МАЗҲАБГА ЭРГАШИШ САЛАФЛАРГА ЭРГАШИШДИР
Мазҳабга унамайдиган тоифалардан бири бу Маърифатчилар деган тоифа экан. Буни мен ўтган бир йиллик фаолиятим давомида кузатдим. Асл маърифатдан жуда узоқлар. Халк ичида улар ўзбекча намоз ўқийдиганлар деб ҳам номланади. Юқоридаги мавзудан ташқари яна 15 дан ортиқ масалаларда Аҳли Суннага хилоф қилар эканлар. Шулар ҳақида бир кичик рисола таёрлаган эдим.
Шундан бири мазҳабсизлик ҳақида эди.
Қуйида шу китобдан бир мавзуни сизларга тақдим этаман.
Маърифатчилар” тўрт фиқҳий мазҳабдан бирига эргашиш мумкин эмас. Мазҳаб йўқ нарса, унга эргашмаслик керак, деб даъво қиладилар. Маълумки, Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаётлик пайтларида шариатга боғлиқ барча масалаларнинг ечимини у зотнинг ўзлари баён қилар эдилар.
У зот вафотларидан сўнг одамлар билмаган нарсаларини саҳобаларнинг олим ва фақиҳларидан сўрар эдилар. Ҳатто баъзи фақиҳ саҳобалар у зот тирикликларида ҳам шаръий фатво берар эдилар. Гоҳида учраб турадиган қийин масалаларни ечиш учун энг билимдон саҳобалар йиғилиб, маслаҳат қилар ва фатво берар эдилар.
Кейинчалик саҳобалар дин хизмати йўлида бошқа юртларга кўчиб бордилар. Одамлар ўзлари суҳбатига етишган олим саҳобаларнинг фатволарига амал қилишарди. Расулуллоҳга имон келтирган саҳобаларнинг ададлари саодат асрида 120 мингдан зиёд эди. Табиийки, 120 минг саҳобанинг ҳаммалари олим ёки фақиҳ эмас эди. Уларнинг орасида, юқорида айтганимиздек, фатво беришга лойиқ бўлганлари, тўрт халифа, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Мусо Ашъарий, Муоз ибн Жабал, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Зубайр ибн Аввом, Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос розийаллоҳу анҳум ва Ойша розийаллоҳу анҳо эди.
Юз мингдан ортиқ саҳобалар мана шу 14 саҳобанинг мазҳабида эдилар. Демак, “Маърифатчилар” даъво қилаётганларидек, динда мазҳабга эргашиш йўқ, саҳобалар даврида мазҳаблар бўлмаган каби пуч даъволарида мутлақо илмий асос мавжуд эмас. Бу саодат асрини тўғри англай олмасликдир.
Ўша даврнинг марказий шаҳарлари Мадинада Абдуллоҳ ибн Умар, Куфа шаҳрида Абдуллоҳ ибн Масъуд, Маккада Абдуллоҳ ибн Аббос, Мисрда Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос розийаллоҳу анҳумнинг фатволарига одамлар амал қилар эдилар.
Шундан сўнг бу зотларнинг шогирдлари уларнинг ишларини давом эттиришди. Фатволарнинг асосий кесимида улар ўз имомларига эргашдилар ва уларнинг мазҳабларини қўллаб-қувватладилар. Замонлар ўтиши билан йигирмага яқин мазҳаб ичидан фақат машҳур тўрттаси қолди. Қолганлари ривож топмай, уларнинг фатволари баъзи фиқҳий китобларда қолди, холос.
Бугун ёшларимиз шуни яхшилаб англамоқлари керакки, мазҳабга эргашиш дегани Қуръон ва суннатни қўйиб, шахсга эргашиш дегани эмас. Балки бу айнан Қуръон ва суннатга эргашиш саналади! Мисол тариқасида сизнинг бел қисмингизда қаттиқ оғриқ турди. Шу даражада оғрияптики, жасадингиз букилиб қолди. Шу маҳал сиз дорихонага борасизми ёки мутахассисга учрайсизми? Ёки ўзингиз белингизни нимага оғриётганлигини билмаган ҳолингизда дорихонага бориб, менга анави дорини беринг, деб истеъмол қилаверасизми?
Ҳолбуки, сиз қайси дори қандай касалга шифо эканини билмайсиз-ку! Бундай пайтда мутахассис шифокорга бориб, унинг кўригидан ўтилади. Шифокор сизнинг шикоятингизни эшитиб, сўнг қўлингизга сизга зарур дорининг номини ёзиб беради. Шундан сўнг дорихонага бориб, тавсия этилган дорини оласиз. Аммо на сиз, на дори сотувчи у дорининг таркибини ва нимадан тайёрланганини билмайди.
Мазҳаб уламолари биз учун гўё табибдир. Бизга қайси оят ёки қандай ҳадис шифо бўлишини улар билади. Бу бир ақлий далил эди.
Энди оми одам бир фақиҳ уламога эргашиб, муайян бир мазҳабда турмоқлиги тўғрисидаги оятлар билан танишамиз. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади:
فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
«Агар (бу ҳақда) билмайдиган бўлсангиз, аҳли зикрлардан сўрангиз!» .
Барча уммат уламоларининг ижмосига кўра, Аллоҳ таоло шу оятда бир нарсанинг ҳукмини ва унинг далилини билмайдиган одамни яхши биладиган одамдан сўрашга буюрмоқда. Демак, оддий одам билмаган нарсасини билувчи кишидан сўраши, у шахсга нисбатан тақлид қилишини англатади. Сўраш эргашишни тақозо қилади, эргашиш эса – тақлидни.
Инсон билмаса, биладиган одамдан сўрайди. Демак, ҳар бир сўралувчи эргашилувчидир.
Аллоҳ таоло Каломида бундай марҳамат қилади:
وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا
«Уларга (жанг майдонидан) омонлик ёки хавфли иш (хабари) келса, уни ёйиб юборадилар. Агар уни Пайғамбарга ёки ўзларидан бўлган амирларга етказсалар, уни билиб олишни истовчилар ўшалардан (сўраб) билаверар эдилар. Агар сизларга Аллоҳнинг фазли ва раҳмати бўлмаса эди, озчиликни ҳисобга олмаганда, (кўпларингиз) шайтонга эргашиб кетган бўлар эдингиз» .
Имом Табароний ва Имом Қуртубий, яна бир қанча муфассирлар мазкур оятдаги “Иш эгалари” жумласини фақиҳлар ва аҳли илмлар, деб тафсир қилганлар. Юқоридаги ҳар икки ояти каримада Аллоҳ таоло бандаларига ўзлари билмаган масалаларнинг жавобларини зикр аҳли ҳисобланган уламолардан сўрашга буюрмоқда.
Мусулмонлар ушбу илоҳий фармонга бўйсуниб, Пайғамбаримиз замонларидан бери муайян бир мазҳабга тақлид қилиб келмоқдалар.
Аллоҳ таоло каломида бундай деб марҳамат қилади:
وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ
«Мўминлар ёппасига (жангга) чиқишлари шарт эмас. Уларнинг ҳар бир гуруҳидан бир тоифа чиқмайдими?! (Қолганлари Пайғамбардан) динни ўрганиб, қавмлари уларга (жангдан) қайтиб келгач, (гуноҳдан) сақланишлари учун уларни огоҳлантирмайдиларми?!» .
Ушбу оятда Аллоҳ таоло барчани ёппасига жиҳодга кетишдан қайтариб, бир тоифа илм эгаларини диний масалаларни чуқур ўрганишлари учун қолишларига буюрди. Токи урушдан мўминлар қайтиб келиб, ҳалол-ҳаром ҳақида ёки эътиқод масалалари тўғрисида уларга фатво беришлари учун деб қайдлаб қўйди. Демак, инсон бир масалани билмаса, етук илм аҳлидан сўрашга буюрилмоқда.
Ҳозирда бошқа фирқалар қатори “Маърифатчилар” мазҳабга эргашиш йўқ, деб даъво қилмоқдалар. Юқоридаги оятлар эса бунинг аксига далолат қилмоқда. Хулоса қилиб айтганда, мазҳабга эргашиш шариат кўрсатмасига эргашишдир. Уни инкор қилиш эса шаръий кўрсатмаларга ва бутун Ислом уламоларига қарши чиқиш ҳисобланади. Ўйлаб кўрилса, тақлид ҳамма нарсада бор. Ҳатто ҳайвонларда ҳам. Ҳайвон қандай еб-ичишни, ҳатто қандай ҳожат қилишни ота-онасига қараб ўрганади.
Қандай қилиб бир мусулмон дунё ва охиратни белгилаб берадиган динида йўлбошчисиз, устозсиз кетиши мумкин? Ислом тарихида бирор-бир муфассир ёки муҳаддис ёхуд фақиҳ олимларни бемазҳаб бўлгани маълум эмас. Фақат мужтаҳид бўлсагина бундан мустасно.
Қуръон ва суннатдан ҳар ким ўзбошимчалик билан ҳукм чиқаришининг охири ҳалокатдир. Зеро, биз юқорида айтганимиздек, бемор табибга учрамасдан дорихонадан ўзбошимчалик билан дори олиб, истеъмол қилиб, сўнг ҳалок бўлганидек, бемазҳаблик ҳам халокатдир.
Шу ўринда марҳум шайх Муҳаммад Саид Рамазон Бутий раҳимаҳуллоҳ айтганидек: “Мазҳабсизлик – Ислом шариатига таҳдид соладиган энг хатарли бидъатдир”.
Мақола. (Юнусхон Мамарасулов, Фейсбук саҳифасида эълон қилинган).
НИМА БИДЪАТ-У, НИМА СУННАТ? “БИДЪАТ” ТУШУНЧАСИНИНГ БУГУНГИ КУНДАГИ ТАЛҚИНИ
Ҳозирги кунда “бидъат” сўзини кўпчилигимиз тез-тез эшитамиз. Таъбир жоиз бўлса, бу сўзни билган ҳам, билмаган ҳам, тушунган ҳам, тушунмаган ҳам ишлатмоқда.
Аллома ибн Ҳажар Маккий раҳимаҳуллоҳ ўзининг “Фатҳул Мубийн” асарида бидъатнинг луғавий маъносини қуйидагича келтирган:
“Бидъат сўзи луғатда – ўхшаши бўлмаган, янги нарсани пайдо қилиш”, деган маънони беради.
“Баҳрул Лайолий шарҳи Бадъул Амолий”да эса, бидъатнинг луғавий маъносини: “Аввал бўлмаган, ўхшаши йўқ нарсани пайдо қилиш” деб келтирган.
Шундан келиб чиқиб, мазкур уламолар бидъат хоҳ ибодатларда, хоҳ одатларда бўлсин, яхши ёки ёмон бўлсин, Қуръон ва суннатда мавжуд бўлмаган янги пайдо бўлган нарса деб қараганлар.
Уламолар луғавий бидъатни беш қисмга бўлганлар.
Биринчиси: Вожиб бидъат. Наҳв илмини ўрганиш бидъатнинг шу турига киради. Чунки бу илмни билмасдан Қуръон ва суннатни билиб бўлмайди. Бу икки манбани ўрганиш вожиб. Вожибни бажаришга хизмат қиладиган нарса ҳам вожиб бўлади.
Демак, Қуръон ва суннатни ўрганиш учун наҳвни ўрганиш вожиб.
Иккинчиси: Ҳаром бўлган бидъат. Мўътазила, жабария ва ҳозирги салафий ҳамда аҳли суннага зид бўлган турли фирқа ва оқимларни таъсис этиш. Чунки булар ҳам Исломнинг илк даврларида бўлмай, кейинчалик турли мақсадларда ташкил қилинган бўлиб, асосан соф Ислом ақидасини нотўғри талқин қилиш, Исломга ва мусулмонларга зарар бериш билан танилган. Шунинг учун бундай фирқа ва оқимларга кириш ҳаром ҳисобланади.
Учинчиси: Мустаҳаб бидъат. Масжидларга миноралар қуриш, маъҳад ва мадрасалар барпо этиш, Қуръон қироатини эшитиш ва Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сийратларини ўрганиш учун турли мажлислар ташкил қилиш мустаҳаб бидъатлар сирасига киради.
Тўртинчиси: Макруҳ бидъат. Масжидларга зийнат бериш.
Бешинчиси: Мубоҳ бидъат. Еб-ичиш, кийим-кечак, маскан-манзилларда кенгчиликка йўл қўйиш. Яъни агар ҳалолдан бўлса, киши ўзи яшайдиган манзилини чиройли таъмирласа, фахр ва кибрдан холи бўлиб, қимматбаҳо кийим кийган бўлса ва емоқ-ичмоғида кенгчиликка йўл қўйса, гуноҳкор бўлмайди. Чунки шаръан бу пайтда мазкур ишлар мубоҳ саналади.
Бидъатнинг шаръий-истилоҳий маънолари
Бидъатнинг шаръий – истилоҳий маъноларини “Баҳрул Лаолий шарҳи Бадъул Амолий” асарининг соҳиби қуйида уч қисм қилиб келтирганлар:
الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ
1. “Шореънинг изнисиз динда зиёда ва нуқсонга йўл очиш”.
جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ
2. “Диндан бўлмаган нарсани дин деб билиш ёки динга ўхшаш мартабага кўтариш”.
عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ
3. “Динда асли йўқ бўлиб, янги пайдо бўлган нарсани ибодат ниятида бажариш”.
Мазкур таърифларга асосланиб фуқаҳолар икита фиқҳий қоидани жорий қилганлар.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ
1. “Нарсалардаги асл қоида мубоҳлик ва тозаликдир”. Яъни, аслида ҳамма нарса мубоҳ ва тозадир.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ
2. “Нарсалардаги асл қоида ҳаромлик ва нопокликдир”.
Зоҳиран қараганда бир-бирига зид бўлган бу икки қоидани татбиқи шундайки, агар бир киши дунё ишларини осонлаштириш, одамларнинг оғирини енгил ва узоғини яқин қилиш мақсадида бирор нарса масалан машина, телефон ёки турли фойдали мосламалар ўйлаб топиб ихтиро қилса, “Нарсалардаги асл қоида мубоҳлик ва тозаликдир”, қоидасига биноан бу яхши ва мақталган иш ҳисобланади.
Аммо, ибодат ниятида динда бирор нарсани жорий қилиш, суннат бўлмаган амални суннат деб эътиқод қилиш, “Нарсалардаги асл қоида ҳаромлик ва нопокликдир”, қоидасига биноан бидъат ва ҳаром иш ҳисобланади.
Бидъатнинг турлари.
“Саҳиҳи Бухорий” китобини шарҳлаган Имом Қасталоний раҳимаҳуллоҳ айтадилар: “Имом Байҳақий Имом Шофеъийдан нақл қилиб: “Китобу суннатга ва ижмога хилоф бўлган ишлар залолатга чорловчи бидъатдир. Аммо, китобу суннатга хилоф бўлмаган яхши ишлар бидъат эмас, балки “Муҳдасоту маҳмуда” яъни кейин пайдо бўлган мақталган ишлардир”, деганлар (Қасталоний. Ж. 1. Б. 302).
Жарир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан қилинган ривоятда:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар: “Ким Исломда чиройли йўлни жорий қилса, бас у учун унинг ажри ва ундан кейин унга амал қилганларнинг ҳам ажри бўлади. Уларнинг ажрларидан бирор нарса камайтирилмайди” (Имом Муслим ривояти).
Мана шу ва бошқа далилларга таяниб, уламоларимиз бидъатни икки қисмга бўлганлар: бидъати ҳасана (яхши бидъат) ва бидъати саййиа (ёмон бидъат).
Ҳофиз ибн Ҳажар раҳимаҳуллоҳ: “Шариатнинг аслига хилоф бўлмай, шу билан бирга фойдали ва хайрли амаллар бидъати ҳасанадир. Шаръий асосга эга бўлмаган амал ёки эътиқодни жорий қилиш бидъати саййиа дейилади”, деганлар. (“Фатҳул Борий” китоби, Ж. 4. Б. 253).
Бидъати ҳасана – бунга ҳазрати Умар розияллоҳу анҳунинг ишларини мисол қилиш мумкин. Суннат амал бўлган таровиҳ намозини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам жамоат билан ўқимас эдилар. Ҳазрати Умар эса халифалик даврида мазкур намозни имомга иқтидо қилиб, жамоат билан ўқишни жорий қилди ва: “Қандай яхши бидъат бўлди”, деди.
Шунга биноан диний илмлар ўргатиш учун алоҳида мадрасалар қуриш, китоблар чоп этиш, масжидларга гилам солиш, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни гўзал сийратларини тарғиб қилиш учун мавлид ўқиш сингари дин асосларига зид бўлмаган амаллар бидъати ҳасана бўлади. Унга амал қилиш жоиз ва у залолатга бошламайди.
Бидъати саййиа эса, шаръий асосга эга бўлмаган бирор амал ёки эътиқодни жорий этишдир. Бундай бидъат айни залолат бўлиб, у шариатимизда рад этилган. Қуйидаги ҳадиси шариф ҳам шунга далолат қилади.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Ким бизнинг бу динимизда унда бўлмаган янги нарсани киритса, рад қилинади” (Имом Бухорий ривояти).
Демак, ҳадисда кўзланган мақсад диннинг асосий манбалари бўлмиш Китоб, суннат ва ижмога хилоф бўлган ишларни пайдо қилиш бўлса, бас, у рад қилингандир. Аммо дунёвий ҳаётнинг равнақига хизмат қиладиган, инсонларга манфаат берадиган ишларни пайдо қилиш, гарчи Китобу суннатда асоси мавжуд бўлмаса-да, зинҳор бидъат дейилмайди.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси масъул ходими
Тошкент ислом институти ўқитувчиси
