Мусо ва солиҳ банда қиссаси
Қуръони каримда кўп қисса, битик,
Ҳикматга лиммо-лим, умматга ютуқ.
Бир ибрат келмишдир Каҳф сурасида,
Бани исроиллик Мусо ҳақида.
Сўйлаб бергайдурман солсангиз қулоқ,
Ҳикоя тарзида бошдан то оёқ.
Мусо пайғамбардан хутба чоғинда
Сўрдилар: «Ким эрур билимли банда?»
Ўйламай «мен» дея бердилар жавоб,
Бунинг-чун Аллоҳдан эшитди итоб:
«Икки денгиз туташ бўлган маконда,
Учрагай сендан-да билимли банда».
Деди: «Эй Аллоҳим, қайдан топаман?
Ахир бу борада ожиз бандаман».
Деди: «Бир саватга балиқ соласан,
Йўқотган чоғингда уни топасан».
Хизматкор Юшаъга берди-ю фармон,
Икковлон йўл олди денгизга томон.
Турдилар, юрдилар, қушдек елдилар,
Охири манзилга етиб келдилар.
Унутиб қўйдилар саватни аниқ,
Денгизга тушди-ю, йўқолди балиқ.
Сал юргач, оч қолди, ҳолдан ҳам толди,
Ёнбошлаб озгина мизғиб ҳам олди.
Ходимга буюрди: «Тушликни келтир,
Роса чарчадик-ку, ўзинг ҳам ўтир».
Йигит узрин айтди: «Кечиринг, эсиз,
Бундай бўлишини билмабман ҳаргиз.
Унутибман, харсанг узра қолибди,
Ажабо, денгизда йўл ҳам солибди».
Балиқ йўқолмоғи Аллоҳдан эди,
Мусо ул йигитга жилмайиб деди:
«Қўявер, бўлмагин ҳадеб пушаймон,
Биз истаган нарса шу эди, инон».
Қайтиб бориб дарҳол кўрдилар анда,
Яшилга бурканган солиҳ бир банда.
Юзида ой балқир, кўзида қуёш,
Тик боқишга юрак беролмас бардош.
«Сенга ўргатилган рушддан ўргатгин»,
Дея ўтирдилар ёнига секин.
Деди: «Сенинг сабринг етмайди бунга,
Уламоқ керакдир кунларни тунга.
Ғайб илми гўёки туби йўқ уммон,
Ундан инжу термоқ аниқ даргумон».
Деди: «Иншоаллоҳ, сабр этгаймен,
Бу ила муродга аниқ етгаймен».
Деди: «Унда битта шартим бор сенга,
Неки кўрсанг, савол бермайсан менга».
Шартга рози бўлиб, юрдилар равон,
Кемага чиқишди тўламай товон.
Ярим йўлга етгач, ўрнидан турди,
Болтани олди-ю, бурчакка юрди.
Катта бир тахтани ўйиб ташлади,
Бу амал Мусонинг кўнглин ғашлади.
Сўрдики: «Ё тавба, бу нима одат?
Чўкиб кетамиз-ку, бу ишинг ғалат!»
Деди: «Ахир менга ваъда қилгандинг,
Сабринг йўқлигини бошдан билгандим».
Деди: «Унутибман, кечиргин бир бор,
Дўстингни жазога тортмагин зинҳор».
Ҳамроҳ этмоқликка зўрға кўндирди,
Аммо бир амали қалбин синдирди.
Чунки ёш болани ўлдириб қўйди,
Мусо қотилликни гуноҳга йўйди.
Деди: «Ўлдирдинг-ку, бегуноҳ жонни!
Сўроғи қаттиқдир тўкилган қоннинг».
Деди: «Иккинчи бор ваъдангни буздинг,
Бу билан ҳамроҳлик риштасин уздинг».
Деди: «Бундан кейин берсам гар савол,
Не чора кўрсанг ҳам олмайман малол.
Охирги марта ҳам кечиргин мени,
Ваъдамда турмасдан қийнадим сени».
Икковлон сафарда этдилар давом,
Бир шаҳар аҳлидан сўрдилар таом.
Уларни зиёфат қилмади ҳеч ким,
Меҳмоннинг ҳурматин билмади ҳеч ким.
Юриб кетар экан ноумид бўлиб,
Қорин оч, тинка йўқ, кўзга чанг тўлиб,
Йиқилай деб турган деворни кўрди,
Билакни шимариб, турғизиб қўйди.
Деди: «Золимларнинг ғамини единг,
Хоҳласанг, бунинг-чун ҳақ олар эдинг».
Деди: «Ажрашмасак бўлмайди энди,
Сенда тоқатсизлик учқуни ёнди.
Энди айтиб берай, эшит бирма-бир,
Ўртамизда бошқа қолмасин ҳеч сир.
Мискинга тегишли кема эрди ул,
Тешмасам бўлмасди, боисидир бул:
Дарёнинг ортида бир подшоҳ бўлиб,
Барча кемаларни оларди тортиб.
Нуқсонли кемани ким ҳам оларди?
Мискиннинг кемаси омон қоларди.
Болани ўлдирдим, сабаби аён:
Ота-онасига қиларди туғён.
Чунки алар мўмин-мусулмон эрди,
Бу ишим уларга омонлик берди.
Унинг бадалига солиҳ, меҳрибон
Фарзандлар бермоқни хоҳлади Раҳмон.
Икки етимники эди ул девор,
Аларнинг отаси ўтган тақводор.
Тагига хазина жойланган эди,
Биров кўрмасин деб лойланган эди.
Яна қанчадир вақт шундай турар деб,
Вояга етишгач, шояд кўрар деб,
Раббинг у деворни тиклатди менга,
Бу ишнинг боиси ҳикматдир сенга.
Буларнинг барчаси хайрли йўлдир,
Неки кўрган бўлсанг, таъвили шулдир».
Ҳадиси шарифда берилган дарак,
Ўша солиҳ банда Хизрдир бешак.
Илоҳо, кўпайсин билимли банда,
Олимлар иззатда, нодон – шарманда.
Қуръон қиссалари ҳикматга бисёр,
Аллоҳ барчамизга бўлсин мададкор!
Эркин ҚУДРАТОВ,
Мир Араб ўрта махсус ислом билим юрти Ҳадиси шариф фани мударриси
Учинчи Ренессанс: тарихий тажрибадан замонавий тараққиётга
Инсоният цивилизацияси тарихида айрим даврлар борки, улар фақат муайян халқ ёки минтақанинг эмас, балки бутун жаҳон тараққиётининг йўналишини белгилаб берган. Ислом цивилизациясининг IX–XV асрлардаги юксалиш даври ана шундай тарихий босқичлардан бири ҳисобланади. Бу даврда илм-фаннинг турли соҳалари бир-биридан ажралмаган ҳолда. ўзаро уйғунликда ривожланди. Математика астрономия билан, тиббиёт фалсафа билан, география математика билан, тилшунослик тарих билан, диний илмлар эса мантиқ ва тафаккур маданияти билан мулоқот қилган. Бугун фанлараро тадқиқот, рақамли гуманитаристика, сунъий интеллект ва комплекс илмий ёндашувлар жаҳон илм-фанининг энг муҳим йўналишларига айланган бир пайтда, ўша тарихий тажриба янада қизиқарли аҳамият касб этмоқда.
Мазкур уйғунлик тасодифий эмас эди. У Қуръони каримда илмга берилган юксак қадр, тафаккурга даъват, инсонни борлиқни англашга чорловчи ғоялар билан мустаҳкамланган илмий дунёқараш маҳсули эди. Шу сабабли ўша давр олимларини бугунги замонавий тушунчалардаги қатъий «мутахассисликлар» доирасига жойлаштириш қийин.
Форобий фалсафа, мантиқ, сиёсат, ахлоқ ва мусиқа назарияси билан шуғулланган. Хоразмий математика ва астрономия соҳаларида ишлаган. Беруний астрономия, география, геодезия, минералогия, тарих ва этнографияга оид асарлар яратган. Ибн Сино тиббиёт билан бир қаторда фалсафа, мантиқ ва табиий фанлар ҳақида ҳам кенг тадқиқотлар олиб борган. Улуғбек эса давлат бошқаруви, таълим ва астрономик тадқиқотларни бирлаштирган илмий муҳитни шакллантирган. Бу мисолларнинг умумий жиҳати шундаки, билим соҳалари ўртасидаги чегаралар қатъий бўлмаган.
Бугун «интердисциплинар тадқиқот» деб аталадиган ёндашувнинг айрим тамойиллари айнан ана шу интеллектуал анъаналар билан ҳамоҳанг.
Шунингдек, ислом цивилизациясининг интеллектуал меросини фақат табиий ва аниқ фанлар билан чеклаш ҳам тўғри эмас. Чунки диний илмлар соҳасида ҳам манбаларни йиғиш, текшириш, таснифлаш ва баҳолашга қаратилган мураккаб илмий анъаналар шаклланган.
Имом Бухорийнинг ҳадис илмидаги мероси бунга яққол мисол бўла олади. Ҳадисларни саралашда ровийлар ҳақидаги маълумотлар, ривоят занжири ва бошқа мезонлар ўрганилган. Имом Мотуридий эса ақидавий масалаларни ақл ва нақл уйғунлиги асосида таҳлил қилган. Унинг мероси ислом интеллектуал анъанасида ақлий далиллаш ва диний билим ўртасидаги муносабат масаласида муҳим ўрин тутади.
Шу жиҳатдан Ислом цивилизацияси тарихини фақат диний ёки фақат илмий тарих сифатида эмас, кенг интеллектуал жараён сифатида кўриш мумкин.
Ўзбекистонда илгари сурилаётган Учинчи Ренессанс ғояси тарихий илмий меросни замонавий тараққиёт эҳтиёжлари билан боғлашга қаратилган.
Бу ёндашувнинг марказида илм-фан, таълим, инновация, маданият ва маънавиятни ўзаро боғлиқ тизим сифатида ривожлантириш ғояси туради.
Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан барпо этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ҳам ана шу концепциянинг муҳим амалий ифодаларидан биридир.
Марказнинг вазифаси фақат тарихий экспонатларни намойиш қилиш билан чекланмайди.
Унинг концепциясида ислом цивилизациясининг илм-фан, таълим, фалсафа, санъат, меъморчилик ва инсонпарварлик соҳаларидаги меросини комплекс равишда ўрганиш ва намойиш этиш ғояси мужассам.
Нафақат музей, балки интеллектуал платформа
Марказни анъанавий музей тушунчаси доирасидагина баҳолаш унинг концепциясини тўлиқ ифодаламайди. Замонавий музей фақат экспонат сақлайдиган жой эмас. У тадқиқот, таълим, рақамлаштириш ва халқаро илмий мулоқот марказига айланиши мумкин. Ўзбекистондаги ислом цивилизацияси маркази концепциясида ҳам ана шу ёндашув муҳим ўрин тутади.
Қадимий қўлёзма — шунчаки тарихий буюм эмас. У тил, тарих, матншунослик, кодикология, санъат, материалшунослик ва рақамли технологиялар нуқтаи назаридан тадқиқ қилиниши мумкин бўлган мураккаб манба. Археологик меросни ўрганишда эса геоинформацион тизимлар, рақамли моделлаштириш, 3D технологиялар ва бошқа замонавий усуллардан фойдаланиш имкониятлари кенгаймоқда. Шундай қилиб, маданий меросни ўрганишнинг ўзи фанлараро жараёнга айланмоқда.
Ўтмишни сунъий интеллект билан боғлаш
Технологиялар маданий меросни ўрганиш усулларини ҳам ўзгартирмоқда.
Қўлёзмаларни юқори сифатда рақамлаштириш, матнларни электрон базаларга киритиш, сунъий интеллект ёрдамида матнларни таҳлил қилиш, 3D моделлар яратиш ва виртуал муҳитларда тарихий объектларни қайта тиклаш имкониятлари илмий тадқиқотлар учун янги йўналишларни очмоқда.
Бу ерда муҳим нуқта бор. Технология тарихнинг ўрнини босмайди — у тарихни янги авлод учун тушунарли ва тадқиқот учун янада очиқ қилади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг концепцияси ҳам ўтмишдаги илмий меросни замонавий технологиялар билан боғлашга қаратилган.
Бу ёндашув тарихий билимни архив ва китоблар доирасидан чиқариб, халқаро тадқиқотчилар, талабалар ва кенг жамоатчилик учун очиқ интеллектуал ресурсга айлантириш имконини беради.
«Маърифат билан жаҳолатга қарши»
Ислом цивилизациясининг илмий меросини ўрганишнинг яна бир аҳамияти бор.
Глобал ахборот маконида дин, тарих ва маданият ҳақида турли хил, баъзан бир-бирига зид тасаввурлар юзага келганда тарихий меросни илмий асосда тушунтириш нафақат маданий, балки маърифий аҳамиятга ҳам эга.
Ислом цивилизацияси тарихини фақат диний маросимлар ёки сиёсий воқеалар орқали эмас, балки математика, тиббиёт, астрономия, фалсафа, география, меъморчилик ва бошқа соҳалардаги ютуқлар билан бирга ўрганиш унинг мураккаб ва кўп қиррали табиатини яхшироқ англаш имконини беради.
Шу маънода маърифат тарихий билимни замонавий ахборот муҳитидаги нотўғри талқинларга қарши муҳим воситага айлантириши мумкин.
Ўзбекистоннинг янги халқаро илмий платформаси
Ислом цивилизацияси бир мамлакат ёки бир халқнинг мероси эмас. У Марказий Осиё, Яқин Шарқ, Шимолий Африка, Жанубий Осиё ва бошқа ҳудудларни қамраб олган кенг тарихий ва интеллектуал маконни ифодалайди. Шу сабабли бу меросни ўрганиш ҳам халқаро ҳамкорликни талаб қилади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази олдидаги муҳим вазифалардан бири ҳам турли мамлакатларнинг олимлари, университетлари, музейлари ва илмий-тадқиқот марказлари ўртасида мулоқотни кучайтиришдан иборат.
Бу Ўзбекистоннинг ўз тарихий меросини дунёга танитиш билан бирга, мамлакатни глобал гуманитар тадқиқотларнинг фаол иштирокчиси сифатида намоён этишига хизмат қилиши мумкин.
Учинчи Ренессанснинг асосий кучи
Учинчи Ренессанс ҳақида гап кетганда, масала фақат янги бинолар қуриш ёки янги муассасалар ташкил этишдан иборат эмас. Асосий савол бошқа: Ўзбекистон ўзининг бой илмий меросини замонавий билим ва инновацияларга қандай айлантира олади? Бу саволнинг жавоби илм-фан, таълим, технология, маданият ва инсон капиталининг бир нуқтада бирлашишини талаб қилади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг аҳамияти ҳам шу нуқтада намоён бўлади. У тарихий меросни сақлаш билан бирга, уни тадқиқ қилиш, рақамлаштириш, халқаро илмий мулоқотга олиб чиқиш ва янги авлодга етказиш учун платформага айланиши кўзда тутилмоқда.
Шу маънода Марказни ўтмишга бағишланган иншоот эмас, келажакка йўналтирилган интеллектуал инвестиция сифатида баҳолаш мумкин.
Чунки цивилизациянинг ҳақиқий қиймати фақат унинг ўтмишда яратган мероси билан эмас, балки бу мерос янги авлод учун қандай янги билим ва ғояларга айланиши билан ҳам ўлчанади.
Хоразмийнинг ҳисоблаш усулларидан бугунги алгоритмларгача, Берунийнинг комплекс тадқиқотларидан замонавий фанлараро лойиҳаларгача, Улуғбек расадхонасидан рақамли астрономиягача бўлган йўл бир ҳақиқатни кўрсатади: илм тараққиёти чегаралар эмас, мулоқот ва ҳамкорлик орқали тезлашади.
Эҳтимол, Учинчи Ренессанснинг энг муҳим вазифаси ҳам ана шунда — аждодлар яратган билимларни шунчаки эслаш эмас, балки улардан янги билимлар яратиш учун фойдаланиш. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази эса ана шу ғоя атрофида шаклланаётган янги интеллектуал муҳитнинг муҳим платформаларидан биридир.
Муаллиф: Абулфайз Сайидасқаров, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
