘ishlashi, tetiklik va aql-idrokka musaffolik berishi va boshqa ko‘pgina fazilatlari bildirilgan. Shunday suralardan “Yosin”, “Fath”, “ar-Rahmon”, “Voqea”, “Duxon”, “Mulk”, “Naba’”, “Kahf”va boshqalarini sanash mumkin. Oyatlardan “al-Kursiy”, “Baqara” surasining oxirgi ikki oyati, “Tavba” surasining oxirgi ikki oyati, “Hashr” surasining oxirgi uch oyati va boshqalari bor.
Har kuni mo‘min kishi Qur’oni karim haqqini ado etish uchun alohida vaqt ajratishi kerak. Ammo ko‘pincha imkon topilmaydi. Yoki shunchaki bu vazifa borligi yoddan ko‘tariladi. Har qanday xastalikni davolovchi mohir tabib kabi ulamolarimiz besh vaqt namozda quyidagi suralarni tilovatini tavsiya qiladilar: Bomdoddan keyin “Yosin” surasi 83 oyat, Peshindan keyin “ar-Rah-mon” 78 oyat yoki “al-Fath” 29 oyat, Asrda “an-Naba’” (amma) surasi 40 oyat, Shomdan so‘ng “al-Voqea” surasi 96 oyat, Xuftondan so‘ng “al-Mulk” surasi 30 oyat jami 350 oyat atrofida har kuni o‘qiladi. Demak, mo‘minlar namozdan so‘ng ushbu suralarning tilovati yordamida har kuni Qur’oni karim haqqini ado etish bilan birga, mazkur suralarning fazilatlaridan ham bahramand bo‘ladilar.
Qur’oni karimni tinglash tilovat qilish bilan barobar. Bu borada Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisi sharif munga yorqin dalil bo‘ladi:
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ - مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ - حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَيْسَرَةَ ، عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَنِ اسْتَمَعَ إِلَى آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، كُتِبَ لَهُ حَسَنَةٌ مُضَاعَفَةٌ، وَمَنْ تَلَاهَا كَانَتْ لَهُ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَة رَوَاهُ أَحْمَد.ُ ".
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: “Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Kim Alloh taoloning kitobidan bir oyat tinglasa, unga bitta savob ko‘paytirilib beriladi. Kim Qur’on tilovat qilsa, unga qiyomat kuni nur bo‘ladi”, dedilar” Imom Ahmad rivoyati.
Demak yuqoridagi suralarni va oyati karimalarni tilovat qilgan kishi qancha ajru savoblarga ega bo‘lsa tinglovchilar ham ajru mukofotlarga ega bo‘ladilar. Qolaversa yodlay olmagan mo‘min musulmonlar yodlab olgunlariga qadar tilovat qilayotgan kishilardan tinglab Qur’oni karimni savobiga ega bo‘ladilar.
Sufyon ibn Uyayna (rahmatullohi alayh): “Ilm olish tinglashdan boshlanadi, so‘ngra uni tushuniladi va yod olinadi keyin unga amal qilinadi”, dedilar. Banda Kalomullohni xolis niyat bilan tinglasa, uning qalbiga Alloh taolo nur soladi va to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qiladi. Qur’oni karimda marhamat qilinadi: “
الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَٰئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ
“Bas, (ey Muhammad!) Mening shunday bandalarimga xushxabar beringki, ular gapni tinglab, so‘ng uning eng go‘zaliga (foydalisiga) ergashadilar. Aynan o‘shalar Alloh hidoyat etgan zotlardir va aynan o‘shalargina aql egalaridir” (Zumar, 17-18).
Imom Lays ibn Sa’d aytadilar: “Hech bir kishi Qur’on tinglovchidan ko‘ra tezroq rahmatga erishmaydi. Chunki Alloh taolo:
وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
“Qur’on o‘qilganda uni tinglangiz va sukut saqlangiz! Shoyad (shunda) rahm qilingaysiz!” - deydi (A’rof surasi, 204-oyat).
Bu Qur’onni eshitish va unga quloq solishni vojib qiladigan buyruqdir. Shubha yo‘qki, Islom odobi Kur’on tilovat qilingan paytda uni tinglashni taqozo qiladi.
Ismoilxon Ishanov,
"Hidoya" o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi o‘qituvchisi
Hakim Termiziy — hadis ilmi va ma’naviy tafakkur uyg‘unligini namoyon etgan alloma
Hijriy III asr islom ilmlari, xususan, hadis ilmi taraqqiyotida yuksak bosqich hisoblanadi. Bu davrda hadislarni jamlash, ularni saralash, rivoyatlarning sanad va matnini o‘rganish, turli mavzular asosida tasniflash borasida katta ilmiy ishlar amalga oshirildi. Imom Buxoriy, Imom Muslim, Imom Dorimiy, Abu Iso Termiziy kabi buyuk muhaddislar ana shu ilmiy muhitda yetishib chiqdi. Shu bois hijriy III asr hadis ilmining “oltin asri” sifatida e’tirof etiladi.
Ana shu davrda Movarounnahr zaminida ilm-fan va ma’naviy tafakkur rivojiga munosib hissa qo‘shgan allomalardan biri Hakim Termiziy edi. Uning ilmiy merosi hadislarni to‘plash va rivoyat qilish bilan cheklanib qolmay, ularning mazmun-mohiyatini anglash, ma’naviy qirralarini ochib berish va inson hayoti bilan bog‘lashga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.
Hakim Termiziyning ilmiy qarashlarini o‘rganish orqali o‘sha davrda hadis ilmi qanday shakllangani, muhaddislarning rivoyatlarga munosabati, hadislarning zohiriy va botiniy mazmunini anglashga bo‘lgan intilishlar haqida tasavvur hosil qilish mumkin.
Ilm muhitida kamol topgan alloma
Hakim Termiziyning ilmga bo‘lgan qiziqishi uning oilaviy muhiti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Manbalarda uning otasi muhaddis bo‘lgani va hadis rivoyat qilgani qayd etiladi. Allomaning o‘zi ham yoshligidan ilm ahli orasida kamol topgani haqida ma’lumot qoldirgan.
U otasidan 80 dan ortiq hadis rivoyat qilgan. Shuningdek, onasidan ham hadis olgani haqida ma’lumotlar mavjud. Ota va ona tomonidan bobolarining ham hadis rivoyati bilan shug‘ullangani allomaning ilm muhitida tarbiya topganini ko‘rsatadi.
Hakim Termiziyning hadis ilmi bo‘yicha ustozlari va roviylari doirasi ham keng bo‘lgan. Tadqiqotlarda uning 170 ga yaqin ustozi nomi keltiriladi. “Navodir al-usul” asarida esa 223 nafar roviy qayd etilgani ko‘rsatiladi. Shu bois tabaqot asarlarida Hakim Termiziy nomi “al-Hakim” bilan bir qatorda “al-Hofiz” unvoni bilan ham tilga olinadi.
Bu ma’lumotlar allomaning hadis ilmiga jiddiy tayyorgarlik bilan kirib kelganini ko‘rsatadi. Biroq uning ilmiy qiyofasini faqat roviylar va hadislar soni bilan belgilab bo‘lmaydi. Hakim Termiziyning o‘ziga xosligi, avvalo, hadisga yondashuvi va uni talqin qilish uslubida namoyon bo‘ladi.
Hadisni rivoyat qilishdan uni anglashgacha
Hakim Termiziy asarlarida Qur’oni karim, qudsiy va nabaviy hadislar, sahobiylar, tobeiylar va tabaa tobeiylar rivoyatlari, zohidlar so‘zlari hamda boshqa manbalardan foydalangan. Biroq uning maqsadi ularni shunchaki bir joyga to‘plash emas edi.
Alloma hadisning mazmuniga, unda ifodalangan g‘oya va hikmatga, inson hayotidagi ahamiyatiga e’tibor qaratgan. Shu jihatdan uning asarlarida rivoyat va talqin bir-birini to‘ldirib boradi.
Tadqiqotlarda Hakim Termiziyning hadisga yondashuvida bir nechta o‘ziga xos uslub ajratiladi. Jumladan, tasavvufiy mazmundagi hadislarni jamlash va ularning ma’nosini sharhlash, muayyan mavzuga oid hadislarni bir joyga to‘plash, shuningdek, hadislarni sharhlab, ulardan amaliy xulosalar chiqarish uning ilmiy uslubiga xos jihatlar sifatida ko‘rsatiladi. Bu xususiyatlar “Ar-Radd ala-l-muattila” va “Al-Manhiyot” kabi asarlarida yaqqol ko‘rinadi.
Demak, Hakim Termiziy uchun hadisning qimmati faqat uning rivoyat qilinganida emas. Uning mazmunini tushunish, undagi ma’naviy saboqlarni anglash va hayotda qo‘llash ham muhim edi.
“Navodir al-usul” — ma’no va mazmun talqini
Allomaning hadis ilmidagi o‘ziga xos yondashuvini “Navodir al-usul” asari misolida yanada yaqqol ko‘rish mumkin. Mazkur asar hadislarni irfoniy talqin qilish an’anasining muhim manbalaridan biri sifatida qaraladi. Unda hadislar keltirilishi bilan birga, ularning mazmuni, ma’naviy ahamiyati va inson hayotiga daxldor jihatlari ham ochib beriladi.
Hakim Termiziy hadisning zohiriy ma’nosi bilan kifoyalanib qolmay, uning botiniy mazmuniga ham e’tibor qaratgan. Bu yondashuv uning fiqhiy qarashlarida ham namoyon bo‘ladi. U hadisdan kelib chiqadigan hukmni keltirish bilan birga, uning axloqiy va ma’naviy mohiyatini ham ochishga harakat qiladi.
Tarix fanlari nomzodi Ibrohim Usmonov Hakim Termiziyning ushbu xususiyatini shunday izohlaydi:
“Hakim Termiziy ushbu asarida faqat hadislarni jamlash bilan cheklanmay, har bir hadisni mufassal sharhlab, uning botiniy va zohiriy ma’nolarini, hikmatini ko‘rsatib, hadisning mazmun-mohiyatini har tomonlama tahlil qiladi hamda hadisning asl mag‘ziga yetib borishga, uni to‘liq idrok etishga harakat qiladi. Uning har bir sharhida tasavvufiy talqin sezilib turadi. Asarda hadislarni inson ma’naviy-ruhiy va maishiy hayotida qanday tatbiq qilish mumkinligi ko‘rsatib berilgan”.
Olimning bu fikri Hakim Termiziyning ilmiy uslubidagi muhim jihatni ochib beradi. Ya’ni alloma uchun hadisni o‘rganish uni yodlash yoki rivoyat qilish bilan yakunlanmagan. Hadisdagi ma’noni anglash, uning hikmatini tushunish va inson hayotidagi o‘rnini ko‘rsatish ham ilmning muhim qismi sifatida qaralgan.
Shu nuqtayi nazardan, “Navodir al-usul” Hakim Termiziyning ilmiy dunyoqarashini namoyon etuvchi muhim asarlardan biri hisoblanadi.
Sanad va matn masalasi
Hadis ilmida sanad (hadisni rivoyat qilgan kishilarning bir-biriga bog‘langan roviylar silsilasi)ning ahamiyati beqiyos. Hadisning kimlar orqali rivoyat qilinganini aniqlash, roviylarni o‘rganish va ularning ishonchlilik darajasini belgilash muhaddislar faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan.
Hakim Termiziy ham sanad masalasiga e’tibor qaratgan. Biroq uning qarashlarida hadis matni va mazmunini anglashga ham katta o‘rin berilgan. U hadisning ma’nosini ochish, uning Qur’on va sunnatga muvofiqligini ko‘rib chiqish, zohiriy va botiniy jihatlarini tahlil qilish zarurligini ta’kidlaydi.
Alloma muhaddislarni “ruvot”, “vuot” va “naqqolun” kabi toifalarga ajratadi. Bu tasnif orqali u hadis ilmida faqat rivoyatni yetkazish emas, uni anglash va mazmunini idrok etish ham muhim ekanini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, Hakim Termiziyning ayrim rivoyatlari keyingi muhaddislar tomonidan tanqid qilingani ham ma’lum. Xususan, “Navodir al-usul”dagi ayrim hadislarning sanadi va roviylari borasida bahslar mavjud. Muhammad Taqiy Usmoniy mazkur asarni hadis to‘plamlarining to‘rtinchi tabaqasiga kiritib, unda zaif hadislar ham uchrashini qayd etgan.
Shuning uchun alloma merosini o‘rganishda uning hadislarni talqin qilish uslubi bilan ayrim rivoyatlarning hadisshunoslik nuqtayi nazaridan bahsli jihatlarini alohida ko‘rib chiqish muhimdir.
“Manhiyot” — hadisning amaliy ahamiyati
Hakim Termiziyning hadis ilmidagi yondashuvi “Manhiyot” asarida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Asarda 170 dan ortiq qaytaruv mazmunidagi hadis jamlangan.
Muallif har bir masalani faqat hadis bilan cheklamaydi. Uning mazmunini ochish uchun Qur’on oyatlari, boshqa hadislar, sahobiylar, tobeiylar va ulamolar fikrlaridan foydalanadi. Zarur o‘rinlarda o‘z qarashlarini ham bayon qiladi. Keyin esa hadisning mazmuni sharhlanib, undan tegishli xulosalar chiqariladi.
Asarda savdo-sotiq, qarz, oltin va kumush bilan bog‘liq muomalalar, suvdan foydalanish kabi turli masalalarga murojaat qilinadi. Bu esa Hakim Termiziyning hadisni insonning kundalik hayotidan ajratmaganini ko‘rsatadi.
Uning yondashuvida hadis insonning e’tiqodi va ibodatigina emas, balki axloqi, muomalasi va jamiyatdagi munosabatlari bilan ham bog‘liq holda namoyon bo‘ladi.
Hakim Termiziy merosi — Markaz ekspozitsiyasida
Asrlar davomida ilmiy qiymatini saqlab kelayotgan Hakim Termiziy merosi bugun O‘zbekistonda ham keng o‘rganilmoqda va targ‘ib etilmoqda.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Birinchi Renessans davri ekspozitsiyasida yurtimiz zaminida yetishib chiqqan buyuk allomalarning ilmiy merosi keng yoritilgan. Ana shu ekspozitsiyadan Hakim Termiziyning ilmiy merosi ham munosib o‘rin olgan.
Ekspozitsiyada Birinchi Renessans davrida Movarounnahrda ilm-fan, ma’rifat va tafakkur yuksalishida muhim o‘rin tutgan allomalar faoliyati haqida ma’lumotlar taqdim etilgan. Hakim Termiziy merosining ham ushbu makonda namoyon etilishi allomaning hadis ilmi va ma’naviy tafakkur tarixidagi o‘ziga xos o‘rnini keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qiladi.
Ayniqsa, Hakim Termiziyning asarlarida ilm bilan ma’naviyat, hadis bilan fiqh, rivoyat bilan talqin o‘rtasidagi uyg‘unlikka e’tibor qaratilgani uning merosini Birinchi Renessans davri ilmiy muhitining muhim tarkibiy qismi sifatida ko‘rish imkonini beradi.
Shu jihatdan Markaz ekspozitsiyasida alloma merosining o‘rin olishi faqat tarixiy ma’lumotni namoyish etish emas, balki ajdodlarimiz yaratgan ilmiy va ma’naviy boylikni bugungi avlodga yetkazishning zamonaviy ko‘rinishidir.
Merosdan ma’rifat sari
Hakim Termiziyning ilmiy merosi Movarounnahrda hadis ilmi bilan bir qatorda fiqh, axloq va tasavvuf tafakkuri ham yuksak darajada rivojlanganini ko‘rsatadi. Allomaning asarlarida hadisni rivoyat qilish va uni anglash, uning mazmunini sharhlash va hayotga tatbiq etish bir-biri bilan uzviy bog‘langan.
Uning “Navodir al-usul” va “Manhiyot” kabi asarlari orqali hadislarning inson ma’naviy hayoti, axloqi va kundalik munosabatlaridagi ahamiyatini ko‘rish mumkin.
Eng muhimi, Hakim Termiziy merosi bizga ilmning faqat ma’lumot to‘plashdan iborat emasligini anglatadi. Ilmni anglash, undan to‘g‘ri xulosa chiqarish va uni inson kamolotiga xizmat qildirish ham uning muhim vazifalaridan biridir.
Bugun allomaning ilmiy merosi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Birinchi Renessans davri ekspozitsiyasida namoyish etilayotgani esa ana shu boy ilmiy an’ananing davomiyligini ko‘rsatadi. Termiz zaminidan yetishib chiqqan Hakim Termiziyning asrlar oldingi ilmiy qarashlari bugun zamonaviy muzey va ilmiy-ma’rifiy makon orqali yana bir bor keng jamoatchilik e’tiboriga havola etilmoqda.
Shu ma’noda, Hakim Termiziyning merosi — nafaqat hadis ilmi tarixining muhim qismi, balki yurtimiz zaminida shakllangan yuksak ilmiy va ma’naviy tafakkurning yorqin namunalaridan biridir.
Muallif: Durdona Rasulova, iccu.uz
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »