Ислом маърифати – ҳамиша навқирон
Ислом дини инсонларни илм олишга тарғиб этар экан, илм таҳсил қилишни мурғакликдан бошлашга ундайди. Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадисларида “Бешикдан қабргача илм изланг” дейилганда ҳам, айнан шу маъно ифодаланган. Қолаверса, ёшликда олинган илм тошга ўйилган нақш кабидир, деган нақл ҳам бежиз айтилмаган.
Тарихга назар солсак, дунёга машҳур алломаларнинг аксарияти илм олишни болалик вақтларидан бошлаганларига гувоҳ бўламиз. Ушбу мақолада ислом маърифатининг ҳамиша навқирон эканлиги, ислом цивилизациясига улкан хисса қўшган, илм ва тафаккур бобида бемисл маънавий ҳазина қолдириб кетган улуғлар ҳаётларининг илк бўсағасидаёқ олимлик мартабасини қўлга киритишларининг сир-асрорлари ҳақида баҳс юритамиз.
Биз ёшлик чоғидаёқ илм соҳасида кўзга кўринган улуғ имомларни ҳаёлимизга келтирсак, кўз ўнгимизда Ислом динининг шайхи, умматнинг олими Имом Молик ибни Aнас раҳимаҳуллоҳ (93-179ҳ.) намоён бўлади. У зот илмни саҳобаларнинг ўқувчилари бўлмиш тобеинлардан олганлар. Етти ёшларида илм олишни бошлаб, ўн етти ёшга етганларида шаръий илмлардан дарс бериш ва фатво бериш даражасига эришганлар. У зотнинг дарс ҳалқалари кенгайиб ҳатто ўзларига замондош бўлган устозларининг ҳалқаларидан ҳам ўтиб кетган. Қози Иёз (544ҳ.да вафот этган)нинг “Тартиб ул-мадорик” номли асарида келишича: “Суфён ибни Уяйна шундай дейди: “Молик ибни Aнас дарс беришни бошлаганида 17 ёшда эди. Ўша пайтда кўплаб катта уламолар ҳаёт бўлишига қарамай, имомлиги эътироф этилган эди”. Ибн ул-Мунзир айтади: “Имом Молик устозлари Нофеъ (Ибн Умарнинг мавлоси) ва Зайд ибни Aслам (136ҳ.да вафот этган)нинг ҳаётлик чоғларида ҳам турли хил масалаларда фатво берар эди. Aйюб Сахтиёни (131ҳ.да вафот этган) айтади: “Мен Мадинага Имом Нофеъ ҳаётлик пайтида келганимда Имом Моликнинг ўз дарс ҳалқаси бор эди”. Имом Заҳабий (748ҳ.да вафот этган) ўзининг “Сийар аъламин нубала” номли асарида Имом Нофеънинг вафот этган йили тўғрисидаги ихтилофни зикр қилгач шундай дейди: “Бу борадаги энг тўғри маълумот шундайки, Имом Нофеънинг вафот этган санаси 117-ҳижрийдир”. Имом Заҳабий Имом Моликнинг ёшлик чоғидаёқ илм пешвосига айланганлигини таъкидлаб шундай дейди: “Имом Молик 10 ёшидан ўтганидан фиқҳ илмини ўрганди, 21 ёшга етганида шаръий илмлардан дарс бериш ва фатво бериш мартабасига эришди. У ёш йигит бўлишига қарамасдан, ундан кўплаб инсонлар ҳадис ривоят қилдилар. Aбу Жаъфар Мансур (158ҳ.да вафот этган) ва ундан кейинги Ҳалифаларнинг даврида ер юзининг турли минтақаларидан талабалар унинг одига илм олиш учун келдилар. Ҳалифа Рашиднинг даврида эса унинг талабалари ниҳоятда кўпайиб кетди. Имом Молик биз юқорида келтирган тартибга кўра илм аҳлидан иборат машойихларнинг ижозатини қўлга киритгандан кейингина фатво беришга киришди. Бу тўғрисида Хатиб Бағдодий (463ҳ.да вафот этган) ўзининг “Aл-Фақиҳ вал-мутафаққиҳ” асарида Имом Моликдан шундай сўзни келтиради: “Имом Молик айтади: “Мен то 70та шайх менинг фатво беришга муносиб эканлигимга гувоҳлик бермагунча фатво беришни бошламадим”. Имом Заҳабийнинг келтиришича, Имом Молик ўзи ҳақида шундай дейди: “Мен бирор фатво борасида ўзимдан олимроқ кишидан мени шу фатвога муносиб кўрасизми деб сўрамагунча жавоб бермас эдим. Мен Робиъа ибн Aбдурраҳмондан ва Яҳё ибни Саид Aнсорийдан сўраганимда улар мени фатво беришга буюрган эдилар”. Шунда Имом Моликка: “Aгар улар сизни фатво беришдан қайтарганларида нима қилардингиз?” деб айтилди. Молик: “Унда тўхтар эдим. Кишига то ўзидан олимроқ кишидан сўрамагунча ўзини жонини фатво бериш ишида хатарга қўйиши мумкин эмас”, дея жавоб берди. Имом Моликнинг ана шу сўзида бир олимнинг мужтаҳид эканлигига ижтиҳод ҳаққи ва мартабасига эга бўлган кишиларнинг эътирофи лозим эканлигига ишора бор. Имом Шотибий ҳам ўзининг “Ал-Мувафақот” номли асарида бу масалани олимнинг ижтиҳодга ҳақли бўлиши учун лозим бўлган шартлардан бири сифатида келтиради. Қози Иёз шундай келтиради: “Имом Молик айтади: “Масжидда ҳадис ва фатво бериш учун ўтирмоқчи бўлган киши шу иши тўғрисида салоҳият ва фазилат эгалари ҳамда масжидда ўз ўрнига эга кишилар билан кенгашмагунча ўтириши раво эмас”. Имом Молик бу сўзи билан ўзининг замони ва маконидаги илм аҳлини назарда тутган. Имом Моликда ана шундай фазилатлар мужассам бўлгани учун уммат унинг илмини қабул қилди. Ҳатто унинг замонасида ўзидан кўра ёшда улуғроқ кишилар ҳам ундан ҳадис ривоят қилдилар”.
Ўша даврларда ер юзининг турли минтақаларидан кўплаб кишилар Имом Моликдан илм ўрганиш учун келиб, унинг беқиёс илм соҳиби эканини эътироф этганлар. Миср ва Марокашда бирдек шуҳрат топган олим Лайс ибн Саъд Ал-Форисий (175ҳ. вафот этган), Шом диёрининг олими ва муфтийси Ал-Aвзоий (157ҳ. вафот этган), Кўфанинг энг етук олими Суфён Саврий (161ҳ. вафот этган), Басра аҳлининг олими Шўба Ибн Ҳажжож (160ҳ. вафот этган) каби Имом Моликдан ёши улуғ бўлган имомлар ундан кўплаб ҳадисларни ривоят қилганлар.
Илм гуркираган ана шу даврлардаги бошланғич мактабларда ёш болаларнинг илмий иқтидорини ўстиришга ёрдам берадиган маърифат асослари ўқитилган.
Ёшлик вақтидан олимлик мартабасига етган уламолардан яна бири, Имом Муҳамма ибн Идрис Аш-Шофеъийдир (150-204ҳ.). Имом Шофеъий фақирлигига қарамасдан, жуда кичиклигидан таълим олишни бошлаган, етти ёшида Қуръони каримни тўлиқ ёд олиб, ўн беш ёшга кирганида фатво бера бошлаган. Ҳатиб Бағдодий ўзининг “Тарихи Бағдод” китобида келтиришича: Имом Исмоил Музаний (264ҳ. вафот этган) шайхи Имом Шофеъийни шундай деганини эшитган: “Мен етти ёшимда Қуръонни, ўн ёшимда эса “Муватто”ни ёд олганман” (“Муватто” - Имом Моликнинг ҳадислар тўплами).
Имом Шофеъий фақирликда катта бўлган. Шамсиддин Заҳабийнинг “Сийар” китобида Имом Шофеъийнинг ўзи ҳақида айтган қуйидаги гапи келтирилади: “Мен онамнинг қарамоғида ёш етим қолдим, муаллимга бериш учун ҳеч нарсаси йўқ эди. Мен бир муаллимга йўқлигида шогирдларига қараб туришга ёрдам бериш эвазига шогирд тушдим”. Йўқсиллик Имом Шофеъийнинг иқтидорини, таълим олишга бўлган иштиёқини тўхтата олмади, натижада у учинчи ҳижрий юз йиллик аввалидаги “Мужаддид” ҳисобланади, - дейди Имом Заҳабий.
Муҳаддисларнинг султони ва имоми, Муҳаммад ибн Исмоил Бухорий (194-256 ҳ.) болалигидан илм лаззатини тотган зотлардан эди. У ўзи ҳақида шундай дейди: “Мен мактабда, ўн ёшимда эканимда ҳадис ёдлай бошладим, сўнг ўн олти ёшимда бир неча илмий китобларни ёд олдим, ўн саккиз ёшимда эса, бир неча китоблар тасниф қила бошладим”.
Имом Бухорийнинг хос котиби бўлган Муҳаммад ибн Абу Ҳотим Ал-Варроққа таянган ҳолда келтирилган ушбу сўзга қулоқ солайлик. Варроқ Имом Бухорий ҳақида “Шамоили Бухорий” номли китоб ёзган бўлиб, шундай дейди: “Мен Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил Бухорийдан: ҳадис тўплашни қандай бошлаган эдингиз? - деб сўрадим. У киши шундай жавоб берди: “Мен бошланғич мактабдалик чоғимда ҳадисларни ёд олишни бошладим. Ўша вақтда ўн ёш ёки ундан ҳам кичик эдим. Бошланғич мактабдан чиқиб Ад-Дохилий ва бошқа уламоларнинг дарсига қатнай бошладим”.
Имом Бухорий айтадилар: “Ад-Дохилий бир куни одамларга дарс ўқиб бераётиб: Суфён Абу Зубайрдан, у Иброҳимдан ривоят қилган, - деди. Шунда Мен: Эй Абу Фалон! Абу Зубайр Иброҳимдан ривоят қилмаган, - дедим. У мени урушиб берди. Мен: Агар сизда бунинг асли бўлса унга қараб қўйинг, - дедим. Сўнг у ичкарига кириб аслига мурожаат қилди ва чиқиб: Бу қандай бўлди, эй бола?!- деб ҳайрон бўлди. У, Зубайр ибн Адий (131ҳ. вафот этган) бўлиб, у Иброҳим Нахаъийдан (96ҳ. вафот этган) ривоят қилган, - дедим. Шундан кейин у мендан қаламимни олиб, китобидаги хатони тўғрилаб қўйди ва тўғри айтибсан, - деди”. Имом Бухорийнинг баъзи дўстлари ундан: Ўшанда неча ёшда эдингиз, деб сўрашганда, у: “ўн бир ёшда эдим, ўн саккиз ёшимни қоралаганимда эса, саҳобалар, тобеъинлар ва уларнинг айтган сўзлари ҳақида китоб тасниф қила бошладим. Ойдин кечаларда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламнинг қабрлари ёнида “Тарих” китобини ёздим”, деб жавоб берадилар.
Ёшлик даврларидан қобилият ва иқтидор эгаси бўлиб улғайиш фақат шариат уламоларига хос бўлиб қолмасдан балки, ўша даврларда тиббиёт, фалсафа ва бошқа кўплаб фанларда қалам тебратган алломаларга ҳам насиб этган. Масалан, дунёнинг энг йирик файласуфларидан саналмиш Абу Али Ибн Сино (370-428ҳ.) ҳам болалигидан Қуръони каримни ёд олган ва фиқҳ дарслари ҳалқаларида иштирок этган.
Ибн Абу Усайбианинг (668ҳ. вафот этган) “Уйунул анба фи табақотил атибба” китобида келтирилишича, Ибн Сино ўзининг таълим олиш босқичларини изоҳлаб, шундай дейди: “Қуръон ва адаб устозларининг ҳузурига келтирилдим, ўн ёшга кирганимда Қуръон ва адаб илмларидан кўпини ўргандим, сўнг ўзим учун илмий китобларни ва уларнинг шарҳларини мутолаа қилиб, мантиқ илмини эгалладим. Кейин менда тиб илмига рағбат уйғонди ва тиббиётга оид китобларни ўқий бошладим. Тиббиёт қийин илмлардан эмас, шунинг учун ажабланмаса ҳам бўлади мен оз муддат ичида уни пухта ўрганиб олдим, ҳатто, табобат фузалолари ҳам мени ҳузуримга келиб табобатга оид китобларни ўқий бошладилар”.
Ажабланарли ери шундаки, Ибн Сино фалсафа, мантиқ ва тиббиёт илмларида пешқадам бўлишига қарамай, фиқҳ илмини ўқишни тарк этмаган балки, у билан шуғулланишни ўзига вазифа қилиб олган, натижада уни пухта эгаллаган. Бу ҳақда Ибн Синонинг ўзидан эшитайлик: “Мен беморларни кўздан кечирар эканман, ўз тажрибаларимдан келиб чиққан ҳолда, беқиёс муолажа усулларини кашф қилдим. Шу билан бирга мен фиқҳ илмини ўрганишни тўхтатмадим, фиқҳ уламолари билан мунозара қилар эдим, ўшанда мен ўн олти ёшда эдим. Сўнг, яна бир ярим йил илм таҳсилига ва китоб ўқишга берилдим. Натижада, мантиқ ва фалсафа илмларининг ҳамма мавзуларини қайта кўриб чиқдим”.
Айнан мана шу жумла жуда ҳам муҳим нуқтадир. Ибн Синонинг ўн олти ёшидаёқ мана шу илмларни мукаммал ва пухта даражада эгаллаши, сўнг ўн саккиз ёшида муҳаққиқлардан бирига айлангани унинг юксак иқтидор ва қобилият эгаси эканини кўрсатади. У шундай дейди: “Мен ўн саккиз ёшимда ушбу илмларнинг ҳаммасини батамом ўзлаштирдим”.
У ўзининг ёшлик давридаги илм таҳсили ҳақида яна шундай дейди: “Мен ўша пайтларда илмни ёдлар (ҳифз қилар) эдим, бугунга келиб у менда пишиб етилди. Аслида мен ёшлигимда ўрганган илмга янги қўшилгани йўқ”. Мана шу таълим-тарбия дастурида эътибор қаратилиши жуда муҳим бўлган жиҳатдир. Яъни, инсон ҳаётининг болалик чоғи илмни ёдлаш, уни ўзлаштириш, шу йўлда сабр билан бардавом бўлиш давридир. Кексалик чоғи эса, ўрганган илм устида тафаккур, тадаббур қилиш билан уни пишитиш ва касбий малака ҳосил қилиш вақти ҳисобланади.
Ибн Сино яшаган замонга яқин бир даврда, ёшлик давридан илм майдонига кириб келган буюк шахсиятлардан бири Ҳужжатул Ислом Абу Ҳомид Ғаззолий (450-505ҳ.) ҳисобланади. Унинг илмдаги мартабаси шу қадар юксакки, буни барча соҳа вакиллари эътироф қилади. Лекин, у тезда омманинг ҳаётидан ўзини четга олиб, кўзга ташланишдан кўра хилватни, маҳшурликдан кўра камтарликни ихтиёр қилди.
Имом Ғаззолий кичиклигиданоқ нафақат илми билан шуҳрат топди балки, тенгқурлари орасида илмий устунлиги билан ажралиб улгурди. Ҳофиз ибн Касир “Бидоя ван Ниҳоя ” асарида – “Ғаззолий имомул Ҳарамайн Жувайнийдан фиқҳни ўрганди, у дунёнинг энг заковатли кишиларидан бўлиб, ёшлигиданоқ устун даражага эга эди, у ҳижрий 484-санада 34 ёшида Бағдоддаги “Низомия” мадрасасида дарс берарди, унинг ҳузурида катта-катта уламолар йиғилар эди” - деб ёзади. “Низомия” мадрасаси ўша замондаги ислом оламининг энг аҳамиятли мадрасаларидан бўлган. У замонасининг ёрқин иқтидорли ва етук уламоларидан бўлгани сабабли бу машҳур мадрасада мударрислик мақомига ўтирган. Ўша даврларда унинг илмий дарсларининг бошларидаёқ олиму-уламолар қатнашган. Бу нарса унинг йигирма ёшидаёқ етук заковатли, шуҳрати кенг ёйилган забардаст олим бўлганини билдиради.
Ғаззолий “Ал-мунқиз миназзолал” китобида ўзи ҳақида шундай ҳикоя қилади: “Мен, жуда эрта тақлид ғуборларини ўз устимдан силкитиб ташладим, йигирма ёшимга етмасимданоқ илм денгизининг қаърига отилдим, мазҳабларнинг фарқларини тадқиқ қила бошладим, ёшлигимнинг баҳоридан, умримнинг энг гўзал онларидан, балоғатга етганимдан то шу пайтга қадар (ўшанда у эллик ёшда эди) бу денгизнинг тубларига шўнғийман, эҳтиёткорона эмас, балки, шиддат билан қўрқмасдан унинг қаърига интиламан, ҳар бир қоронғуликни ёриб кираман, ҳар қандай мушкул муаммога қарши чиқаман, ҳар бир ёпиқни очишга интиламан ва ҳар қандай фирқанинг ақидасини текшириб кўраман”.
Болалик даврларидан бошлаб, унда тақлид унсурлари бўлмаган, “менда болалигимдан тақлид учун ҳеч қандай восита йўқ эди, мерос бўлиб ўтувчи ақидалардан узоқ эдим” - дейди у. Ижтиҳод қилишга чорлаш ва унга эътибор қаратиш, тақлидни тарк этиш - катта уламоларнинг одатларидан эди. У: “тақлиддан узоқлашгандан сўнг яна унга қайтишдан умид йўқ” - дейди. Унда эрта уйғонган мана шу иқтидор воситасида, у ҳижрий олтинчи юз йилликнинг мужаддидига айланди. Булар ҳақида Жалолиддин Суютий (911ҳ. вафот этган) “Мақомот”ида келтирган. Ўша замонларда етишиб чиққан жуда кўп имомлар ва уламолар етим бўлганлар, улар оналарининг илмга риояси ва ташвиқи туфайли юксак илмий даражаларга эришганлар.
Балоғат ёшига етмасидан аввал юксак иқтидор ва қобилият намунасини кўрсатган, ижтиҳод мартабасига кўтарилиб, “Юз йиллик мужаддиди” унвонига сазовор бўлган зотлардан бири, шубҳасиз, Имом Жалолиддин Суютий (849-911ҳ.) бўлиб, унинг исми болалик давридан илм-маърифатга ошно бўлганлар қаторидан ўрин олган.
Жалолиддин Суютий ҳам саккиз ёшига етмасидан Қуръони Каримни тўлиқ ёдлаган, кейин фиқҳ, усул ва наҳв илмларида жуда кўп китобларни ёд олган. У ҳижрий 864-йиллардан бошлаб, яъни ўн беш ёшида илм билан машғул бўлди. 866-йилда, ўн етти ёшида у илк илмий рисоласини ёзди. Йигирма икки ёшида фатво соҳасида ўзини намоён қилди. Бу ҳақда у ўзининг “Аттаҳаддус бинеъматиллаҳ” китобида шундай дейди: “Мен ҳижрий 871-йилдан фатво беришни бошладим, мен ёзган фатволарнинг миқдорини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди”.
Шундан маълум бўладики, унинг таълим бериш ва фатвога мутасадди бўлганлиги қуруқ даъво эмас, балки, бунинг ортида катта илмий лаёқат ва умумий мақбулият турибди. Агар, шундай бўлмаганда эди, унга ҳар тарафдан фатво сўровчилар келмас эди.
Имом Суютий ҳижрий 872ҳ. йилда 23 ёшида “Тулуний” жомеъсида ҳадис имло қилиш мажлисларини ташкил қилди. Бу ёш унинг бошқа тенгқурларига қиёсан ва табиий лаёқат жиҳатидан анча кичик ҳисобланади. Шунга қарамай, яъни ўша пайтда Ҳофиз Саховийдек (902ҳ. вафот этган) ундан ёши каттароқ улуғлар борлигига қарамай бутун Миср диёри уни эътироф этган эди.
Ҳадисларни ёздириш (имло) мажлисларини ташкил қилиш билан Суютий Ҳофиз ибн Ҳажарнинг ҳижрий 852-йилда вафот этганидан кейин тўхтаб қолган қадимий илмий анъанани қайта йўлга қўйди. Кейинчалик, Мисрда вабо тарқалиши натижасида ҳамма ўз жонини асраш билан овора бўлиб қолди, шунинг натижасида ҳижрий 873-йилнинг шаъбон ойида имло мажлислари ҳам тўхтаб қолди.
Имом Суютий ҳам етим ва фақир ҳолда улғайган, фақирлиги билан фахрланган. У ўзининг “Тарзул Имома” номли мақомотларида ғанимларидан бирига шундай дейди: “Аммо, сенинг мени фақирлигим билан камситишингга келсак, албатта, фақирлик бу Аллоҳнинг ҳузурида яхши кўрилган нарсалардандир, олимлар айтадиларки: мурувват эгалари асло мол билан фахрланмайдилар”. У ўзининг ўта фақир ҳолатига қарамасдан, мутлақ мужтаҳид даражасига етган бўлиб, бу ҳақда шундай дейди: “Аммо ижтиҳод масаласига келсак, Аллоҳга ҳамд ва шукрлар бўлсинки, мен, шаръий ҳукмларда, ҳадис ва арабча илмларда мужтаҳид мутлақ мартабасига етиб келганман”. “Мужтаҳиди мутлақ” деб, “усули фиқҳ” илмида умумий очиқ шаръий далиллардан ҳукмларни мустақил тарзда истинбот қилиб олувчи маърифатли ва лаёқатли олимга айтилади. Унинг акси “мужтаҳиди муқайяд ёки мунтасиб” бўлиб, унинг чиқариб олган ҳукмлари муайян бир фиқҳий мазҳаб имомининг усулига тобеъ бўлади.
Имом Суютий ўзининг тўққизинчи юз йилликнинг мужаддиди эканлигига эътироз қилувчи кишилардан бирига шундай жавоб қайтаради: “Агар бири: албатта, аввал ўтган саккиз аср имомларидан ҳеч бири уни (мужаддидликни) даъво қилмаганлар, фақатгина уларга эргашганларгина бу мақомга уларни лойиқ кўрадилар, - деса, биз айтамизки, имом Ғаззолий бунга даъво қилган, чунки, у етук имомлардан бўлган ва буни, унинг ўзи “Ал-Мунқиз миназзолал” китобида аниқ баён қилган”. Суютий ҳам имом Ғаззолийнинг мужаддидлик мартабасига етганини тасдиқлайди. Имом Ғаззолий “Ал-Мунқиз миназзолал” китобида: “Гувоҳлик берамизки, албатта, бу ҳаракат яхшилик ва рушду-ҳидоятнинг манбаъидир. Аллоҳ Таоло буни ушбу юз йилликнинг бошида тақдир қилди ва батаҳқиқ, Аллоҳ Таоло ўз динини ҳар юз йилнинг бошида иҳё қилишини ваъда берган”, - дейди.
Етук иқтидорга эга бўлиш лаёқати фақатгина шаръий илмлар билан шуғулланувчиларга хос бўлиб қолмасдан, балки, фалсафа, тиббиёт ва шу каби фанлар билан шуғулланган илм толибларига ҳам насиб этган. Бундай етук илмий савияга буюк имомлардан ташқари, табиблар, файласуфлар, мутакаллимлар ва воизлар ҳам сазовор бўлишган.
Андалусиялик табиб Абул Ало ибн Зуҳр (525ҳ. вафот этган) ҳақида Ибн Абу Усайба “Уюнул Анба” китобида шундай келтиради: “У кичиклигида “Ишбилия” (Севилья) амири Мўътазид биллаҳ Абу Амр Ибод ибн Ибоднинг (461ҳ. вафот этган) даврида тиббиёт билан машғул бўлди. Шунингдек, у адабиёт билан ҳам шуғулланди, китоблари гўзал таълиф ва тасниф қилинган, ўша пайтлардаёқ ибн Синонинг “Қонун”и Мағриб диёрларига етиб келганди. У жуда кичиклигиданоқ ўзини кўрсатди, у аввалгиларнинг китобларини тушуниб мутолаа қилар, ҳатто тиббиётнинг идрок ожиз қоладиган жиҳатларигача мукаммал ўрганди”.
Шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш лозимки, ўша замонларда илмлар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлган, яъни илмнинг бир тури бошқасидан ажратилмаган. Шунинг учун жуда кўп уламолар бир вақтнинг ўзида ҳам фақиҳ, ҳам табиб, ҳам файласуф бўлган. Масалан, Ибн Жавзий фақат муҳаддис, воиз ва ҳанбалий мазҳабининг фақиҳи бўлибгина қолмасдан, балки, етук табиб ҳам бўлган. Имом Заҳабийнинг “Сияр”ида келган ибора билан айтганда, “у тафсирда денгиз, сийрат ва тарихда аллома, ҳадис илмларида маърифат эгаси, ижмоъ ва ихтилоф бобларида етук фақиҳ, тиббиётда ишончли эди”. Шунингдек, Ибн Сино ҳам йигирма ёшига етмасиданоқ ҳам файласуф, ҳам табиб, ҳам фиқҳда мунозара қила оладиган даражада мутахассис эди.
Ибн Ҳажарнинг “Инбоъул ғумр” китобида Тожиддин Субкийнинг (776ҳ. вафот этган) таржимаи ҳолини ўқисак, “у ўн ёшида отасидан кейин уммавийлар жомеъсининг хатиблигига сайланди, у отасининг ҳаётлиги даврида Аминийяда етти ёшидан бошлаб дарс бера бошлаган”. Ибн Ажамийнинг (833ҳ. вафот этган) китобида ҳам унинг таржимаи ҳоли ҳақида: “отаси унга ёшлигидан эътибор берди, у ҳижрий 788-йилда ўн бир ёшида Зоҳирия мадрасасининг очилишида одамларга таровиҳ намозида Қуръонни тўлиқ ўқиб берди”, - дейилади.
Юқоридаги маълумотлардан хулоса қилган ҳолда айтишимиз мумкинки, ислом дини инсониятни илм-маърифат олишга болалик чоғиданоқ киришмоғига чорлови натижасида ҳар юз йилда оламшумул кашфиётлар қилган ва бутун оламга илмий-маърифий соҳада пешқадам бўладиган улуғ зотларни етиштириб берган. Яъни, жуда ёш бўла туриб буюк, ҳамма эътироф қиладиган олимлар етишиб чиққан. Бунда асосий аҳамият касб этган учта жиҳат диққат-эътиборимизни тортади. Биринчи, инсондаги Аллоҳ таоло ато этган илмга бўлган рағбат ва қобилиятни болалик чоғидан англаган ҳолда уни тўғри йўналтириш. Бунда ота-она ёки уларнинг ўрнини босувчи кишиларнинг роли жуда каттадир. Иккинчи, шогирдидаги ноёб қобилиятни илғаган устоз бутун эътиборини унинг келажакда оламга машҳур уламо бўлиб етишишини аввало, чин дилидан исташи ва шу билан бирга бунинг учун беғараз кўмак бериши. Ваниҳоят учинчи, илм толибини моддий ва маънавий қўллаб қувватловчи савобталаб ҳомийларнинг бўлиши. Мана шу учта омилнинг жам бўлиши илмнинг ривож топишига, забардаст уламоларнинг етишиб чиқишига асос бўлади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
раисининг биринчи ўринбосари
Ҳомиджон Ишматбеков
Ҳадислар ваҳий эканига Қуръоний далиллар
Пайғамбарлик фақат китоб тушиши билан эмас, балки Аллоҳ таоло танлаб олган бандаларига ваҳий нозил қилиши билан амалга ошиши етти қатъий далил орқали исботлаб берилди. Шунингдек, пайғамбарларга келадиган ваҳий икки тур – тиловат қилинадиган (матлув) ва тиловат қилинмайдиган (ғайри матлув) бўлиши ҳам кўрсатиб ўтилди.
Энди эса Қуръони каримнинг бир қатор оятларини келтирамиз. Улар ўз матни, мазмуни ё бошқа далил кўмаги билан шуни кўрсатадики, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам томонидан шариат ўлароқ баён этилган, аммо Қуръонда бўлмаган ҳукмлар ҳам ваҳийдир. Бу оятлар ваҳийнинг бир тури – тиловат қилинмайдигани (илоҳий китобга кирмагани) ҳам борлигига далолат бўлади.
Бундай оятлар жуда кўп бўлиб, барчасини бирданига жамлашга ҳожат йўқ. Зеро, бир оятнинг ўзиёқ ҳақиқатни англаш учун кифоя қилади. Шундай бўлса-да, муқаддас Китобимизнинг услубига эргашган ҳолда, суннатнинг ваҳий эканини қатъий исботловчи оятлардан кўпроқ келтириш лозим топилди. Чунки бу масаланинг ғоятда муҳимлиги боис шу маънодаги сўзлар Қуръони каримда турли услублар билан қайта-қайта таъкидлаган. Мусҳафи шарифни шарҳлашда, ислом аҳкомларини баён қилишда ҳам бу масала энг муҳим пойдевор ҳисобланади.
1. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: «Ботаётган юлдуз билан қасамки, биродарингиз (Муҳаммад алайҳиссалом) адашгани ҳам йўқ, йўлдан озгани ҳам йўқ. Ва у (сизларга келтираётган Қуръонни) ўз ҳавойи хоҳиши билан сўзламас. У (Қуръон) фақат (Аллоҳ томонидан) ваҳий (нозил) қилинаётган бир ваҳийдир. Унга (бу ваҳийни) кучга тўлган бир зот (яъни, Жаброил алайҳиссалом) таълим бермишдир» [Нажм сураси, 1–5-оятлар].
Аллоҳ таоло тонг отаётганда ботадиган юлдузлар билан қасам ичиб, Пайғамбарнинг ҳақ йўлда эканини, адашмагани ва йўлдан озмаганини маълум қилди. Бу ерда «адашган» – ҳақ ва аниқ йўлни билмай, илмсизлик билан қоронғуликда қадам босган жоҳил. «Йўлдан озган» эса ҳақни била туриб, қасддан ва онгли равишда ундан юз ўгириб, бошқа йўлга кетган кимсадир.
Бу оят Аллоҳ таолонинг Ўз қасами билан мустаҳкамланган буюк гувоҳлиги бўлиб, бундай шаҳодат Расулининг барча ҳолат ва ишларда тўғри йўлда эканини тасдиқлайди. Шунингдек, келтирган барча нарсалари – Китоб бўлсин ё ҳадис – тўғри ва ҳақ эканига далил бўлади.
Сўнг Аллоҳ таоло бу ҳақиқатни янада мустаҳкамлаб, «У ўз ҳавойи хоҳиши билан сўзламас» деяпти. Кейин «У (Қуръон) фақат (Аллоҳ томонидан) ваҳий (нозил) қилинаётган бир ваҳийдир» деб, таъкидни энг олий чўққига чиқаряпти. Оятдаги чеклов (ҳаср) услуби ваҳийдан ташқари ҳар қандай эҳтимолни рад этади. Яъни, у зот алайҳиссаломнинг гаплари фақат ва фақат нозил қилинаётган ваҳийдир. Бу Пайғамбар алайҳиссаломнинг ҳар бир сўзи Қодир Парвардигордан келган ваҳий эканига энг олий тасдиқдир. Бу эса, «ўз ҳавойи хоҳиши билан сўзламас» деган гап шунчаки мажоз эмас, балки айнан ҳақиқат эканини кўрсатади.
Бу ибора умумий маъно ташийди, яъни у зотнинг оғизларидан чиққан барча сўзларни ўз ичига олади. Зеро, араб тили қоидаларига кўра, инкор гап таркибидаги феъл инкор қилинган накра (номаълумлик) сўз ҳукмида бўлиб, умумий маънони англатади. Демак, у зотнинг шариат ва динни етказиш билан боғлиқ ҳар бир гапи шу умумий маънога киради. Буни фақат Қуръонга хослаб қўйиш учун ҳеч қандай далил йўқ. Шундай экан, оятнинг маъноси: «У зот айтган ҳар бир гап – Китоб бўлсин ё ҳадис – фақатгина нозил қилинаётган ваҳийдир», деганидир.
Бу оятнинг умумий маънога эга экани ва нафақат Қуръонни, балки ҳадисни ҳам ўз ичига олишини Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ушбу ҳадис қўллаб-қувватлайди: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан эшитган ҳар бир нарсани ёдлаб қолиш ниятида ёзиб борар эдим. Қурайшликлар мени бундан қайтариб: «Расулуллоҳдан эшитган ҳамма нарсангни ёзяпсанми? Ахир, Расулуллоҳ ҳам оддий инсон бўлсалар, баъзан ғазаб устида ҳам гапирадилар-ку!» деди. Шундан кейин ёзишдан тўхтадим ва буни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга айтдим. У зот бармоқлари билан оғизларига ишора қилиб: «Ёзавер, жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, бу ердан фақат ҳақиқат чиқади», деб буюрдилар» [Абу Довуд ва Доримий ривоят қилган].
Уламоларнинг фикрига кўра, бевосита ваҳий келмаган пайтларда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўз ижтиҳодлари билан ҳукм чиқаришлари жоиз бўлган. Бу ҳолат юқоридаги «у (сизларга келтираётган Қуръонни) ўз ҳавойи хоҳиши билан сўзламас. У (Қуръон) фақат (Аллоҳ томонидан) ваҳий (нозил) қилинаётган бир ваҳийдир» деган умумий қоидага зид келмайди. Чунки Аллоҳ таоло ўша вазиятларда у зотга ижтиҳод қилишга изн берган. Бу рухсатнинг ўзи ҳам Аллоҳ таолонинг Ўз Пайғамбарига ваҳийсидир. Демак, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ўз ижтиҳодларида ҳам барибир Аллоҳнинг ваҳийсига эргашган бўладилар. Бунга Аллоҳ таолонинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам тили билан айтган ушбу сўзлари далилдир: «Мен фақат ўзимга ваҳий қилинган нарсаларгагина эргашурман» [Анъом сураси, 50-оят].
Шундай экан, у зотнинг ижтиҳодлари ва ўша ижтиҳод таянадиган асосларнинг барчаси ваҳийдир, асло ҳавойи хоҳиш эмас. Зеро, бу рухсат гўё Аллоҳ таолонинг Ўз Пайғамбарига «Бирор ҳукмни тўғри деб билсангиз, у Менинг ҳукмимдир», яъни «Қалбингизга солинган ҳар бир нарса Менинг иродамдир» деганидек гап. Шунинг учун ҳам бу ҳақиқий ваҳий ҳисобланади ва юқоридаги умумий қоидага тўлиқ мувофиқ бўлади.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ижтиҳодларида хато бўлиши эҳтимоли бор, деб ҳисоблайдиган уламолар мазҳабига кўра эса, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам бирор ижтиҳодда янглишган бўлсалар, Аллоҳ таоло уни ўша ҳолатда қолдирмаган, балки ваҳий йўлларидан бири билан дарҳол ҳақиқатни баён қилиб берган. Демак, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам дин сифатида мустаҳкамланиб, қарор топган ҳукмларда қандай ҳавойи хоҳиш билан гапирмаганлари сингари ҳали якуний тўхтамга келинмаган ва ижтиҳод қилган масалаларида ҳам асло нафсларига таяниб сўз юритмаганлар. Балки у зотнинг айтганлари бевосита ваҳий келмаганда ижтиҳод қилишга берилган илоҳий рухсатга – яъни, барибир ваҳийга асосланган бўлган.
Хулоса қилиб айтганда, Аллоҳ таолонинг Ўз Расулига ижтиҳод қилишга рухсат бериши гўё унга: «Бирор ҳукмни тўғри деб билсангинг ва Мен уни шундайлигича қолдирсам, демак, у Менинг ҳукмимдир», деб айтиши кабидир.
2. Қуръони каримнинг қатор оятларида «ҳикмат» сўзи «Китоб» сўзи билан кетма-кет келган. Уларнинг бир қисмида икки калима ҳам Аллоҳ таоло томонидан ўргатилгани баён қилинган бўлса, бошқа қисмида иккисининг ҳам Ҳақ таоло томонидан нозил қилингани очиқ-ойдин айтилган.
Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло бундай марҳамат қилади: «Эй Раббимиз! Уларга (келажак умматларга) ўзларидан (чиққан), уларга оятларингни тиловат қилиб берадиган, Китоб ва ҳикмат (Қуръон ва ҳадис)ни ўргатадиган ва уларни (куфр ва гуноҳлардан) поклайдиган бир пайғамбар юборгин! Албатта, Сен Азиз (қудратли) ва Ҳаким (ҳикмат соҳиби)дирсан » [Бақара сураси, 129-оят].
Яна Аллоҳ таоло бундай дейди: «Шунингдек, сизларга ўзингиздан бўлмиш бир пайғамбар юбордикки, у сизларга оятларимизни ўқиб беради, сизларни (ширк ва гуноҳлардан) поклайди, сизларга Китоб (Қуръон) ва ҳикматдан (Ҳадисдан) таълим беради ва билмаганларингизни билдиради » [Бақара сураси, 151-оят].
Ҳақ таоло айтади: «Албатта, Аллоҳ мўминларга ўзларидан бўлган (яъни, одам жинсидан бўлган), уларга Аллоҳнинг оятларини тиловат қилиб берадиган, (гуноҳларидан) поклайдиган ҳамда уларга Китоб ва ҳикматни ўргатадиган пайғамбарни юбориш билан яшилик қилди. Ҳолбуки, улар илгари очиқ хато-залолатда эдилар» [Оли Имрон сураси, 164-оят].
Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: «У (Аллоҳ) омийларга (яъни, аҳли китоб бўлмаган илмсиз кишиларга) ўзларидан бўлган, уларга (Қуръон) оятларини тиловат қиладиган, уларни (ширк ва жаҳолатдан) поклайдиган ҳамда уларга Китоб – Қуръон ва ҳикмат – ҳадисни ўргатадиган бир пайғамбарни (яъни, Муҳаммад алайҳиссалоту вассаломни) юборган Зотдир. Шак-шубҳасиз, улар (пайғамбар келишидан аввал) илгари очиқ залолатда эдилар» [Жумъа сураси, 2-оят].
Эътибор беринг, ушбу оятларда Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг мўъминларга Китоб ва ҳикматни ўргатишлари Аллоҳнинг оятларини тиловат қилиб беришларига боғлаб келтирилмоқда. Яъни, Китоб ва ҳикматни ўргатиш оятларни тиловат қилишдан бутунлай бошқа нарсадир. Буни илоҳий баёндаги сўзларнинг турлича келгани ҳам кўрсатиб турибди. Зеро, Аллоҳ таоло дастлабки ҳаракатни «тиловат» деб, кейингисини эса «ўргатиш» деб атаяпти. Таълим бериш эса шунчаки тиловат қилишдан фарқ қилади. Қолаверса, араб тили қоидаларига кўра, сўзларни бир-бирига боғлаб сўзлаш (атф) улар ўртасида маъно жиҳатидан фарқ борлигини билдиради. Айниқса, кейинги уч оятда Китоб ва ҳикмат таълими билан тиловат «уларни поклайдиган» мазмунидаги жумла билан ажратилгани бу икки тушунча бир-бирини шунчаки шарҳлаб келувчи синонимлар эмаслигини яна бир бор қатъий тасдиқлайди.
Оятларни тиловат қилишнинг маъноси ҳаммага тушунарли. Китобни ўргатиш эса Қуръондаги умумий ва мухтасар ҳукмларни баён қилиб бериш демакдир. Бунга Аллоҳ таолонинг ушбу сўзлари далил бўлади: «Сизга эса одамларга нозил қилинган (маълумотлар)ни баён (тафсир) қилиб беришингиз учун ва тафаккур қилсинлар, деб бу зикрни (Қуръонни) нозил қилдик» [Наҳл сураси, 44-оят] Аллоҳ таоло Ўз Расули Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга Қуръонни шарҳлаш, ундаги қисқа ҳукмларни батафсил тушунтириш ва мавҳум жойларига ойдинлик киритиш вазифасини юклаган. Бу улуғ вазифа эса фақатгина ҳикматни ўргатиш орқали амалга ошади. Ҳикмат эса – Аллоҳ таоло у зотга ваҳий қилган суннатдир.
Бу таҳлил “ҳикмат” сўзи Китобга боғланиб келган бошқа оятларда ҳам Қуръондан фарқли ўлароқ алоҳида бир асос – Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари эканига ёрқин далилдир.
Қуръонда “ҳикмат” деб аталган ушбу шарафли набавий суннат Аллоҳ таоло томонидан нозил қилинган ваҳий эканини очиқ-ойдин кўрсатувчи оятлар ҳам бор. Жумладан, Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло бундай амр этади: «Аллоҳнинг сизларга берган неъматини ва сизларга насиҳат сифатида нозил қилган Китоб ва ҳикматни (ҳадисларни) ёдингизда тутингиз!» [Бақара сураси, 231-оят].
Яна бундай марҳамат қилади: «Аллоҳ сизга Китоб ва ҳикматни нозил қилди ва билмаган нарсаларингизни билдирди. Аллоҳнинг сизга фазлу марҳамати улуғ бўлди» [Нисо сураси, 113-оят].
Ушбу оятлардаги «Китоб ва ҳикмат» деган илоҳий сўзлар ҳикмат худди Қуръони карим каби Аллоҳ таоло томонидан нозил қилинганини очиқ кўрсатади. Чунки у “Китоб” сўзи билан ёнма-ён ва унга боғланиб келмоқда.
Шундай қилиб, дастлабки мисоллардаги оятлар орқали ҳикматнинг Китобдан бошқа нарса экани исботланди. Кейинги мисоллар билан бу ҳикмат ҳам худди Китоб каби Аллоҳдан нозил бўлган илоҳий ваҳий экани ўз тасдиғини топди. Ана шу ваҳий набавий суннатдир, валлоҳу аълам.
Имом Шофеий раҳматуллоҳи алайҳ Китоб билан ҳикмат ўртасидаги бу фарқни қатъий таъкидлаб, мазкур оятлар шарҳида бундай деган: «Аллоҳ Китобни зикр қилди – у Қуръондир. Шунингдек, ҳикматни зикр қилди. Мен Қуръон илмини яхши биладиган, ўзим рози бўлган олимлардан эшитдимки, улар: «Ҳикмат Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларидир», деди. Бу гап айни ҳақиқатдир».
Имом Шофеъий маъқуллаган ва Қуръон олимларидан нақл қилган бу қараш барча салаф солиҳлар ва етук муфассирларнинг якдил иттифоқидир.
Ибн Касир ўз тафсирида бундай ёзади: Ҳикмат – суннат деганидир. Буни Ҳасан Басрий, Қатода, Муқотил ибн Ҳайён, Абу Молик ва бошқалар айтган. Шунингдек, у «диндаги чуқур тушунча» деб талқин қилинган. Бу икки фикр ўртасида қарама-қаршилик йўқ, бири иккинчисининг мазмунига уйғундир».
Бу ўринда бир муҳим жиҳатга эътибор қаратиш лозимки, бу оятлардаги “ҳикмат” сўзини «суннат» деб тафсир қилган олимлар, тилшунослик жиҳатидан ҳикмат ва суннат сўзлари мутлақ маънодош (синоним) демоқчи эмас. Чунки луғат дарсликларида, жумладан, Халил ибн Аҳмад Фарафидийнинг «Китобул айн» асарида келтирилишича, «ҳикмат» сўзи тилда “илм” ва “адолат” маъноларини англатади. Муфассирлар оятнинг келиш ўрни ва матн сиёқини ҳисобга олиб, уни илм ва адолатнинг энг олий даражада намоён бўлиши, яъни ҳадис деб изоҳлаган. Зеро, Аллоҳ таоло ҳикматни ҳам нозил қилинган нарсалар қаторига қўйиши ва уни Китоб билан бирга қайд этиши унинг айнан ҳадис эканига яққол далилдир. Чунки Аллоҳ таоло томонидан Китобдан ташқари нозил қилинган ягона манба – бу ҳадисдир.
3-4-5. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: «Сизларга рўза кечасида хотинларингиз билан қовушиш ҳалол қилинди. Улар сизлар учун либос, сизлар улар учун либосдирсиз. Сизларнинг ўзингизга хиёнат қилаётганингизни Аллоҳ билди ва тавбангизни қабул қилиб, сизларни афв этди. Энди улар билан (рўза кечаларида бемалол) қовушиб, сизлар учун Аллоҳ ёзган (тақдир этган) нарсани (фарзандни) умид этаверингиз. Шунингдек, тонггача, яъни оқ ипнинг қора ипдан (тонгнинг тундан) ажраладиган вақтигача еб-ичаверингиз. Сўнг рўзани кечгача (қуёш ботгунча) мукаммал тутингиз! Масжидларда эътикофда бўлган пайтларингизда (кечалари ҳам) улар (хотинлар) билан қўшилмангиз! Булар (айтилган ҳукмлар) Аллоҳнинг чегараларидир. Бас, уларга яқинлашмангиз! Одамлар (ман этилган ишлардан) сақланишлари учун Аллоҳ ўз оятларини мана шундай аниқ баён қилади» [Бақара сураси, 187-оят].
Ушбу улуғ оятнинг аввалида рўза кечаларида аёл билан қовушиш ҳалол қилингани таъкидланмоқда. Бирор нарса ҳалол қилиндими, демак, ундан олдин ҳаром бўлган. Шунингдек, оятнинг давомидаги «Сизларнинг ўзингизга хиёнат қилаётганингизни Аллоҳ билди ва тавбангизни қабул қилиб, сизларни афв этди. Энди улар билан (рўза кечаларида бемалол) қовушиб, сизлар учун Аллоҳ ёзган (тақдир этган) нарсани (фарзандни) умид этаверингиз» деган сўзлар ҳам қовушишга изн берилишидан олдин бу амал тақиқланган бўлганини билдиради. Ваҳоланки, бу тақиқ ҳақида Қуръонда бирор оғиз сўз йўқ. Демак, ўша дастлабки тақиқ Аллоҳ таолонинг тиловат қилинмайдиган ваҳийси бўлмиш набавий суннат билан собит бўлган.
Имом Бухорий Абу Исҳоқдан, у Баро розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: «Рамазон рўзаси нозил бўлган илк даврларда мусулмонлар Рамазон ойи бўйи (кечаси ҳам) аёлларига яқинлик қилмасди. Бироқ баъзилар ўзини тия олмай, нафсига хиёнат қилиб қўйди. Шунда Аллоҳ таоло «Сизларнинг ўзингизга хиёнат қилаётганингизни Аллоҳ билди ва тавбангизни қабул қилиб, сизларни афв этди. Энди улар билан қовушиб, сизлар учун Аллоҳ ёзган нарсани умид этаверингиз» деган оятни нозил қилди».
Оятдаги «тонггача, яъни оқ ипнинг қора ипдан ажраладиган вақтигача еб-ичаверингиз» деган кўрсатма Аллоҳ таоло томонидан мусулмонларга берилган енгиллик бўлиб, исломнинг илк давридаги ҳукмни бекор қилди. Илк даврдаги тартиб эса, юқоридаги ҳолатдек, набавий суннат орқали маълум эди. У пайтларда рўзадор ифтор қилгач, фақат хуфтон намозигача ёки ундан олдин ухлаб қолгунига қадар еб-ичиши мумкин эди. Ухлаб қолса ёки хуфтон намозини ўқиб қўйса, кейинги куннинг оқшомигача еб-ича олмасди. Бу мусулмонларга жуда катта машаққат туғдирганди. Шунда Аллоҳ таоло тонг отгунча еб-ичишга изн берди. Ана ўша эски қийин ҳукм ҳам Қуръонда мутлақо зикр қилинмаган, балки фақат ҳадис билан собит бўлганди.
«Сўнг рўзани кечгача мукаммал тутингиз!» деган амр висол рўзасини, яъни оғиз очмасдан бир неча кунни бир-бирига улаб рўза тутишни тақиқлайди. Саҳиҳ ҳадисларда мусулмонлар висол рўзасидан қайтарилган, фақат Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ўзларигагина хос равишда жоиз қилинган эди.
Имом Аҳмад Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Висол рўзаси тутманг», дедилар. Саҳобалар: «Эй Аллоҳнинг Расули, ўзингиз висол рўзаси тутасиз-ку?» дейишди. У зот: «Мен сизлардек эмасман. Мен тунаётганимда Раббим мени таомлантиради ва сув беради», деб жавоб бердилар.
Висол рўзаси тутиш у зотнинг ўзларигагина тегишли хусусиятлардан эди. Саҳиҳ ҳадисда айтилганидек, у зотга бу ишда алоҳида қувват ва кўмак бериларди.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламга висол рўзасининг жоиз бўлиши алоҳида бир шариат ҳукми бўлиб, у ҳам Қуръонда зикр қилинмаган, балки тиловат қилинмайдиган ваҳий орқали қарор топган. Буни у зотнинг ўзлари ваҳийдан ташқари иш қилмаганлари ҳақидаги мана бу оятлар тасдиқлайди: «Мен фақат ўзимга ваҳий қилинган оятларгагина эргашурман», шунингдек, «Айтинг: «Мен учун уни ўз томонимдан ўзгартириш дуруст эмасдир» [Юнус сураси, 15-оят] ҳамда «Агар (Пайғамбар) Бизнинг номимиздан (Биз айтмаган) айрим сўзларни тўқиб айтганида, албатта, Биз унинг ўнг қўлидан ушлаган, сўнгра албатта унинг шоҳтомирини узиб ташлаган бўлур эдик» [Ҳаққо сураси, 44–46-оятлар].
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг висол рўзаси тутишлари ваҳийдан ташқари ва унга таянмаган ҳолда бўлганида эди, у зот Аллоҳнинг «Сўнг рўзани кечгача мукаммал тутингиз!» деган амрини ўзгартирган ва Унинг номидан шариат жорий қилган бўлиб қолардилар, бу эса умуман мантиққа зиддир.
Хуллас, Бақара сурасининг 187-ояти набавий суннатнинг Аллоҳ таоло томонидан юборилган илоҳий ваҳий эканига бир йўла уч кучли далилни ўз ичига олган.
6. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: «Пайғамбар жуфтларидан бирига (яъни, Ҳафсага) бир сўзни пинҳона айтганини эсланг! Энди қачонки (Ҳафса) у (сир) ҳақида (Оишага) хабар бергач ва Аллоҳ (Жаброил фаришта воситасида Пайғамбар алайҳиссаломни Ҳафсанинг қилмишидан) воқиф қилгач, у (Ҳафсага ўзи воқиф бўлган нарсанинг) баъзисини билдирди ва баъзисидан юз ўгирди (билдирмади). Бас, қачонки (Пайғамбар алайҳиссалом Ҳафсага ўзи воқиф бўлган нарсанинг баъзиси ҳақида) хабар бергач, у: «Сизга бу хабарни ким берди?», деган эди, «Менга Билгувчи ва Хабардор Зот хабар берди», деди» [Таҳрим сураси, 3-оят].
«Аллоҳ (Жаброил фаришта воситасида Пайғамбарни Ҳафсанинг қилмишидан) воқиф қилгач» сўзлари шуни кўрсатадики, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам аёлларидан бирига яширинча айтган ва ҳеч кимга айтмасликни буюрган сирнинг очилиб қолганини Аллоҳ таоло Пайғамбарига билдирган. Лекин Қуръон орқали амалга ошмаган. Чунки Қуръондаги мазкур оят ўша воқеа содир бўлиб ўтганидан кейин, ўтган замон феъли шаклида у ҳақда шунчаки хабар беряпти, холос. Демак, бу билдириш ва огоҳлантириш, шубҳасиз, тиловат қилинмайдиган ваҳий орқали содир бўлган. Бинобарин, ушбу оят Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга Қуръондан ташқари ҳам ваҳий нозил бўлганига ёрқин далилдир. Ана шундай ваҳий у зотнинг суннатлари бўлади. Зеро, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари ваҳийдан бошқа нарсага таяниши сира ҳам мумкин эмас. Бунга Аллоҳ таолонинг у зот тили билан айтган ушбу сўзи далилдир: «Мен фақат Парвардигоримдан келган ваҳийгагана эргашурман». Далилларнинг бу жамланмасидан равшан бўладики, Суннат – Аллоҳ таоло томонидан юборилган илоҳий ваҳийдир.
7. Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло марҳамат қилади: «Оталарингиз уйланган хотинларни никоҳингизга олманг! Магар илгари ўтган бўлса, (уйланган бўлсангиз, Аллоҳ афв этар). Албатта, бу хунук ва жирканч бўлган ёмон қилиқдир. Сизлар учун оналарингиз, қизларингиз, опа-сингилларингиз, аммаларингиз, холаларингиз, ака-укаларингизнинг қизлари, опа-сингилларингизнинг қизлари, эмизган оналарингиз, эмишган опа-сингилларингиз, қайноналарингиз, жинсий алоқада бўлган хотинларингизнинг тарбиянгизда бўлган қизлари(га уйланиш ҳаром қилинди) – агар хотинларингиз билан жинсий алоқада бўлмаган бўлсангиз (уларни талоқ қилгандан кейин аввалги эрларидан туғилган қизларига уйлансангиз), сизлар учун гуноҳ йўқдир. Яна ўз пушти камарингиздан бўлган ўғилларингизнинг хотинларига (уйланишингиз) ва опа-сингилни жамлашларингиз (яъни, бирини талоқ қилмай туриб бошқасига уйланишингиз ҳаром қилинди). Магар илгари ўтган бўлса (Аллоҳ афв этар). Албатта, Аллоҳ мағфиратли ва меҳрибон бўлган Зотдир. Яна эрлик аёллар (ҳам ҳаром қилинди). Магар (уруш-жангларда) эга бўлган чўриларингиз ҳалолдир. (Бу ҳукмларни) Аллоҳ зиммангизга фарз қилиб қўйди. Мана шулардан бошқа аёлларга зино қилувчи бўлмаган ҳолингизда молларингизни маҳр қилиб бериш билан уйланишга ҳаракат қилиш сизлар учун ҳалол қилинди. Улар билан никоҳ орқали яқинлик қилишингиз билан белгиланган маҳрларини берингиз! Маҳр белгиланганидан кейин ўзларингиз келишиб олишингизда (яъни, улар ўз ихтиёри билан ҳаққи-маҳридан кечиб юборишида) сизлар учун гуноҳ йўқдир. Албатта, Аллоҳ билим ва ҳикмат эгаси бўлган Зотдир» [Нисо сураси, 22–24-оятлар].
Ушбу оятларда эркак киши учун уйланиш ҳаром бўлган аёллар баён қилинган. Ваҳоланки, жоҳилият даврида уларнинг баъзилари, масалан, отанинг хотинига уйланиш ва икки опани-сингилни баробар никоҳга олиш кабилар мумкин эди. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло бу икки ҳолат зикрида «Магар илгари ўтган бўлса» деб марҳамат қилди ва ислом шариати билан буларнинг барчасини қатъий ҳаром қилди.
Охирида «Мана шулардан бошқа аёлларга зино қилувчи бўлмаган ҳолингизда молларингизни маҳр қилиб бериш билан уйланишга ҳаракат қилиш сизлар учун ҳалол қилинди», яъни юқорида саналганлардан ташқари бошқа ҳар қандай аёлга уйланиш сизлар учун жоиздир, дейилди.
Бироқ Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан мутавотир (шубҳасиз) йўллар билан ривоят қилинган ва бутун уммат уламолари бир овоздан ижмо қилган ҳақиқат шуки, ушбу оятларда саналмаган бўлса-да, никоҳи ҳаром бўлган бошқа тоифа аёллар ҳам бор. Масалан, бир аёлни ўз аммаси билан ёки бир аёлни ўз холаси билан бир вақтда никоҳга олиш тақиқланган. Бошқача айтганда, насаб-қариндошлик жиҳатидан бир-бирига яқин бўлган икки аёлнинг бирини эркак деб фарз қилинганда, у иккинчисига уйланиши ҳаром бўладиган даражада яқин бўлса, у ҳолда бу икки аёлни бир никоҳда жамлаш мутлақ ҳаром ҳисобланади.
Хўш, ушбу тақиқ мана шу оятларда ёки Қуръони каримнинг бошқа бирор жойида борми?! Йўқ, фақат набавий суннатда бор. Суннат эса, боя таъкидланганидек, Аллоҳнинг ваҳийсидир. Қолаверса, бу ҳукмлар Аллоҳ таолонинг: «Пайғамбар ўзи сизларга ато этган нарсани олинглар, у зот сизларни қайтарган нарсадан қайтинглар» [Ҳашр сураси, 7-оят] деган амри доирасига ҳам тўлиқ киради.
8. Ҳақ таоло бундай амр қилади: "(Эй Муҳаммад! Қуръонни) тезроқ (ёдлаб) олиш учун тилингизни у билан қимирлатмай-пичирламай қўя қолинг. Зеро, уни (сизнинг дилингизда) жамлаш ҳам, (тилингизда) қироат қилдириш ҳам Бизнинг зиммамиздадир. Бас, қачон Биз (Жаброил тилидан) уни ўқисак, сиз ҳам эргашинг! Сўнгра уни (Қуръонни) баён қилиб бериш ҳам албатта Бизнинг зиммамиздадир» [Қиёмат сураси, 16–19-оятлар].
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Жаброил алайҳиссалом ваҳий олиб келган пайтда, Қуръон оятларидан бирор нарса унутилиб ёки тушиб қолмасин деган хавотирда, у зот билан баробар тилларини қимирлатиб, оятларни тезда қайтаришга ҳаракат қилар эдилар. Шунда Аллоҳ таоло ушбу оятлар орқали у зотга Жаброил Қуръон келтирганда шошмасдан, диққат билан тинглашни ва тилларини қимирлатмасликни буюрди. Бунинг эвазига Аллоҳ таоло Қуръонни у зотнинг қалбларига муҳрлаб қўйишни, уни Жаброил ўқиганидек мукаммал адо этишини осон қилиб беришни ҳамда ундаги мухтасар (қисқа) ҳукмларни батафсил шарҳлаб, унинг маъноларини у зотнинг ўзларига ёки у зотнинг тиллари орқали бутун инсониятга ойдинлаштириб, баён қилиб беришни Ўз зиммасига олди.
Имом Бухорий Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ваҳий тушаётган пайтда жуда катта машаққат ва қийинчилик сезар, (оятларни ёдлаб қолиш учун) тез-тез икки лабларини қимирлатар эдилар. Шунда Аллоҳ таоло: «(Эй Муҳаммад! Қуръонни) тезроқ (ёдлаб) олиш учун тилингизни у билан қимирлатмай-пичирламай қўя қолинг. Зеро, уни (сизнинг дилингизда) жамлаш ҳам, (тилингизда) қироат қилдириш ҳам Бизнинг зиммамиздадир. Бас, қачон Биз (Жаброил тилидан) уни ўқисак, сиз ҳам эргашинг!» – яъни, уни жим туриб, диққат билан тингланг, – «Сўнгра уни (Қуръонни) баён қилиб бериш ҳам албатта Бизнинг зиммамиздадир» деган оятларни нозил қилди. Шундан кейин Жаброил алайҳиссалом қайтиб кетгач, у зот ваҳий қилинган оятларни худди Жаброил ўқиб бергандек ўқир эдилар».
Ибн Касир ўз тафсирида ёзади: «Шаъбий, Ҳасан Басрий, Қатода, Мужоҳид, Заҳҳок ва бошқа муфассирлар: «Ушбу оятлар айнан мана шу воқеа сабабли нозил бўлган», деб айтган».
«Сўнгра уни баён қилиб бериш ҳам албатта Бизнинг зиммамиздадир» сўзлари Қуръон нозил бўлганидан кейин уни тушунтириб, шарҳлашни Аллоҳ таоло Ўз зиммасига олганига кафолатдир. Бу баён ё бевосита Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга билдирилган ёки у зотга қилинган илоҳий ваҳий орқали у зотнинг тиллари билан инсониятга етказилган. Шуни унутмаслик керакки, баён (шарҳ сўзлари) мубайяндан (шарҳланаётган нарсадан) мутлақо фарқ қилади. Демак, бу ўриндаги баён Қуръоннинг ўзидан бошқа нарсадир. Аллоҳ таоло «Бизнинг зиммамиздадир» деб, бу баённинг ҳам Ўз ҳузуридан бўлишини таъкидлади ва «Сўнгра» боғловчисини қўллаш орқали бу шарҳ Қуръон нозил бўлганидан кейин амалга ошишини билдирди. Шундай экан, Аллоҳ таоло зиммасига олган ушбу баён Қуръондан ташқари алоҳида бир манба – У Зот Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга тиловат қилинмайдиган ваҳий ўлароқ юборган Суннат эканидан бошқа эҳтимол қолмайди. Бу эса Аллоҳ таолонинг мана сўзларига қўшимча далилдир: «Сизга эса одамларга нозил қилган нарсаларни (яъни, шариат аҳкомларини) баён қилиб беришингиз учун ва шояд тафаккур қилсалар, деб бу эслатмани – Қуръонни нозил қилдик» [Наҳл сураси, 44-оят].
9. Аллоҳ таоло бундай буюради: «Эй мўминлар, жума кунидаги намозга чорланса (яъни, азон айтилса), дарҳол Аллоҳнинг зикрига боринглар ва олди-сотдини тарк қилинглар! Агар биладиган бўлсангиз, мана шу (яъни, Аллоҳнинг зикрига – жума намозини ўқишга шошилиш) ўзларингиз учун яхшироқдир. Энди қачон намоз адо қилингач, Ерга тарқалиб, Аллоҳнинг фазлу марҳаматидан (ризқу рўз) истайверингиз. Аллоҳни кўп зикр қилингизки, шояд нажот топурсизлар. (Эй Муҳаммад!) Улар бирон тижоратни ёки ўйин-кулгини кўриб қолсалар, ўшанга қараб сочилиб-тарқалиб кетурлар ва сизни (минбарда) тик турган ҳолингизда тарк қилурлар. Айтинг: «Аллоҳ ҳузуридаги нарса (имон ва яхши амаллар учун бериладиган ажр-мукофот) ўйин-кулгидан ҳам, тижоратдан ҳам яхшироқдир! Аллоҳ ризқ бергувчиларнинг яхшироғидир!» [Жумъа сураси, 9–11-оятлар].
Аллоҳ таоло мўминларга жума намозига азон айтилганда, савдо-сотиқни бас қилиб, намозга шошилишни буюряпти. Шундан келиб чиқиб, барча уламолар имомнинг қаршисида айтиладиган иккинчи азондан кейин савдо қилиш мумкин эмаслигига ижмо қилган. Шунингдек, намоз тугагач, тарқалиб, Аллоҳнинг фазлу карамидан ризқ излашга рухсат берилди ҳамда бу жараёнда ҳам Парвардигорнинг зикридан ғофил бўлмаслик, нажотга эришиш учун Уни кўп эслаш амр этилди.
Сўнгра Аллоҳ таоло саҳобаларга ушбу оят нозил бўлишидан олдин содир бўлган бир воқеа сабабли гина қилди. Ўшанда жума куни азон айтилганда, намозга шошилиш ҳақидаги ушбу буйруқ ҳали нозил бўлмаган эди ва улар жума хутбаси пайтида келган карвон туфайли тижорат ортидан кетиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни минбарда тик турган ҳолларида ёлғиз қолдирганди. Зеро, у пайтларда жума намози хутбадан олдин ўқилар эди. Кейинчалик бу ҳукм ўзгартирилиб (насх қилиниб), хутба намоздан олдинга сурилган.
Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳумо айтади: «Бир сафар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам жума хутбасини ўқиётганларида, Мадинага тижорат карвони келиб қолди. Одамлар чиқиб кетди ва у зот билан бор-йўғи ўн икки киши қолди. Шунда Аллоҳ таоло «(Эй Муҳаммад!) Улар бирон тижоратни ёки ўйин-кулгини кўриб қолсалар, ўшанга қараб сочилиб-тарқалиб кетурлар ва сизни (минбарда) тик турган ҳолингизда тарк қилурлар» деган оятни нозил қилди» [Имом Бухорий ривояти].
Демак, оятдаги «улар бирон тижоратни ёки ўйин-кулгини кўриб қолсалар, ўшанга қараб сочилиб-тарқалиб кетурлар» деган жумла мазкур уч оят нозил бўлишидан олдин, жума намозидан кейинги хутба пайтида саҳобалар томонидан содир бўлган воқеанинг хабаридир. Бундан шундай хулоса чиқадики, жума намози «жума кунидаги намозга чорланса, дарҳол Аллоҳнинг зикрига боринглар ва олди-сотдини тарк қилинглар!» деб бошланувчи ушбу оятлар нозил бўлишидан олдин ҳам шариатда бўлган ва унга амал қилинган. Ваҳоланки, Қуръони каримда бу оятдан олдин жума намозининг фарз қилинганини кўрсатувчи бошқа бирор оят мавжуд эмас. Шундай экан, жума намозининг ибодат ўлароқ жорий қилиниши фақатгина Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари билан собит бўлган.
10. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: «Сизга эса одамларга нозил қилган нарсаларни (яъни, шариат аҳкомларини) баён қилиб беришингиз учун ва шояд тафаккур қилсалар, деб бу эслатмани – Қуръонни нозил қилдик» [Наҳл сураси, 44-оят].
Аллоҳ таоло Ўз Расулига Қуръондаги умумий ва мухтасар ҳукмларни батафсил тушунтириш ваколатини топширяпти. Ана шу илоҳий ваколатга таяниб, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Қуръонда умумий тарзда келган барча аҳкомларни батафсил баён қилиб берганлар. Бу ҳукмлар ибодат, муомала, никоҳ-оила муносабатлари, жиноятлар, шунингдек, оилавий, ижтимоий ва халқаро алоқаларни қамраб олган.
Масалан, намозни оладиган бўлсак, унинг вақтларини аниқ белгилаган, ракатлар сонини, ўқилиш тартибини, шарт бўлган амаллар ва бузадиган нарсаларни ажратиб берган, муқимлик, сафар ва хавф намозлари ўртасидаги фарқларни кўрсатган ким эди? Ёки закотга эътибор беринг, закот берилиши фарз бўлган барча мол-мулкларнинг миқдорини, ундан қанча ажратилишини ким белгилаб берган? Туянинг нисоби бештадан бошланиши ва ундан битта қўй берилиши, қорамолники ўттизтадан бошланиб, ундан бир яшар бузоқ берилиши, қўй-эчкиники қирқтадан бошланиб, битта қўй ажратилиши, кумуш борасида ҳар икки юз дирҳамдан чорак ушр (икки ярим фоиз), олтин бўйича эса ҳар йигирма мисқолдан ярим мисқол берилиши каби қоидаларни ким жорий қилган?
Шунингдек, ҳаж ибодатини биз биладиган бугунги мукаммал шаклга ким келтирган? Ҳажнинг рукнлари нималардан иборат, уни нималар бузади, Арафотда туриш қачон бошланиб, қачон тугайди, қайси ҳолатда қурбонлик вожиб бўлади ва ҳажнинг уч тури (ифрод, қирон, таматтуъ) қандай бажарилади – буларни ким тизимлаштириб берган?
Бундай саволларни рўза ибодатига ҳамда савдо, ҳавола, ижара, шериклик, кафиллик каби барча кундалик муомалаларга ҳам худди шундай татбиқ қилиш мумкин.
Хўш, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам буларнинг барчасини ўз-ўзларидан, Аллоҳнинг ваҳийсисиз айтдиларми ё ваҳий биланми?!
Кимда-ким «бу ҳукмларни ўзларидан чиқарганлар» деб ҳисобласа, у ҳолда Аллоҳ таолонинг «Айтинг: «Мен фақат Раббимдан ваҳий қилинаётган нарсагагина эргашаман» деган амрига ҳамда у зот ҳақидаги «Мен фақат ўзимга ваҳий қилинаётган нарсагагина эргашаман», «У ўз ҳавойи хоҳиши билан сўзламас. У фақат (Аллоҳ томонидан Пайғамбарга) нозил қилинаётган бир ваҳийдир» деган қатъий сўзларига қарши чиққан бўлади. Қолаверса, бундай қараш «Сизга эса одамларга нозил қилган нарсаларни (яъни, шариат аҳкомларини) баён қилиб беришингиз учун» деган оят билан бирга келган «Сўнгра уни – Қуръонни баён қилиб бериш ҳам албатта Бизнинг зиммамиздадир» деган илоҳий ваъдага ҳамда «Агар (Пайғамбар) Бизнинг номимиздан (Биз айтмаган) айрим сўзларни тўқиб олганида, албатта, Биз унинг ўнг қўлидан ушлаган, сўнгра албатта унинг шоҳтомирини узиб ташлаган бўлур эдик» деган қатъий огоҳлантиришга мутлақо зид келади.
Шундай экан, бу борада ягона тўғри ҳақиқат қолади – ушбу батафсил баён ва шарҳларнинг барчаси фақат ва фақат Аллоҳ таоло томонидан юборилган илоҳий ваҳий орқали амалга оширилгандир.
11. Пайғамбарларнинг кўплиги ва Аллоҳ таоло нозил қилган китобларнинг озлиги – Аллоҳ таоло ўзи пайғамбарлиги ва элчилигига танлаб олган зотларга тиловат қилинмайдиган ваҳий ҳам туширганига қатъий далилдир.
Шундай қилиб, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари Аллоҳ таолодан ваҳий экани қуръоний далиллар билан ўз исботини топди.
Кейинги мақолаларда Расули акрам соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари эргашиш вожиб бўлган ҳужжат эканини баён этишга азму қарор қилдик, иншоаллоҳ.
Нурмуҳаммад МАТКАРИМОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Ҳадис илми мактаби ўқитувчи,
Имом Бухорий халқаро илмий тадқиқот
маркази илмий ходими
Мазкур мақолага Дин ишлари бўйича қўмита томонидан 2026 йил 28 июлда 02/336-сонли хулоса берилган.
