Идда муддатлари
«Идда» сўзи луғатда «санаш», «ҳисоблаш» маъноларини билдиради. Шариатда эса, аёл киши эрининг вафотидан кейин ёки эри билан ажрашгандан кейин бошқа ерга тегмай ўзини сақлаши лозим бўлган муддатга айтилади.
Идда муддатлари:
- Эри талоқ қилган аёл талоқдан сўнг уч марта ҳайз кўриб, учинчи ҳайзидан пок бўлиши билан иддаси тугайди.
Аллоҳ таоло:
«Талоқ қилинган аёллар, ўзларича уч қуруъ кутадилар. Уларга Аллоҳ уларнинг раҳмларида халқ қилган (яратган) нарсани яширишлари ҳалол эмас. Агар, Аллоҳга ва охират кунига иймонлари бўл-са», деган (Бақара, 228).
Аллоҳ таоло аёлларнинг бачадонларида яратган нарсадан мурод эса, ҳайз ёки ҳомиладир. Мўмина-муслима аёл бу нарсаларни беркитмаслиги керак. Мисол учун, ери талоқ қилган бўлса, талоқдан кейин ҳомила аниқ бўлса ҳомиласини яшириб, уч марта ҳайз (ой кўрмоқ, узрли бўлмоқ) кўрдим, деб бошқа эрга тегишга шошмаслиги лозим.
Ҳанафий мазҳабимиз уламолари эри талоқ қилган хотин талоқдан сўнг уч марта ҳайз кўриб, учинчи ҳайзидан пок бўлиши билан иддаси тугайди, дейдилар.
- Ёши кексалиги ёки жуда ёшлиги ёки бўйи етган бўлса ҳам умуман ҳайз кўрмайдиган аёл уч ой идда ўтиради.
Аллоҳ таоло:
« Хотинларингиз орасидаги (кексайиб) ҳайз кўришдан умид узганлари, агар сизлар (иддалари хусусида) шубҳалансангиз, бас, (билингизки) уларнинг иддалари уч ойдир, яна (бирор марта) ҳайз кўрмаганларнинг (иддалари) ҳам», деган. (Талоқ, 6)
- Эри вафот этган ҳомиладор бўлмаган аёл талоқ қилинса тўрт ой ўн кун идда ўтиради.
Аллоҳ таоло:
«Сизлардан вафот этиб жуфтларини қолдирганларнинг аёллари ўзларича тўрт ой ўн кун кутарлар», (Бақара, 234) деган.
Яьни, Бу эри ўлган аёлларнинг идда муддатидир. Эри ўлган ҳар бир аёл умр йўлдошилик ҳурматидан тўрт ой ўн кун идда ўтириши вожиб. Эри ўлган ҳомиладор аёлнинг иддаси ҳомиласини туғишидир.
- Эри вафот етган ҳомилали аёл ҳомиласини туғиши билан иддаси чиқади.
Аллоҳ таоло:
«Ҳомиладорларнинг (идда) муддатлари ҳомилаларини қўйишлари (кўз ёришлари)дир», деган. (Талоқ, 6)
Бундан ташқари, идда ўтириш шарт бўлмаган ўрин ҳам мавжуд. Фуқаҳолар бунга қуйидаги оятни далил қиладилар:
Аллоҳ таоло:
«Қачонки мўминаларни никоҳлаб олсангиз, сўнг уларга (қўл) тегизмай туриб талоқ қилсангиз, сиз учун улар идда сақлаш мажбуриятида эмаслар», деган. (Азҳоб, 49)
Эр-хотин никоҳлангандан сўнг бирга яшамай, эр аёлини талоқ қилган бўлса аёл идда ўтириши вожиб эмас. Чунки ҳомила бўлишининг эҳтимоли йўқ. Оилавий турмуш ҳурмати ҳам йўқ.
Иддани шариатга киритилишининг бир неча ҳикматлари бор:
Биринчиси, эридан ажраган аёл ҳомиладорми, йўқми аниқланади. Шу билан насл-насаб аралаш-қуралаш бўлиб кетишининг олди олинади.
Иккинчиси, ўлган эрнинг ҳурмати бажо келтирилади.
Учинчиси, эр билан бирга ўтказилган оилавий ҳаётнинг ҳурмати юзасидан ҳам дарров бошқа эрга тегиб кетмай, идда ўтирилади.
Бундан ташқари, илм фан тараққий этган ҳозирги кунда бошқа ҳикматлари ҳам аниқланмоқда. Англиялик олимлар бир эркак билан яшаб туриб, кейин бевосита, орада танаффус қилмай иккинчи эр билан жинсий ҳаётни давом эттирган аёлларнинг бачадонларида оғир касаллик пайдо бўлишини исбот қилдилар.
Аллоҳ таоло бизларга Ўз амри илоҳиларига амал қилиб ҳаёт кечиришни насиб этсин. Зеро У зот ҳар бир нарсага қодирдир.
Тожиддинов Абдуссомад Абдулбосит ўғли
ЎМИ матбуот хизмати
Ўзбекистон ва Индонезия олимлари Мотуридий мероси бўйича академик ҳамкорликни кучайтирмоқда
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида Ўзбекистон ва Индонезиянинг етакчи илмий-таълим муассасалари вакиллари иштирокида «Исломий меросни қайта жонлантириш: замонавий мусулмон дунёсида ақидавий ўзлик, маънавий мўътадиллик ва экологик амалиёт» мавзусида халқаро илмий семинар бўлиб ўтди, хабар бермоқда iccu.uz.
Семинар Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази, Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази, Ўзбекистон халқаро ислом академияси ҳамда Индонезиянинг LPTNU–PBNU, UNUSIA, UNU Yogyakarta, UNUGIRI ва IPMAFA каби нуфузли илмий-таълим муассасалари ҳамкорлигида ташкил этилди.
Анжуманда Имом Мотуридийнинг бой илмий мероси, мотуридийлик таълимотидаги ақидавий масалалари, диний тафаккур, маънавий мўътадиллик, шунингдек, исломий мероснинг замонавий жамиятдаги аҳамиятига бағишланган илмий маърузалар тақдим этилди.
Хусусан, индонезиялик тадқиқотчи доктор Саҳал Маҳфудҳ Имом Мотуридийнинг «Таъвилот ал-Қуръон» асаридаги қироат талқинларининг лингвистик хусусиятлари ҳамда уларнинг ақидавий ва фиқҳий ёндашувларга таъсирига бағишланган тадқиқотини тақдим этди.
Доктор Саҳал Маҳфудҳ Ўзбекистон билан йўлга қўйилган илмий ҳамкорликка алоҳида тўхталиб, шундай деди:
«Ўзбекистон ислом илмлари, хусусан, Имом Мотуридий меросини ўрганиш бўйича катта илмий салоҳиятга эга. Ўзбекистонлик олимлар билан ҳамкорликда олиб борилаётган тадқиқотлар бизга янги илмий манбалар билан ишлаш, турли ёндашувларни ўрганиш ва тажриба алмашиш имконини бермоқда. Бундай илмий мулоқот Ўзбекистон ва Индонезия ўртасидаги академик алоқаларни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади, деб ишонамиз».
Шунингдек, доктор Нур Ҳидая, Лс., М.А. Имом Мотуридийнинг «Китоб ат-Тавҳид» асари асосида ақидавий ўзликнинг шаклланиши, турли қарашлар билан илмий мулоқот олиб бориш услуби ҳамда асардаги назарий ёндашувлар хусусида маъруза қилди.
Доктор Нур Ҳидая:
«Ўзбекистонда Имом Мотуридий ва бошқа буюк алломалар меросини ўрганишга қаратилаётган эътибор бизда катта таассурот қолдирди. Айниқса, ўзбекистонлик ҳамкасбларимиз билан бевосита илмий мулоқот қилиш, манбалар устида биргаликда ишлаш ва фикр алмашиш тадқиқотларимиз учун муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистон ва Индонезия олимлари ўртасидаги бундай ҳамкорлик келгусида қўшма тадқиқотлар ва илмий лойиҳаларни амалга ошириш учун мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилади».
Семинар давомида, шунингдек, Мотуридий ва Муҳосибий меросида маънавий мўътадиллик, Ўзбекистон ва Индонезия мусулмон меросида экологик тафаккур, тарихий мерос ва замонавий амалиётнинг ўзаро боғлиқлигига оид тадқиқотлар ҳам муҳокама қилинди.
Мазкур халқаро семинар Ўзбекистон ва Индонезия олимлари ўртасидаги илмий алоқаларни янада мустаҳкамлаш, Имом Мотуридий меросини замонавий илмий ёндашувлар асосида чуқур тадқиқ этиш, тажриба алмашиш ҳамда қўшма илмий изланишлар кўламини кенгайтиришга хизмат қилади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
