Ўргимчак уяси ҳақида биласизми?
Аллоҳ таоло Қуръони Каримда шундай деган:
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاء كَمَثَلِ الْعَنكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
“Аллоҳни қўйиб, ўзга дўстлар тутганларнинг мисоли ўзига уй тутган ўргимчакка ўхшайди. Ҳолбуки, энг заиф уй ўргимчакнинг уясидир. Кошки билсалар эди”. (Аллоҳдан ўзганинг йўлини тутганлар, унинг уйидан ўзга уйда яшашни ихтиёр қилганлар ўзларининг ўргимчак уясида яшашни ихтиёр қилаётганларини кошки билсалар эди. Уларнинг тузган тузумлари худди ўргимчак уясига ўхшаб, ўта нимжон эканини билсалар эди. Такаббурликлари ила Аллоҳ қуриб берган улуғвор қасрни инкор этиб, ўргимчак уясида яшашни ихтиёр қилаётганларини билсалар эди. Бу ҳақиқатни биладиларми, билмайдиларми — уларга фарқи йўқ.) (Анкабут сураси, 41-оят).
Аллоҳ таоло бу оятда Ўзидан бошқаларни дўст тутиб, улардан ёрдам сўраб, бошқаларга сиғиниб, Унга ширк келтирганларга ўргимчак уясини зарбулмасал қилиб келтирмоқда.
Ўргимчак инининг заифлиги нимада кўринади?
Ўргимчак ин қуриб, ўша инида яшайди, уни ҳимоя қилади. Аммо ушбу ин уни иссиқ-совуқдан, ёмғир-қордан ва бирорта душмандан ҳимоя қилолмайди.
Ўргимчак уяси ҳақида бир неча илмий ҳақиқатлар бор.
Эркак ўргимчак уя қура олмайди. Уяни фақат урғочи ўргимчак тўқийди. Унинг қорнида ип йигирув аъзоси бўлиб, бундай аъзо эркак ўргимчакларда йўқ.
Урғочи ўргимчак вояга етиб, кўпайиш пайти яқинлашганда, ин тўқишни бошлайди. Ушбу ин эркак ўргимчакни ўзига жалб этиш воситаси ҳисобланади. У ўз уясини ўта сезувчан бўлиши учун геометрик шаклда, режали тарзда, катакли қилиб тўқийди. Натижада бундай уя ташқаридаги бирор ҳаракатни дарҳол сезадиган, товуш тебранишлари таъсирида титрайдиган бўлади. Уясини тўқиш жараёнида унга ёпишқоқ елим модда қўшиб юборади. Бу эса уянинг ёнидан учиб ўтаётган бирор ҳашаротнинг унга ёпишиб қолишига ва чиқиб кета олмаслигига хизмат қилади. Ҳа, бу уя ўлжалар учун кишан вазифасини ўтайди. Бир четда кузатиб турган урғочи ўргимчак уясига илинган ўлжа олдига келади-да, уни паққос туширади.
Урғочи ўргимчак эркагидан уруғланиб, жуфтлашиш босқичи якунлангач, жуфтига ҳужум қилиб, уни ўлдириб, паққос туширади-да, кейин узоқроқ ва тинчроқ жойга кетади. Бундай ҳужум ўргимчаклар ҳаётида доим содир бўлади. Чунки тухумларнинг пишиб-етилишида эркак ўргимчак тўқималарининг ўрни жуда муҳимдир.
Уянинг заифлиги фақат ҳиссий бўлиб қолмай, балки маънавий, ижтимоий томондан ҳам заифдир. Зеро, ушбу уя эркак ўргимчак учун омонлик маскани бўлиб кўринади. Аммо унинг ҳалок бўлиши шу уяда содир бўлади. Унинг учун бу уй чинакам омонлик ва хавфсизлик маскани бўла олмайди.
Ҳа, бу уй дунёдаги энг заиф уйдир. Барча жонзотлар мустаҳкам, пишиқ уйлар қуради. Аммо ўргимчак шамол, ёмғир ва бироз таъсир натижасида бузилиб кетадиган уй қуради.
Сувда яшайдиган ўркимчаклар сувнинг сатҳида ҳаво пуфакчасини ҳосил қилиб, ўшанинг ичига ин қуради. Бундай уй арзимаган таъсир сабабли бузилиб кетади.
Баъзида ўргимчаклар янги ипак ишлаб чиқариш учун ўз уясини ейди. Она ўргимчак жуфтини, болаларини, ҳатто ака-ука, ота-онасини ҳам ейди. Уларнинг ҳаёти мана шундай тарзда кечиб, ижтимой жипслик йўқ.
Ўргимчакларнинг бошқа ҳашаротлардан фарқи шуки, улар ёлғиз яшайди. Уларда жамоа бўлиб яшаш шаклланмаган. Ўргимчакларда чумоли, асалари каби ўзаро ҳамкорлик, бир-бирига ёрдам бериш, қабиласи, оиласи учун ўзини қурбон қилиш деган тушунчалар йўқ.
Ер юзида 37 000 турдаги ўргимчак бор. Аммо олимлар ҳалигача уларнинг ипига ўхшаш ип ишлаб чиқара олмаяптилар. Ўргимчак кучли муҳандисларни ҳам ҳайратда қолдирадиган шаклда уй қуради.
Ўргимчаклар узоқни кўра олмайди. Улар нари борса бир неча сантиметрни кўриши мумкин. Аммо моҳир овчидир. Ўргимчаклар йиртқич ва кўпи заҳарли ҳашарот бўлиб, яқинига келган ҳашаротга заҳрини сочиб, овлайди.
Ўргимчаклар орасида “қора бева” деган тури бор. Эркаги билан қўшилгандан кейин дарҳол уни еб қўйиб, ўзи бева қолгани учун шундай ном билан аталган. Бу ўргимчак дунёдаги энг заҳарли турларидан бўлиб, раҳм-шафқат нималигини билмайди.
Юқорида ўргимчак танасида ип ишлаб чиқарадиган аъзоси борлигини айтгандик. Мазкур ип ўргимчак танасидаги махсус оқсиллар орқали ишлаб чиқарилади. Ип ташқарига чиқаётган пайтда суюқ бўлади, ҳаво билан тўқнашгач, қаттиқлашади. Уясини тўқишдан олдин худди архитекторларга ўхшаб, аввал унинг чизмасини чизиб чиқади, аниқроғи, олдин тўрнинг четларини тўқийди.
Ўргимчак ипининг қалинлиги 0.004-0.001 мм (яъни миллиметрнинг мингдан бир ва мингдан тўрт улушича) бўлиб, инсон соч толасидан 10-30 мартагача ингичка экан. Буни тасаввур қилиш учун тикувчиликда ишлатиладиган оддий ип билан йўғон арқонни солиштириб кўринг. Шунингдек, ўргимчак ипи пахтадан анча енгилдир.
Тайёр бўлган ўргимчак тўри ўзига нисбатан жуда узун бўлади. унинг бўйига нисбатан тўқиган уясининг узунлигини солиштирадиган бўлсак, ўртача 1.70 см бўлган одам 150 метр баландликдаги уйни қуриши билан тенгдир. Агар инсон 150 метрли уй қурмоқчи бўлса, унга бир неча йиллаб вақт сарфлайди. Ўргимчак эса ўз инини бир соатдан кўпроқ вақтда тўқийди.
Соҳа мутахассисларининг айтишича, ўргимчак ипи дунёдаги энг пишиқ ва мустаҳкам ип бўлиб, агар ушбу ипни диаметри 60 миллиметрли қилиб ишлаб чиқарилса, у устма-уст тахланган 150 та машинани кўтара олади.
Ҳарбий соҳада ишлатиладиган зирҳли ҳимоя нимчалари (бронежилетлар) ўта пишиқ модда бўлган кевлардан олинади. Бу модда −196°C паст ҳароратга қадар ўзининг куч ва эластиклигини сақлаб туради. Шунингдек, бу модда 150°C иссиқ ҳароратда қуввати пасайишни бошлайди. 160°C даражада 500 соат ичида унинг кучи 10-20 фоизга камаяди. 250°C даражада кевлар 70 соат мобайнида кучининг 50 фоизини йўқотади. Ҳарорат 430—480 °C бўлганда эса, парчаланади.
Аммо ўргимчак ипи пўлатдан беш марта, ушбу кевлардан ўн марта пишиқроқ ва чидамлироқдир. Ундан тайёрланган зирҳли ҳимоя нимачаси – бронежилет анча енгил ва ўта чидамли бўлади.
Ҳозирги пайтда катта-катта майдонларда ўргимчак боқилиб, уларнинг ипини олиш йўлга қўйилган.
Шунингдек, ўргимчак ипи авиасозликда ҳам кенг қўлланилади.
Шунга қарамай у мана шу пишиқ ипдан ўта заиф уй қуради. Ҳа, уйнинг ўзи кичик бир таъсирга ҳам дош беролмайдиган даражада заиф, аммо унга ишлатилган ип ўта пишиқ ва мустаҳкамдир.
Юқоридаги оятни яна бир бор келтирсак:
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاء كَمَثَلِ الْعَنكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
“Аллоҳни қўйиб, ўзга дўстлар тутганларнинг мисоли ўзига уй тутган ўргимчакка ўхшайди. Ҳолбуки, энг заиф уй ўргимчакнинг уясидир. Кошки билсалар эди”. (Аллоҳдан ўзганинг йўлини тутганлар, унинг уйидан ўзга уйда яшашни ихтиёр қилганлар ўзларининг ўргимчак уясида яшашни ихтиёр қилаётганларини кошки билсалар эди. Уларнинг тузган тузумлари худди ўргимчак уясига ўхшаб, ўта нимжон эканини билсалар эди. Такаббурликлари ила Аллоҳ қуриб берган улуғвор қасрни инкор этиб, ўргимчак уясида яшашни ихтиёр қилаётганларини билсалар эди. Бу ҳақиқатни биладиларми, билмайдиларми — уларга фарқи йўқ.) (Анкабут сураси, 41-оят).
Аллоҳ таоло бу оятда “ўзига уй тутган” маъносини ифода қилувчи اتَّخَذَتْ (иттахозат) феълини аёл жинси (женский род) сийғасида келтирган. Фақат урғочи ўргимчаклар ин қуришини, эркакларида бундай қобилият йўқлигини айтиб ўтдик. Яна оятда “энг заиф уй ўргимчакнинг уясидир” дейилган. Заифлиги қай даражада эканини юқорида айтиб ўтдик.
Энди савол: “Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам 1400 йил аввал ўргимчакларнинг фақат урғочиси ин уя солишини, уларнинг уяси дунёдаги энг заиф уя эканлигини қаердан билган эканлар?” Албатта, Аллоҳ таоло у кишига бу илмий ҳақиқат ҳақида хабар бергандир. Мазкур илмий ҳақиқатларнинг 14 аср олдин Қуръони Каримда баён қилиниши Қуръон Аллоҳнинг нозил қилган каломи эканига аниқ ва яққол далилдир!
Доктор Муҳаммад Ротиб Набулсий, Абдуддоим Каҳел ва бошқа интернет маълумотлари асосида
Нозимжон Иминжонов тайёрлади
Шайбонийлар дахмаси зиёратгоҳга айлантирилади
Самарқанднинг юраги бўлган Регистон майдони ҳудудидаги Шайбонийхон ва унинг сулоласи дафн этилган маскан зиёратгоҳга айлантирилади.
Регистон мажмуаси раҳбари Хонқул Самаровнинг сўзларига кўра,1960–1962-йилларда ҳозирги Ислом Каримов кўчасини кенгайтириш, ободонлаштириш ишлари жараёнида мазкур дахма шу ҳудудда бўлган Шайбонийхон мадрасаси ҳовлисидан Регистон майдонига – Тиллакори ва Шердор мадрасалари ёнига кўчирилган.
“Маълумки, мазкур ҳудуд Амир Темур бобомиз даврида Самарқанд шаҳрининг энг муҳим марказларидан бири бўлган, бу ҳудудда кўплаб мадраса ва масжидлар бунёд этилган. Жумладан, Амир Темур масжиди ва унинг рўпарасида Бибихоним мадрасаси қад ростлаган. Кейинчалик Мирзо Улуғбек бобомиз томонидан улкан мадраса қурилган. Балки Шайбонийхон ҳам ана шу улуғвор мадраса ва масжидларга ҳавас қилиб, уларнинг ёнида мадраса қургандир. Чунки, тарихий манбалардан биламизки, Муҳаммад Шайбонийхон ҳам улуғ ҳукмдор бўлиш билан бирга илм-маърифат ҳомийси, илмли инсон ва ижодкор сифатида Самарқандда улкан бунёдкорлик ишларини амалга оширган, кўплаб масжид ва мадрасалар қурдирган. Амир Темурдан кейин қудратли давлат ташкил этиб, унинг чегараларини кенгайтирган, обод қилган”, дейди Регистон мажмуаси раҳбари.
Тарихий манбаларда Шайбонийхон 1510-йилда Эрон шоҳи Исмоил Сафавий билан бўлган жангда ҳалок бўлгач, унинг бошсиз танаси Самарқандга келтирилиб, Баланд Суфага дафн қилингани ёзилган.
Баланд Суфа ўз вақтида Шайбонийхон мадрасасида бўлган ва кейинчалик (1960–1962-йилларда) ўз ҳолича Регистон ҳудудига кўчирилган дахмадир.
Хонқул Самаровнинг қўшимча қилишича, шу пайтгача Муҳаммад Шайбонийхон шахсига муносабат ортидан бу жойга ҳам етарли даражада эътибор қаратилмаган.
Шунингдек, у олтмиш йилдан ортиқ вақтдан буён ушбу ҳудудда турган бу зиёратгоҳ ҳақида оддий одамлар, ҳатто кўпчилик тарихчиларда ҳам ма'лумот ё'қлигини, бунга сабаб эса ҳудудда ҳеч қандай кўргазмали восита ёки ёзув мавжуд эмаслигини таъкидлайди.
“Йиллар давомида халқимиз онгига Бобур ижобий, Шайбонийхон салбий шахс сифатида сингдирилди. Аслида эса давлатчилик тарихимиз, қолаверса, адабиётимиз ривожида бу икки буюк бобомизнинг ҳам ўз муносиб ўрни, ҳиссаси бор. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг ўзи ҳам “Бобурнома”да бу зотнинг номи ҳақида тўхталиб, “Шайбоқ”, яъни “куч-қудратли” деган таъриф берган. Шайбонийхон ва шайбонийлар томонидан Самарқандда, умуман, ушбу минтақада катта бунёдкорлик ишлари амалга оширилгани ҳақида тарихий манбаларда кўплаб маълумотлар учрайди. Масалан, Шайбонийхон бир неча босқичли ўқитиш тизими жорий этиб, барча илмлардан хабардор бўлиш учун бола 26-йил таълим олиши керак, деб ҳисоблаган. Икки йиллик мактаб таълимидан сўнг ҳар бири 8-йилдан иборат уч босқичли мадраса таълимини олиш зарур бўлган”, дея маълумот беради Регистон мажмуаси раҳбари Хонқул Самаров.
Маълумот учун, Шайбонийхон кучли саркарда, ҳукмдор бўлиш билан бирга ижодкор сифатида нафис ғазал ва рубоийлар, достонлар ёзган. Жумладан, “Баҳр-ул худо” номли достони ва ўғли валиаҳд Темур султонга аталган панд-насиҳатлардан иборат китоби мавжудлиги қайд этилади.
Тарихий манбаларда келтирилишича, у бобоси Абулхайрхон вафотидан кейин пароканда бўлиб кетган қабилаларни бирлаштириб, кўчманчи ўзбеклар давлатини қайта тиклаган. Мовароуннаҳр, Хоразм ва Хуросонни эгаллаб, қудратли давлат барпо қилган. Муҳаммад Шайбонийхон бутун минтақани ягона бир марказ – Самарқанд қўл остида бирлаштирган.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
