Китоб танлаш санъати
Инсонга умри давомида китобдан содиқроқ дўст топилмаса керак. Китоб гапирмайди, лекин сизга жуда кўп нарсани ўргатади. Бу борада уларни ўзига хос устоз дейиш ҳам мумкин. Лекин китобларнинг ҳаммаси ҳам содиқ дўст бўла оладими? Барча китобни ўқийвериш керакми ёки танлаб мутолаа қилиш мақсадга мувофиқми?
Аслида китобни тўғри танлай олиш ҳам эътибор талаб қиладиган ўзига хос нозик санъатга ўхшайди. Қандай китобларни ўқиш керак деган саволга ғарблик бир олим бундай дейди: «Яхши китобларни бугун ўқинг, ёмон китобларни ўқишга эртага албатта вақт топилади». Яъни вақт оз, бугун яхши, савияли китобларни ўқиш пайида бўлинг, деган фикрни илгари суради.
Тан олиш жоиз: бир вақтлар китобларнинг камлиги илмнинг ривожига таъсир қилган, бирор керакли маълумотни олиш учун кўпроқ изланишга сабаб бўлган. Бугунги кунга келиб, китобларнинг кўплиги баъзиларни шошириб, танлов масаласида иккаланишни юзага келтирмоқда. Улуғларимиз китоб топишга қийналишган бўлса, биз бугун уларни танлай олмай, бошимиз қотган...
Бобом Аҳмад Муҳаммад (Аллоҳ уларни раҳматига олсин) аввалги вақтлар ҳақида ҳикоя қилиб берганлари ҳамон ёдимда. У киши: «Бир нарсанинг устида изланиш учун жуда кўп вақт кетказардик, маълумотларнинг қадри жуда баланд эди-да, дўстларимиз билан биргаликда китобларни тақсимлаб олиб, улардан нусха олиш учун уйга олиб кетардик. Нусхалаш учун кўп вақт кетгани ҳамда муқовалар жуда эски бўлгани сабаб, матнларни базўр тушуниб олар эдик. Ўша дамлар бошқача эди. Илмнинг, маълумотларнинг қадри жуда баланд эди», дердилар.
Ҳозирги кунга келиб бир маълумотни қидирсангиз, керакли мавзу юзлаб, балки минглаб ҳар хил манбада, турли тилда чиқариб берилмоқда. Биздан талаб қилинадигани – ўша маълумотларни худди оддий тошлар ичидан олмосни ажратгандек танлаб олишдан иборат. Китобларнинг сони эмас, балки сифати фойда келтиради. Ҳаммамизга маълумки, бугунги кунга келиб нашр ишлари ҳам маркетингнинг бир бўлагига айланиб улгурди. Савиясиз, шунчаки гўзал муқовали китоблар сони жуда кўпайди.
Қандай китобни танлаш керак?
Бирор қурилишни бошлайдиган киши, табиийки, уни томидан эмас, пойдеворидан бошлаб тиклайди. Худди шунга ўхшаб мутолаани ҳам оддийроқларидан, асос тушунчаларни шакллантирадиган китоблардан бошлаш мақсадга мувофиқ. Худди зинадан босқичма-босқич чиққанимиз сингари китоблар ҳам муайян тартибда мутолаа қилиб борилади. Тартиб билан қилинган иш бардавом бўлади. Устозлар устози, фазилатли шайх, ҳазрат Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф: «Яккам-дуккам маълумотларни ўқиган-ўрганган кишининг фикрлари ҳам яккам-дуккам бўлиб қолади», деган эдилар.
Нима бўлганда ҳам, доимо энг яхшисига интилинг. Инсоннинг ақли, хулқ-атвори, дунёқарашини унинг кутубхонасига кўз ташлаб туриб ҳам билса бўлади.
Баъзи китобларни шунчаки ўқиб бўлмайди. Падари бузрукворим (Аллоҳ умрларини узоқ қилсин) «Иҳёу улумид-дин» китобини ўқимоқчилигимни билганларида дарҳол мени тўхтатганлар. Мазкур асарни илк китобхонлик даврида ўқиш хато эканини айтган эдилар.
Шу боис китобни даражамизга қараб танлашимиз даркор. Мен илк мустақил тарзда мутолаа қилган китобим – севимли адибим Эркин Маликнинг «Шайтонваччанинг найранглари» китоби бўлган. Бунга сабаб шайтонлар, жинлар оламига болалик чоғимда қаттиқ қизиқар эдим. Бу китоб айни муддао бўлган. Жажжи шайтоннинг ҳийлалари ўз тилидан айтилган. Эътиборимни тортган жиҳати китоб қисқа ва ҳикоявий эди.
Аввало дунё тарихида ўз ўрнига эга бўлган, илму салоҳияти билан дунёни титратган буюк инсонлар, олимлар, ёзувчиларнинг китобларини ўқиш ва уларнинг ҳаёти ва ижодини ўрганишга интилмоқ зарур. Модомики ҳаёт жуда қисқа, бўш вақт эса жуда кам экан, қимматли вақтимизни саёз китобларга сарфламаслигимиз даркор.
Қўлга тушган китобни эмас, танлаб, саралаб олинган китобни ўқиш керак. Дид ва тафаккурингизни тарбияланг. Мустақил мутолаани саёз эмас, лекин ҳамма бирдек тушуна оладиган китоблардан бошланг.
Масалан, муслима опа-сингилларимиз учун «Сиз қандай яшамоқчисиз?», «Улуғлар шундай яшашган», «Ҳикматлар хазинаси», «Эркак кишининг камолотида аёлнинг ўрни»,
«Қизларжон», «Эй қизим», «Ҳадис ва Ҳаёт» силсиласининг 25-жузи ҳисобланган «Нубувват хонадони хонимлари», «Саҳобия аёллар» каби китобларнинг ёзилиши енгил, уларни ўқиш китобхонга қийинчилик туғдирмайди. Бу каби китобларнинг савия даражаси юқори ҳамда англаш қийин эмас.
Китобга муҳаббат қўймоқчи бўлсангиз бунинг учун аввал ўзингиз айнан нимага қизиқишингизни билиб олинг. Тарихий, бадиий, дидактик руҳдагиларними ёки диний, фалсафий қарашларга бой бўлган асарларми ёки бошқа? Ҳаттоки қизиқишингизга қараб, гўзаллик сирлари, пардоз ёки пазандачиликка оид китобларни ҳам бошланишига танлаб олишингиз мумкин. Шу орқали китобларга қизиқишингиз ортади.
Бадиий адабиёт мутолаасини энг қадимийсидан бошлаш мақсадга мувофиқ. Мумтоз адабиёт сира эскирмайди. Энг муҳим жиҳатлардан бири шундаки, китоб танлашдан аввал, муаллифга жиддий эътибор қаратинг. Чунки китобда унинг фикрларини ўқийсиз, унинг дунёсида яшайсиз.
Оилада мутолаа маданияти
Жамият, миллатнинг ривожланиши, тараққий этиш тарихига назар ташлайдиган бўлсак, билимли, маънавиятли ва маърифатли ёшларнинг жамият юксалишида ўрни беқиёслигини кўриш мумкин. Бундай ёшларни баркамол этиб тарбияловчи асосий омиллардан бири – китобдир. Буюк бобокалонларимиз ҳам бола тарбиясида китобнинг ўрни бениҳоя катта эканини, уни тафаккурнинг толмас қаноти ўлароқ инсон маънавий оламини бойитиши, юксак ижодий фаолият воситаси сифатида ундан самарали фойдаланиш зарурлигини таъкидлаб ўтганлар.
Эсимни танибманки, падарим оилада барчамизни йиғиб бизга «Ҳикматлар хазинаси», «Риёз ус-солиҳийн», «Соҳилсиз денгиз» каби тарбиявий аҳамиятга эга тарихий, таъсирли ва шу билан бирга маъноси нисбатан содда бўлган китобларни ўқиб, шарҳлаб берар эдилар.
Баъзилар фарзанд тарбияси – уни едириш, ичириш, кийинтиришдан иборат деб ўйлашади. Аслида фарзандга нисбатан бундай муомала уни шунчаки парвариш қилиш дейилади.
Инсон бирор жонзотни ҳам парваришлайди, эътибор қаратиб, қимматли вақтини ажратади. Фарзандга маънавий озуқа, билим берилганида бир кун албатта ширин мевани оласиз.
Оилада мутолаа маданияти шаклланган бўлса, фарзандлар бу одатда бардавом бўлишади. Овқат қилиш учун алоҳида хона, меҳмонлар учун ҳам алоҳида хона, жойлар тайёрлаймиз. Ухламоқчи бўлсак, болаларни жим қилиб, ўзимизга қулайлик яратиб ухлаймиз. Мутолаа учун ҳам муайян жой тайёрлаш, қулайлик яратиб вақтимизни ажратмоғимиз даркор.
Диққатни жамлаш жуда муҳим
Сизни сиз истаган келажакка элтадиган нарса – диққатдир. Бутун диққатингизни фақатгина бир нарсага қаратинг. Мутолаага муҳаббат қўйинг, шунда диққат ҳам жам бўлади. Уйқунгиз келавермаслиги, диққатингиз бўлинавермаслиги учун тикка туриб ўқиш услубини қўлласангиз, албатта фойда беради.
Помидор услуби
Жараён жуда содда: белгиланган лойиҳага сарфламоқчи бўлган вақтингизни қисқа, 25 дақиқалик «давр»ларга бўлиб оласиз ва ҳар бир шундай даврдан кейин кичик, 5 дақиқалик танаффус қиласиз. Яъни 25 дақиқа ишлаб, 5 дақиқа дам оласиз. Ҳар бир 25 дақиқа «помидор» деб аталади. Ҳар 4 та «помидор»дан кейин каттароқ, 15–20 дақиқалик танаффус қилинади ва мутолаа жараёнидаги камчилик ҳамда ютуқлар ёзиб чиқилади.
Бу услуб сизни вақтни қадрлашга ўргатади. Шунингдек, бу жараён орқали имкониятларингизни чуқурроқ таҳлил қиласиз. Бир неча кунлик машғулотлар натижасида маълум бир ишни уддалаш учун сизга нечта «помидор» керак эканини аниқ билиб оласиз.
Сиз дангаса эмассиз
Сиз дангаса эмассиз. Шунчаки бир дамнинг ўзида кўп нарсага эришишни хоҳлайсиз. Бир вақтни ўзида мингта нарсани хоҳлаш – сизни умуман ҳаракат қилмасликка олиб келади.
Ундан кўра, ана шу мингтанинг ичидан энг муҳимини танланг ва бор диққатингизни унга қаратинг.
Кўп ейиш, кўп ухлаш ва кўп гапириш кабилар дангасаликни келтириб чиқарувчи омил ҳисобланади. Бу иллатлардан динимизда қайтарилган ва замонавий тиббиёт ҳам инсон учун зарарли эканини исботлаган. Кўп ейиш орқали ҳазм тизими бузилади. Қон айланиши секинлашади ва ҳоказо.
Озуқалар уч хил даражада бўлади: ҳожат даражаси, кифоя даражаси, ортиқча миқдор.
Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам инсонга қаддини тиклаб туриш даражасидаги луқмалар кифоя қилишининг хабарини берганлар. Бу билан унинг қуввати сусайиб, заифлашмайди, балки акси бўлади. Инсон табиати кўп таом билан эмас, балки ундан қабул қилгани миқдорича қувватли бўлади.
Уйқу вақти
Уйқу ҳаётий заруратдир. Меъёрдаги уйқу тана ва миямизнинг ривожини таъминлаш билан бирга биологик ритмларнинг тартибга солади, кун давомида тўпланган маълумотларни қайта тиклаб, уни таҳлил қилиш имконини беради.
Аммо жуда кўп ухлаш мияни қаритиши ва ақлий таназзулни кучайтириши мумкин. Умумий соғлиқнинг ёмонлашиши, натижада эса умрнинг қисқаришига олиб келиш эҳтимоли бор. Шу сабаб тунда эрта уйқуга ётиш ва эрта уйғониш тажрибада синалган энг самарали уйқу вақтидир.
Хулоса ўрнида
Ҳар бир нарсада мўътадилликни ушлаш, Аллоҳ бизга неъмат ўлароқ омонат қилиб берган организмимизни соғ-саломат, сифатли умр кечирган ҳолатда қайтармоғимиз лозим.
Китобхон бўлиш учун китоб ўқишнинг ўзи кифоя эмас. Саломатлигимиз, кун тартибимиз ва, энг асосийси, китобни тўғри танлашимиз, мутолаа сирларини ўрганишимиз ҳамда амал қилишимиз зарур.
Сакина Анвар қизи
«Ҳилол» журналининг 4(49) сонидан
Тасаввуф – гўзал ахлоқ
Тасаввуф илмининг таърифи ҳақида 200 дан зиёд бир бирига яқин маъноли фикрлар айтилган. Шулардан, мўътабар ва бошқа таърифларни ўзида жамловчи баъзи бир таърифларни келтираман.
Шайхул ислом Закариё Ал-Ансорий тасаввуфнинг таърифи ҳақида қуйидаги сўзларни айтадилар:
التصوف: علم تعرف به أحوال تزكية النفوس، وتصفية الأخلاق وتعمير الظاهر والباطن لنيل السعادة الأبدية
Тасаввуф – абадий саодатга эришиш учун нафсни поклаш, хулқларни мусаффолаштириш, ташқи ва ички дунёни тузатишни ўргатадиган илмдир.
Тасаввуфнинг таърифида баъзилар айтадики:
التصوف كله أخلاق، فمن زاد عليك بالأخلاق زاد عليك بالتصوف
Тасаввуфнинг барчаси гўзал ахлоқдан иборат. Кимнинг гўзал хулқи сенинг хулқингдан зиёда бўлса, билгинки у тасаввуф жиҳатидан сендан устундир.
Имом Шозилий раҳматуллоҳ алайҳ тасаввуфни қуйидагича таърифлайдилар:
التصوف: تدريب النفس على العبودية، وردها لأحكام الربوبية
Тасаввуф: Бу нафсни убудият (бандалик) сифатини шакллантиришга машқ қилдириш ва Роббоний ҳукмларга уни топшириш.
Хулоса қилиб айтганда, инсонни ҳам ички ҳам ташқи дунёсини гўзал бўлишига, шариатдан қасд қилинган комил инсон даражасига кўтарилишига хизмат қиладиган асосий илмлардан бири бу тасаввуф десак хато бўлмаса керак.
Шариатдаги буйруқлар инсонга нисбаттан икки қисмга бўлинади:
1. Зоҳирий амалларга таълуқли бўлган ҳукмлар
2. Ботиний амалларга таълуқли бўлган ҳукмлар.
Бошқача қилиб айтганда инсонни бадани, жисмига таълуқли бўлган ҳукмлар ва инсонни қалбига таълуқли бўлган ҳукмлар.
Баданга таълуқли бўлган ҳукмлар буйруқ ва қайтариқлардан иборат. Буйруққа мисол: Намоз ўқиш, закот бериш, ҳаж қилиш ва ҳоказо… Қайтариқларга мисол: Одам ўлдирмаслик, зино қилмаслик, ўғирлик қилмаслик, ароқ ичмаслик ва ҳоказо…
Қалбий амаллар ҳам худди шундай буйруқ ва қайтариқлардан иборат. Буйруқларига мисол: Аллоҳга, унинг расулларига, фаришталарга, китобларига иймон келтириш, ихлосли бўлиш, хушуъ, таваккул ва ҳоказо… Қайтариққа мисол: Куфр келтирмаслик, ужуб, риё, ҳасад қилмаслик ва ҳоказо…
Гарчи баданий ва қалбий ҳукмларнинг иккаласи ҳам муҳим бўлсада қалбга таълуқли бўлган ҳукмлар биринчисидан кўра муҳимроқдир. Чунки ботиний амаллар зоҳирий амалларнинг асоси ва пойдевори ҳисобланади. Агар ботиний амал бузилса зоҳирий амалларнинг барчаси фасод бўлади.
Аллоҳ таоло “Каҳф” сурасининг 110-оятида: “Ким Роббисига рўбарў келишни умид қилса, яхши амал қилсин ва Роббисига ибодат қилишда биронтани шерик қилмасин”, деб марҳамат қилган.
Шунинг учун Расулуллоҳ соллалоҳу алайҳи васаллам саҳобаларнинг диққатини қалбларини ислоҳ қилишга қаратган эдилар. Уларга: “Инсоннинг салоҳияти, қалбининг салоҳияти, яширин касалликлардан саломатлигига боғлиқ”, дер эдилар.
Имом Бухорий ривоят қилган ҳадисда Набий алайҳиссалом бундай дедилар:
الا و إنَ في الجسد مضغة إذا صلحت صلح الجسد كلَه و إذا فسدت فسد الجسد كلَه الا و هي القلب
“Огоҳ бўлинг! Жасадда бир парча гўшт бор. Агар ўша тузалса жасаднинг барчаси тузалади. Агар ўша бузилса жасаднинг барчаси бузилади. Огоҳ бўлинг! ўша бир парча гўшт қалбдир”.
Худди шунингдек у зот соллаллоҳу алайҳи васаллам Аллоҳ назар ташлайдиган жой, бу қалб эканини уқтирганлар.
Имом Бухорий ва Имом Муслим қилган ривоятда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам қуйидагиларни марҳамат қилганлар:
إنَّ اللهَ لا يَنْظُرُ إِلَى أجْسَادِكُمْ وَلا إِلَى صُوَرِكُمْ وَلكِنْ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ
“Аллоҳ сизнинг жисмингиз ёки суратларингизга қарамайди. Лекин сизнинг қалбингизга қарайди”.
Модомики инсоннинг салоҳияти зоҳирий амалларнинг манбаси бўлган қалбга боғлиқ экан, уни Аллоҳ қайтарган ёмон сифатлардан тозалаб ислоҳ қилиш ва уни гўзал сифатлар билан безаш лозим экан. Мана шу ишларни қилса, ўша қалб соҳиби қалби салим нажот топувчи кишилардан бўлар экан.
Аллоҳ таоло Шуаро сурасининг 88-89-оятларида марҳамат қилиб айтадики: “У кунда молу давлат ҳам бола-чақа ҳам фойда бермайди. Фақатгина кимки Аллоҳга салим қалб билан келса, (ўша салим қалб) манфаъат беради”.
Қалбни поклаш ва нафсни тарбиялаш фарзи айнларнинг энг муҳимидир. Аллоҳ таолонинг илоҳий буйруқлари шуни тақозо қилади. Бу ҳақда оят, ҳадис ва уламолар сўз юритганлар.
Аллоҳ таоло Аъроф сурасининг 33-оятида марҳамат қилиб айтади: “(Эй,Муҳаммад): “Роббим ошкора ва яширин ёмонликлардан қайтарди”, деб айтгин”.
Ва яна Анъом сурасининг 151-оятида марҳамат қилиб айтади:
“Гуноҳ ишларнинг ошкора ва яширинига ҳам яқинлашманглар”.
Муфассир олимлар оятдаги ички, яширин гуноҳдан мақсад: ҳасад, риё, нифоқ, деб тафсир қилганлар.
Албатта бу иллатлардан қутилиш ва уларни олдини олиш масаласини тасаввуф муолажа қилади.
Ҳадисдан далиллар: Ҳасад, кибр, риёдан қайтарувчи ва гўзал ахлоқлар билан хулқланишга чорловчи барча ҳадислар бизнинг мавзумизга ҳужжат бўла олади.
Ҳадисларнинг бирида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Иймон етмиш нечидир шохчадан иборат. Унинг энг олийси “Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимаси бўлса, унинг энг пастки даражаси, йўлдаги азиятларни олиб ташлаш. Ҳаё ҳам ўша иймоннинг шохчаларидан биридир”, деганлар.
Иймоннинг мукаммаллиги шу шохчаларнинг бир шахсда тўлиқ жамланиши билан бўлади. Иймоннинг ноқислиги эса ўша шохчаларнинг камайиши билан бўлади.
Тасаввуф айнан манашу шохчаларни инсонда мужассам бўлишида катта рол ўйнайди.
Олимларнинг сўзларидан далил: Уламолар, алоҳида тавбага муҳтож бўладиган қалбнинг касалларидан бўлган гуноҳи кабираларни санаб чиққанлар. Ва буларнинг барини тасаввуф йўналишида муолажа қилишини баён қилиб чиққанлар.
“Жавҳарату тавҳид” асарида Шайх Бажурий қуйидагиларни айтадилар: “Яхшиликка чақириб, чақимчилик, ғийбат, кибр, риё, ҳасад, тортишув ва жанжалга ўхшаган ёмон ишлардан ўзингни тий. Албатта булар нафснинг айби ҳисобланади. Ва бу дардга учраганларнинг табиби буюк сўфийлар ҳисобланади”.
“Ҳидоятул Алаийя” китобининг муаллифи бу ҳақда қуйдаги сўзларни айтади: “Шариат кўрсатмалари ва олимларнинг ижмоси ҳасад, мусулмонларни таҳқирлаш, кибр, ўзидан ўзи фахрланиб ужубга кетиш, риё, нифоқ ва шунга ўхшаган жирканч ишларнинг ҳаром эканлигига далолат қилгач, бу ишларнинг ҳудуд ва чегараларини билиб олиб, барчасидан четланиш ва узоқлашиш лозим. Бунинг ҳақиқатини эса фақатгина тасаввуф илми баён қилиб беради. Демак, юқорида келтирилган оят ва ҳадиси шарифлардан шу билинадики тасаввуф мусулмонлар учун алоҳида аҳамиятга эга бўлган, муҳум йўналишлардан бири эканлиги келиб чиқади”.
Абдулҳодий АБДУРАҲМОНОВ,
Мир Араб олий мадрасаси ўқитувчиси
Фойдаланилган адабиётлар
1. Абдулазиз Мансур. Қуръони карим маънолар таржима ва тафсири -Тошкент. 2009. 546 б.
2. Муҳаммад ибн Исмоил Бухорий. Саҳиҳул бухорий. Байрут: “Муассатур рисолатун ноширун”. 2019. 1904 б.
3. Муслим ибн Ҳажжож ан-Найсабурий. Саҳиҳи муслим. Риёз: “Байтул афкоруд давлийя”. 1998. 1473 б.
4. Алоуддин Обидин. Алҳидоятул Алоийя. Дамашқ: “Доруссалом”. 2003.
5. Шоҳ Валиюллоҳ Деҳлавий. Ҳужжатуллоҳил балиға. Карачи: “Дорут танвир”. 1998.
6. Муҳаммад Ибн Исъҳоқ Ал-Бухорий Ал-Калабозий. Ат-тарруф лимазҳаби аҳли тасаввуф. Қоҳира: “Туросул араб”. 2000.
7. Шайхул ислом Закариё ал-Ансорий. Шарҳу рисолатил қушайрийя. Дамашиқ: “Дар ан-нуъмон лил улум”. 2000. 584 б.
8. Шайх Мустафо ал-Маданий. Аннусратун набавийя. Мадина: “Дор ал-ҳикма”. 2009.
9. Аллома Ҳамид Сақар. Нуру таҳқиқ. Қоҳира: “Туросул араб”. 2000.