Лоқайдлик бу – бурч ва масъулиятни ҳис қилмаслик, атрофдагиларнинг, ўзининг тақдири ва келажагига дахлдор воқеликларга эътиборсизликдир. Барча даврларда зиёлилар бундай иллатга қарши курашганлар, халқни огоҳлантириб келганлар.

Ҳукуматимиз томонидан олиб борилаётган сиёсатнинг мақсади кучли давлатдан кучли фуқаролик жамиятига ўтиш концепсиясидир. Бунда фуқаролардан давлат ва жамиятнинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳаётида фаол иштирок этишлари талаб этилади. Бунинг учун халқни бир мақсад йўлида, эзгуликлар сари сафарбар этиш, инсонлардаги лоқайдлик ва бепарволикка барҳам бериш лозим бўлади. Мустақилликка эришганимиздан сўнг, бундай иллатга қарши кураш алоҳида аҳамият касб эта бошлади. Президентимиз ҳам доимо фуқароларимизни огоҳликка ва эътиборли бўлишга чақиради. Бу шунинг учун керакки, лоқайдликнинг маъно мазмуни на муқаддас динимиз моҳиятига, на бошқа тараққиёт қонунларига тўғри келади. Уни яна дангасалик, танбаллик, боқимандалик, боқибеғамлик ва бепарволик каби салбий иллатлар билан боғлаш мумкин. Булар жамиятни тубанлаштирадиган омиллардандир. Ҳозирги даврнинг талаби – аниқлик ва янгиликлардан тезкорлик билан хабардор бўлиш. Лоқайдлик эса бунга тамомила зиддир.    Бу иллатнинг жамият учун қанчалик зарарли эканини инобатга олиб машҳур шахсларнинг қуйидаги фикрларини келтирамиз:

Шайх Саъдий айтади: “Магар сен ўзгаларнинг қайғусиға лоқайдлик ила қарасанг, сен инсон деган номға нолойиқсен”.

Соҳибқирон Амир Темур эса ўзининг тузукларида: “Ишбилармон, мардлик ва шижоат соҳиби, азми қатъий тадбиркор ва ҳушёр бир киши минглаб тадбирсиз лоқайд кишилардан яхшидир”, - деб таъкидлайди.

Немис ёзувчиси Георг Лихтенберг айтади: “Қаердаки лоқайдлик – у ерда хато, қаердаки совуққонлик – у ерда жиноят”.

Юсуф Хос Ҳожибнинг қуйидаги мисралари ҳам кишини хушёр бўлишга чорлайди: “Ҳар бир ишда ҳам ғофиллик қилма, ҳушёр бўл, ғофилларнинг ишлари ҳеч қачон кўнгилдагидек бўлмайди”.

Баҳоуддин Нақшбанд эса адашаётган кишиларга тўғри йўлни кўрсатишга чорлайди:

Кўр кетар экан билмай истиқболда чоҳ,

Уни огоҳ этмасанг сендадир улуғ гуноҳ.

Ҳозирги кунда халқимиз орасида ҳам лоқайдлик ва бепарволик иллатлари учрайди. Аммо ҳеч ким ўз шахсий манфаатлари учун лоқайд эмас.

Хулоса шуки, янги даврда янги жамият қураётган эканмиз, нотўғри ақида ва ғоялардан, зарарли иллатлардан воз кечишимиз биз учун сув ва ҳаводек зарур. Абдулла Авлоний айтганидек, “Маърифат соҳиби бўлмак учун аҳволи оламдан хабардор бўлмак керак”.

 Мавзуга доир мутафаккирларнинг сўзлари:

 Ғофил одам кўз юмиб ғафлат уйқусига ботади, эй иродали мард, ғофил бўлма, ҳушёр бўл.

ЮСУФ ХОС ҲОЖИБ

 

Кимдир бошқаларга тилар омонлик,

Кимдир соғинади фақат ёмонлик.

Бир қарасанг ўхшаш рангу рўйлари,

Бироқ тамом бошқа фикру ўйлари.

Сиртдагисин кўриб турибсан ҳар он,

Ичдаги оламдан огоҳ бўл, инсон!

АБДУЛЛА ОРИПОВ

 

Элигнинг[1] ҳушёрлиги элга фойда келтирди, шулар туфайли элда тинчлик   ва тотувлик қарор топди.

ЮСУФ ХОС ҲОЖИБ

 

Ғофиллик давлатни қўлдан кетказар.

НИЗОМУЛМУЛК

 

Ҳар киши нокас билан ҳамкосадир,

Минг шарофатни касофат босадир.

МАШРАБ

 

Амирнинг ғофиллиги, вазирнинг хиёнати подшоҳликни йўқ қилар.

НИЗОМУЛМУЛК

 

Агар бирор қайғу-алам юз бергани ёки таьзияли жойни эшитсанг, дарҳол у ерга бор, агар зиёфату меҳмондорчиликка чақирилсанг, унда ўзинг ўйлаб иш тут (ўзинг биласан).

МАҲМУД ЗАМАХШАРИЙ

 

Эрурсен шоҳ – агар огоҳсен сен,

Агар огоҳсен – шоҳсен сен.

АЛИШЕР НАВОИЙ

 

Инсон ибрат назари ила боқуб, дунё китобидан ўз қадр-ҳиссасини билиб олмаги лозимдур. Шунинг учун ақл соҳиблари, фатонат эгалари ўзларига фойдаси бўлса-бўлмаса, синчиклаб қарағон нарсаларидан бир ҳисса олмай қўймаслар.

АБДУЛЛА АВЛОНИЙ

 

Ғафлат аро хуш кўрибон хуш дема,

Вақиф[2] ўлиб, сўнгра пушаймон ема.

АЛИШЕР НАВОИЙ

 

Белни боғла, даврингни сур,

Дўсту, душманни синаб юр,

Ёмон сўздан қулоқни бур,

Сен ғафлатда қолма, болам.

Молим йўқ деб, қийнама жон,

Давлат топилур ҳар қачон,

Душманингга берма омон,

Ҳар чоқ ҳушёр бўлгин, болам.

БЕРДАҚ

 

Огоҳ кишини эҳтиёткорликнинг оқибати билан таништиргин. Ҳидоятга бошловчиларни эслатиш орқали уни мулоҳаза юритишга кўндириб, олижаноб ишларни қилишга чақир.

МАҲМУД ЗАМАХШАРИЙ

 

Ғолиб душмандин ҳардам ғофил қолма,

Ўчиролмас исён ўтин ўз ҳарамингга солма.

АЛИШЕР НАВОИЙ

 

Ҳушёр ва заковатли одам улдурки, унинг фикр доираси кенг, узоқни яқиндек кўра оладиган ғафлат уйқусидан йироқ, балки ҳамиша фикру зикри билан уйғоқ, махфий ишоратдан ҳам ўзига хулоса чиқара ола биладиган, сўқир кўздан ҳам ёш оқиза оладиган бўлур.

МАҲМУД ЗАМАХШАРИЙ

 

Ҳушёрликсиз бирор нафас ҳам олмаган,

Назари қадамидан ўзга ерда бўлмаган.

АБДУЛХОЛИҚ ҒИЖДУВОНИЙ

 

Худо кўрсатмасин, агар сени қайғу-ҳасратларнинг кучли еллари ўраб олса, унда дод-фарёду фиғонларинг фойда бермас.

МАҲМУД ЗАМАХШАРИЙ

 

Дўстлар фикридин ва душманлар макридин бепарволиғ жоиз эрмас ва шу иш надоматдин ўзга натижа бермас.

АЛИШЕР НАВОИЙ

 

Огоҳ бўлингизки, карим ва ҳурматли, вафодор одамни йўқотиш эр кишига вафотдан кўра ҳам оғирроқдир.

МАҲМУД ЗАМАХШАРИЙ

 

Одамни ғафлат уйқусига ботирувчи ғофилликдир, ғафлат уйқусига ғарқ бўлган одам жами ишларини ташлаб қўяди.

ЮСУФ ХОС ҲОЖИБ

 

Ғофил бўлмагинки, ғофиллик зулматнинг моясидир,

Дўст ёри билан бўл, қалбингни нурли қилади.

АБДУЛХОЛИҚ ҒИЖДУВОНИЙ

 

Ғофил одамнинг ҳаёти – уйқу бирла хомхаёл,

Хайфдир жоҳил билан суҳбатда ўтган дамларинг.

 ЗЕБУННИСО

 

Қашшоқлиқ, тенгсизлик, одамнинг қадр-қимматини ерга урадиган бошқа ҳамма нарса ҳам ўтади: уйсиз уйлик бўлади, оч тўяди, гап бунда эмас, ҳамма гaп шундаки, мана шу одамларда одамлик ғурури карахт бўлган, бу одамларда шундай ҳаётга қарши исён руҳи йўқ, аксинча, булар шу ҳаётни қариликдай табиий, ўлимдек ҳақ деб билишар экан.

АБДУЛЛА ҚАҲҲОР

 

 Манбалар асосида “Кўкалдош” ўрта махсу ислом билим юрти 3-курс талабаси Ҳайдаров Иброҳим тайёрлади.

 

[1] Халқ

[2] Воқиф