Ҳайит намозининг шартлари
Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Мадинага келганларида, улар (Мадина халқи)нинг хурсандчилик қиладиган икки куни бор эди. У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Дарҳақиқат, Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло сизларга бу иккисидан яхшироғини алиштириб берди: Фитр (Рамазон ҳайити) ва Азҳо (Қурбон ҳайити) кунига” дедилар.
Мазҳаблар ҳайит намозининг вожиб ёки суннат эканлиги борасида ихтилоф қилишган. “Жомеъус-соғир” китобида зикр қилинишига кўра – суннатдир. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам икки байрам (Ҳайит ва жума) бир кунда жамланадиган бўлса, улардан биринчиси суннатдир, деганлар.
Имом Ҳасан (ибн Зиёд) раҳимаҳуллоҳ Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳдан ривоят қиладилар: “Ҳайит намози Жума намози унга вожиб бўлган кишига вожибдир”.
(Шамсул-аимма Сарахсий роҳимаҳуллоҳ “Мабсут” (13\71)да зикр қилганлар. Имом Кархий раҳимаҳуллоҳ бу гапни қўллаб-қувватлаганлар).
Ҳайит намозининг вожиблиги ва жоизлигининг шартларига келсак, Жума намозининг вожиблиги ва жоизлигининг барча шартлари икки ҳайит намозининг вожиб бўлиши ва жоизлигига шартдир: хутбадан бошқа, имом, шаҳар, жамоат ва вақт. Хутба намоздан кейин суннатдир. Уни тарк қилинса ҳам намоз дуруст бўлади.
Жума намози ҳақидаги бобда зикр қилинганидек, имом бизнинг мазҳабда шартдир. Шунингдек, шаҳар ҳам. Али розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Жума, ташриқ, фитр ва азҳо фақатгина жоме бўлган шаҳардагина бўлади”.
Бу ерда фитр ва азҳонинг айни ўзини (садақа ва қурбонликни) назарда тутмадилар, зеро бу нарсалар ҳар жойда, ҳар маконда бўлаверади. Бу ерда у киши икки ҳайит намозини назарда тутдилар. Чунки, бу нарса аввал фақатгина шаҳарларда бўлганлиги қўлма-қўл бўлиб собит бўлган. Уни икки ўринда адо қилса бўлади, жума бобида бу зикр қилинган.
Жамоат ҳам шартдир: чунки, бу намоз фақатгина жамоат билан адо қилинган. Вақт ҳам шартдир: чунки бу намоз махсус вақтдагина адо қилинади. Шунингдек, эркаклик, ақлли бўлиш, балоғатга етган бўлиш, озод бўлиш, тананинг саломат бўлиши ва муқим бўлишлик шарт қилинади. Булар вожиб бўлиш шартларидир, худди жума намози учун шарт бўлганидек. Аёлларга, ёш болаларга, жинниларга, хўжайининиг изнисиз қулга, сурункали ва ётиб қолган касалларга ва мусофирларга вожиб бўлмайди. Бу зикр қилганларимиз жума намози борасида ҳам уларга тааллуқлидир. Бу узрлар фарзни (жума намозини) соқит қила олаётган экан, вожиб (ҳайит) намозини соқит қилиши авлороқдир”
(Алоуддин Косоний раҳимаҳуллоҳ “Бадоеъус-саноеъ фий тартибиш-шароеъ” (3\85)да зикр қилганлар).
Ҳайит намозининг жума намозига бўлган муносабати шундаки, у иккиси ҳам ёруғ пайти катта жамоат билан адо қилинади ва қироатни жаҳрий қилади. Хутбадан бошқа, бирига шарт қилингани бошқасига ҳам шарт қилинади. Таклиф борасида ҳам бир-бирига мувофиқдир. Жума кимга вожиб бўлса, ҳайит ҳам шунга вожиб бўлади. Жума ҳайитдан фарз эканлиги ва кўпроқ адо қилинганлиги сабабидан муқаддам зикр қилинди.
Айтадилар: ҳайит намози мусофирга, қулга, касалга жумада бўлганидек, вожиб бўлмайди. Жума бобида бу борада зикр қилинганидек.
(Акмалуддин Бобартий раҳимаҳуллоҳ “Ал-иноя шарҳул-ҳидоя” (2\419)да зикр қилганлар).
Ҳайит намозининг жума намозига бўлган муносабати шундаки, у иккиси ҳам катта жамоат билан адо қилинади ва унда жаҳрий тиловат қилинади. Бирига бўлган шарт иккинчисига ҳам шарт ҳисобланади. Фақатгина хутба бундан мустасно. Жума кимга вожиб бўлса, ҳайит намози ҳам унга вожиб бўлади. Жума ҳайитдан фарз эканлиги ва кўпроқ адо қилинганлиги сабабидан муқаддам зикр қилинди. Ҳайит намози жума кимга вожиб бўлмаса, унга ҳам вожиб бўлмайди. Бундан мустасно фақатгина хўжайинидан изн олган қулдир.
(Абу Бакр ал-Яманий ал-Ҳананфий раҳимаҳуллоҳ “Ал-жавҳаратун-наййиро шарҳу Мухтасарул-Қудурий” (1\289)да зикр қиладилар. Ибн Обидин раҳимаҳуллоҳ “Раддул мухтор” (6\138)да ушбу китобдан иқтибос келтирадилар).
Юқорида айтилган сўзлардан хулоса қилиб шуни айта оламизки, жума намозига ҳам ийд намозларига ҳам жамоат шарт қилинган. Бугунги карантин шароитида жамоат ташкил қилиш мутлоқ манъ қилинган ишлардандир. Шунга кўра, ушбу узрли ҳолат фарзни (жума намозини) соқит қила олаётган экан, вожиб (ҳайит) намозини соқит қилиши авлороқдир.
Хайруллоҳ домла Саттаров,
Самарқанд вилояти бош имом-хатиб ўринбосари.
Орзулар қабристони ёхуд сохта бахтнинг аччиқ якуни
«Гиёҳвандлик ва наркожиноятликка қарши курашиш нафақат
ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, балки кенг жамоатчилик,
маҳалла ва ҳар бир фуқаронинг виждоний иши ҳамда
муқаддас бурчига айланиши шарт».
Ш.М.Мирзиёев
Ислом инсониятни барча ёмонликлардан сақланишга, илоҳий амрларни адо этишга, ихтиёрий яхши амалларни қилишга, виждонли, ўта сезгир, иродаси маҳкам, ақли соғлом, хулқи чиройли, жисми бақувват, ўзига аҳамият берувчи ва бошқаларни ислоҳ этувчи, динига қимматли, жамиятга наф келтирувчи, Ватанини ҳимоя қилувчи, умматга қалқон бўлувчи, Парвардигорига ибодат қилувчи, барча халойиққа яхшилик қилувчи, ер юзини обод қилувчи бўлишга, ўзига юклатилган вазифани мукаммал адо қилишга даъват этади.
Ислом шариатида инсон жони ва ақлини сақлаш ўта долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Шунга биноан шариатда жон ва ақл ўз вазифасини мукаммал равишда адо этишида риоя қилиниши лозим бўлган илоҳий кўрсатмалар батафсил баён этилган.
Давлат сиёсати фуқаролар жамиятининг ҳар томонлама комил, соғлом, олижаноб фазилатлари, юксак тафаккури ва маънавияти, ижтимоий фаоллиги билан ажралиб турадиган намунали жамият бўлишига қаратилган. Мана шу халқчил сиёсатга асосланган ҳукуматимиз барча турдаги гиёҳвандликка қарши изчил кураш олиб бормоқда. Оммавий ахборот воситалари орқали дунёда “аср вабоси” деб ном олган гиёҳвандликнинг инсон соғлиғига зарари ва унинг аянчли оқибатлари ҳақида баралла айтилмоқда ва кенг суратда тушунтирилмоқда.
Инсон ҳаёти, айниқса, ёшларимиз келажагига раҳна солиши мумкин бўлган гиёҳвандликка қарши курашиш Ватанимизнинг ҳар бир онгли фуқароси, қолаверса, ҳар биримизнинг муҳим вазифаларимиздан ҳисобланади. Зеро, жамият ҳаётида мавжуд зарарли иллатни йўқ қилиш ва унинг олдини олиш ҳар бир мўмин-мусулмоннинг шарафли бурчидир.
Ҳар бир инсон бу дунёга пок ниятлар, улуғ мақсадлар ва гўзал орзулар билан қадам қўяди. Кимдир эл таниган олим бўлишни, кимдир ота-онасининг суянчиғи ва фахрига айланишни, яна кимдир жамиятга наф келтирадиган солиҳ инсон бўлишни истайди. Бироқ, бугун инсоният қаршисида шундай бир мудҳиш ва кўринмас хавф турибдики, у инсоннинг нафақат соғлиғини, балки унинг борлиғини, иймонини ва энг гўзал орзуларини ҳам тириклай гўрга тиқади.
Бу офатнинг номи — гиёҳвандликдир. Гиёҳвандлик — бу шунчаки тиббий муаммо эмас, бу инсон ўз қўли билан ўз келажагини кўмадиган «Орзулар қабристони»дир. Муқаддас динимиз инсон ҳаётини, унинг ақли ва соғлиғини энг олий қадрият — Аллоҳнинг буюк омонати деб билади. Ислом шариатининг асосий мақсадларидан бири ҳам айнан инсон ақли ва жонини муҳофаза қилишдир. Аллоҳ таоло Қуръони каримда инсонни ўз-ўзини ҳалокатга ташлашдан қатъий қайтариб, шундай марҳамат қилади: «Ўзингизни (ўз қўлларингиз билан) ҳалокатга ташламанг!» (Бақара сураси, 195-оят).
Гиёҳвандлик моддасини истеъмол қилиш — бу Аллоҳ берган энг улуғ неъмат, яъни онг ва танани ўз қўли билан заҳарлаш, демакдир. Бу эса тўғридан-тўғри оятда қайтарилган ҳалокат эшигини очиш билан баробардир. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам инсон соғлиғига ва ақлига зарар етказадиган, уни карахт қиладиган ҳар қандай нарсани тақиқлаганлар. Умму Салама розияллоҳу анҳодан ривоят қилинган ҳадисда шундай дейилади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳар қандай маст қилувчи ва (баданни, ақлни) бўшаштирувчи, сустлаштирувчи нарсаларни истеъмол қилишдан қайтардилар» (Имом Аҳмад ва Абу Довуд ривояти).
Уламоларимиз ушбу ҳадисга таяниб, гиёҳвандлик моддалари (хоҳ у анъанавий, хоҳ замонавий кимёвий-синтетик воситалар ёки капсулалар бўлсин) баданни ва ақлни тамоман ишдан чиқариши, инсонни мутеликка бошлаши сабабли, уларни истеъмол қилишни, сотишни ва тарқатишни ҳаром деб фатво берганлар. Буюк валий ва тобеин олим Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳ ақл неъматининг қадри ҳақида гапириб, шундай деган эканлар: «Агар ақлни бозорда сотиб олишнинг иложи бўлганида, инсонлар унга эга бўлиш учун бор жаҳонни тўлаган бўлардилар. Қандай қилиб инсон ўз ихтиёри билан пулига ўзини ақлдан жудо қиладиган заҳарни сотиб олиши мумкин? Бу ақлсизликнинг энг олий даражасидир».
Улуғ фақиҳ олим Ибн Ҳажар ал-Ҳайтамий раҳматуллоҳи алайҳ ўз асарларида гиёҳвандликнинг зарарларини баён этар экан, у инсонни ибодатдан тўсиши, юздаги ҳаё нурини кетказиши, мардлик ва ғурурни йўқотиши ҳамда инсонни энг пасткаш даражага тушириб қўйишини алоҳида таъкидлаган. Гиёҳванд кимса аввало ақлдан, кейин ҳаёдан, сўнгра оиласи, мол-мулки ва энг ачинарлиси, иймонидан ажралади. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганларидек: «Ароқ (ва ҳар қандай маст қилувчи нарса) барча ёмонликларнинг калитидир».
Сохта лаҳзаларнинг аччиқ баҳоси: жарлик ёқасига келиб қолган ёшлар кўпинча бу қора йўлга «бир марта синаб кўриш», «замонавийликдан орқада қолмаслик» ёки «муаммоларни унутиш» мақсадида қадам қўядилар. Бироқ шайтоннинг бу алдови инсонни вақтинчалик сохта дунёга олиб киради-ю, реал ҳаётдаги барча гўзал туйғуларини ва мақсадларини кул қилади. Бу сохта бахтнинг якунида нималар бой берилади?
Илм ва заковат сўнади: Олим ёки шифокор бўлмоқчи бўлган ёшнинг зеҳни заҳарланиб, фикрлашдан маҳрум бўлади.
Оилавий бахт вайрон бўлади: Ота-онасига хизмат қилиб, дуосини олмоқчи бўлган фарзанд уларнинг қотилига, энг катта доғи ва армонига айланади.
Порлоқ келажак гўрга топширилади: Гўзал оила қуриб, бахтли яшашни истаган қалб зулмат соясида, ёлғизлик ва жисмоний азоблар ичида қолади.
Мана шу тарзда умид билан суғорилган порлоқ ҳаёт — ўз эгасининг қўли билан Орзулар қабристонига айлантирилади.
Фарзандларимизга Аллоҳ таоло берган умр, соғлиқ ва жамият омонат эканини, қиёмат кунида ҳар бир дақиқа ва танамизнинг ҳар бир аъзоси учун ҳисоб беришимизни англатайлик. Орзуларимиз қабристонга эмас, ҳаётни гўзаллаштирадиган, Ватанга ва ислом умматига хизмат қиладиган буюк мақсадларга элтсин! Умр неъматини сохта туйғулар эвазига заҳарламайлик.
Абдураҳмонжон домла Абдураҳмонов,
Олтиариқ тумани
“Бирлашган” масжиди имом-ноиби
