Закот–мол-мулк покловчиси
Закот – Ислом динининг беш асосий рукнидан бири (иймон ва намоздан кейинги учинчиси). Шу билан бирга у Исломнинг ижтимоий рукнлари сирасига киради. Чунки Аллоҳ Таоло Тавба сурасининг 11-оятида шундай марҳамат қилади:
فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآَتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ
Яъни, “Агар тавба қилсалар, намозни қоим қилсалар ва закот берсалар, бас улар диндаги биродарларингиздир”. Ушбу оятдан келиб чиқиб, илк Ислом даврида киши закот бериш билан жамият ҳаётига кириб келган. У орқали биродарлик ҳуқуқига, ана шу жамиятга тегишлилик ҳуқуқига ҳақли бўлган.
Закот – Аллоҳдан бўлган фарз. Лекин у жамоаларга умумий тарзда фарз қилинмаган. Закотни ана шу жамоалардан Аллоҳ ва Охират кунидан умид қилувчиси адо этади. Охиратга ишончи заиф, қалбида молга бўлган муҳаббати Аллоҳга бўлган муҳаббатдан устун кимсалар уни ташлаб қўядилар, бефарқ муносабатда бўладилар. Шундай бўлсада, Араб халифалигида инсонлар молидан закот олишни давлат ўз зиммасига олган.
Давлат нега инсонларга фарз қилинган ибодатга масъул бўлиши керак, ахир мол уларники-ку, нима учун закотга ажратилган молларини ўзлари беришмаган? Сабаби Аллоҳ Таоло закот бериладиган тоифаларни зикр эта туриб, улар сафига “садақа ишида ишловчиларга” деб, закот йиғувчиларга ҳам закотдан тайин қилди. Яъни Аллоҳ Таоло махсус шахсларни муайян вазифага – инсонлар молидан закот беришга тайинлади ва уларни “والعاملين عليها” (“унинг ишида ишловчилар”) деб атади.
Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васаллам даврида закот Қуръонда келтирилган кўрсатмаларга амал қилиниб олинган. У зот соллоллоҳу алайҳи васаллам Муоз ибн Жабал розияллоҳу анҳуни Яманга жўнатаётганларида: “Сен уларга Аллоҳ бойларининг молларидан олиниб, камбағалларига қайтадиган садақа фарз қилганини ўргат. Молларининг яхшисини олишдан ҳазир бўл. Мазлумнинг дуосидан қўрқ, чунки унинг ва Аллоҳнинг орасида ҳижоб – парда бўлмайди”, деб айтганлар. Шайхулислом Ҳофиз ибн Ҳижр ҳазратлари: “Бу ҳадис шунга далолат қиладики, имом, яъни бошлиқ – закотни ё ўзи ё ноиби йиғувчи ва уни сарфловчи шахс. Улардан ким буни маън қилса, ундан қаҳр етади”, деганлар.
Ҳадиси шарифларда Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васалламнинг закот йиғиш, уни ёзиб бориш, сарфлаш ишларига кўмаклашган саҳобаи киромлар зикр этилган:
– Саҳиҳайнда Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан қилинган ҳадисда Умар розияллоҳу анҳу;
– Абу Довуд ривоятида Абу Масъуд розияллоҳу анҳу элчи қилиб юборилганлиги келтирилган;
– Аҳмад ривоятида Ҳузайфа розияллоҳу анҳу;
– Убода ибн Сомит розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Бани Мусталақ қабиласига – Валид ибн Уқба юборилгани айтилган;
– Амр ибн Ос розияллоҳу анҳу – Фазорага;
– Заҳҳок ибн Суфён Килоний – Бани Килобга;
Бундан ташқари Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васаллам араб оролларидан бошқа иқлимларга ҳам элчиларини жўнатганлар:
– Муҳожир ибн Умайя – Санога;
– Зиёд ибн Лабид – Ҳазромавтга;
– Аъло ибн Ҳазрамий – Баҳрайнга;
– Али розияллоҳу анҳу – Нажронга боришган.
Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васалламнинг закотдаги котиблари – Зубайр ибн Аввом розияллоҳу анҳу эди. Агар у киши йўқ бўлсалар ёки узрли сабаблари бўлса, Жаҳм ибн Султ ва Ҳузайфа ибн Яман розияллоҳу анҳумалар ёзишган.
Келган мактубларни баъзи саҳобалар таржима қилишган. Бу вазифани Ҳузайфа ибн Яман, Арқам ибн Абуларқам, Холид ибн Саъд розияллоҳу анҳумлар бажарганликлари ривоят қилинади. Табарий ривоятида Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васаллам Икрима ибн Абу Жаҳл розияллоҳу анҳуни вафот этган йиллари Ҳавозин қабиласига жўнатиб, уларнинг мактубини таржима қилдирганликлари айтилган.
Набий соллоллоҳу алайҳи васаллам закот йиғувчиларга молларнинг эгалари билан муомала қилишни, доимо уларга юмшоқ бўлишни, Аллоҳнинг ҳаққида эътиборсизлик қилмасдан уларга енгиллик қилишни ўргатар эдилар.
Жарир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилинади: “Аъробийлардан бўлган кишилар гуруҳи Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васаллам олдиларига келиб: “Закот йиғувчилар бизларга келиб зулм қилишяпти,” дейишди. Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васаллам уларга: “Закот йиғувчингиздан рози бўлинг”, дедилар”.
Анас розияллоҳу анҳудан қилинган ривоятда бир киши Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васаллам олдиларига келиб: “Агар мен закотни сизнинг элчингизга берсам, Аллоҳ ва Унинг Расулига беришдан халос бўламанми? (Яъни, шу кифоя қиладими?)”, деди. Улар: “Ҳа, Аллоҳ ва Унинг Расулига уни беришдан халос бўласан, сенга ажр бўлади, уни ўзгартирганга эса гуноҳ бўлади”, дедилар.
Бу ҳолат Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васаллам даврларида ўзгармай келди. Ҳулофаи рошидинлар даврида ҳам бу анъана давом этди. Имом Байҳақий Абу Бакр ва Умар розияллоҳу анҳумалар закот йиғиш учун одам юборганликларини ривоят қилган. Шофеъий раҳматуллоҳи алайҳ ҳам юқоридаги ҳадисни ривоят қиларканлар, улар ҳеч қайси йили буни кечиктирмаганларини зиёда қилганлар. Абу Бакр розияллоҳу анҳу ўз даврларида “Муҳаммад ўлди, энди закот бермаймиз!” деганларга қарши кураш очганлар.
Умар розияллоҳу даврига келиб Ислом сарҳадлари анча кенгайган, мусулмонлар ортган. Улар ҳам юқоридаги анъанани давом этганлар ҳамда закот ва ўлжалар йиғиш учун махсус давлат хазинасини – Байтул молни ташкил этганлар. У зот фақатгина Рамода йили (Мадинада қурғоқчилик ва очлик бўлган йил) ҳолат тақозосига кўра закот олишни кечиктирганликлари ривоят қилинган.
Аллоҳ ва Унинг Расули инсонларга закотларини уларга бошлиқ кишига топширишни буюрган. Ибн Умар розияллоҳу анҳума: “Закотларингизни Аллоҳ сизга бошлиқ қилган кишига топширинг, гарчи у хамр ичса ҳам. Ким яхшилик қилса ўзига яхши, ким гуноҳ қилса, ўзига зарар”, деб айтганлар.
Саҳл ибн Абу Солиҳ отасидан ривоят қилади: “Менинг молим закот нисобига етган эди. Саъд ибн Абу Ваққос, Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Абу Саид Ҳудрий розияллоҳу анҳумлардан уларни тақсимлайми ёки султонга берайми, деб сўрадим. Уларнинг барчалари менга султона беришимни буюришди. Мен “Бу султоннинг нима қилаётганини кўряпсизку,” дедим. (У вақтда ҳокимият Умавийларда эди). Уларнинг барчалари: “Ҳа, уни султонга беравер”, дейишди ва ҳеч бирлари ихтилоф қилишмади”.
Шундай қилиб, Аллоҳ Таолонинг бандаларига фарз этиб жорий этган закотни йиғишни Ислом дини қай даражада тартибга солгани ҳақида қисман маълумотга эга бўлдик. Қодир Аллоҳ барчамизни закот берувчи ва шу орқали нажот топувчи бандаларидан бўлишимизни муяссар айласин!
Юсуф Қарзовийнинг “Закот фиқҳи” китоби асосида
Хадичаи Кубро аёл-қизлар ислом билим юрти
мударрисаси Кенжабой ГУЛРУХ
тайёрлади
ЎМИ Матбуот хизмати
Ҳалол ҳам, ҳаром ҳам аниқдир
Ислом дини инсон ҳаётининг барча жабҳаларини қамраб олган ва унинг турмуш тарзини тартибга солувчи ҳаёт тарзи сифатида тушунилади. Ислом ҳалол ва ҳаром тушунчаларини аниқ белгилаб, инсонларга фақатгина ҳалол нарсалардан фойдаланишни тавсия қилади. Ҳалоллик нафақат моддий жиҳатдан, балки маънавий ва руҳий поклик учун ҳам муҳимдир.
Қуръони каримда ҳалол ризқ ҳақида
Аллоҳ таоло инсонларга ҳалол ва покиза ризқларни танлашни буюради. Қуръони каримда шундай марҳамат қилинади:
“Эй одамлар, ердаги ҳалол-пок нарсалардан тановул қилингиз ва шайтоннинг изларидан эргашмангиз! Албатта, у сизларга аниқ душмандир” (Бақара сураси, 168-оят).
Бу оятдан англашиладики, инсон ҳалол ва покиза ризқ истеъмол қилиши керак. Ҳаром нарсалар нафақат жисмоний, балки руҳий зарар ҳам етказади.
Ҳалол касб
Ислом ҳалол меҳнат қилиш ва ҳалол касб топишга катта аҳамият беради. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганлар:
Миқдом ибн Маъдикариб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
“Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ҳеч ким қўл меҳнати билан топиб еганидан яхши таом еган эмас. Аллоҳнинг набийси Довуд алайҳиссалом қўл меҳнати билан кун кўрар эди”, – дедилар”.
(Имом Бухорий “Саҳиҳ”да ривоят қилган).
Ҳалол касб инсонга нафақат молиявий барқарорлик, балки руҳий хотиржамлик ҳам олиб келади. Ҳалол меҳнат қилиб топилган ризқда барака бўлади ва оила ҳам тинч-осойишта ҳаёт кечиради.
Ҳалол никоҳ
Никоҳ инсониятнинг маънавий ва жисмоний поклиги учун муҳим воситадир. Қуръони каримда шундай буюрилган:
“ ….Сизлар учун (никоҳи) ҳалол бўлган аёлларга, иккита, учта, тўрттадан уйланаверингиз….” (Нисо сураси, 3-оят).
Ҳалол никоҳ оилавий тинчлик ва муҳаббат манбаи бўлиб, келажак авлоднинг соф ва тарбияли бўлишига хизмат қилади. Росулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) шундай деганлар:
“Никоҳ менинг суннатимдир, кимки суннатимдан юз ўгирса, у биздан эмас” (Имом Бухорий ривояти).
Шунинг учун ҳам Ислом ҳалол никоҳни қўллаб-қувватлайди ва уни муқаддас деб билади.
Ҳалол таом
Ҳалол таом инсоннинг соғлиғи ва руҳий ҳолатига катта таъсир кўрсатади. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар:
“Ҳалол ва покиза таом енглар, шунда дуоларингиз қабул бўлади.” (Имом Муслим ривояти)
Ҳалол таом инсонга куч-қувват беради, соғлом ҳаёт кечиришга ёрдам беради ва ибодатлари қабул бўлиши учун замин ҳозирлайди.
Ҳалол савдо ва тадбиркорлик
Ислом ҳалол савдони рағбатлантиради ва адолатли тадбиркорликни қўллаб-қувватлайди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганлар:
“Ростгўй ва ишончли савдогар пайғамбарлар, сиддиқлар ва шаҳидлар билан бирга бўлади.” (Имом Термизий ривояти)
Ҳалол савдо билан шуғулланган инсон жамият учун манфаатли бўлиб, унинг бойлигида барака бўлади. Шунингдек, у ўз мижозлари ва ҳамкорлари олдида ишончли бўлиши керак.
Ҳалол турмуш тарзи
Ҳалоллик фақат озиқ-овқат ва молиявий ишлар билан чекланиб қолмайди. Инсоннинг ҳаёт тарзи ҳам ҳалолликка асосланган бўлиши лозим. Бу дегани, инсон ҳалол мулоқот қилиши, ҳалол ишлар билан шуғулланиши ва адолатли йўл тутиши керак. Бу хусусда Қуръони каримда шундай марҳамат қилинади:
“ У (пайғамбар) уларни яхшиликка буюради, ёмонликдан қайтаради ва пок нарсаларни ҳалол қилиб, нопок нарсаларни уларга ҳаром қилади…..” (Аъроф сураси, 157-оят)
Хулоса
Ислом дини ҳалолликка катта аҳамият беради. Ҳалол ризқ, ҳалол меҳнат, ҳалол никоҳ ва ҳалол таом инсоннинг жисмоний соғлиғи, руҳий поклиги ва маънавий камолотини таъминлайди. Шунинг учун ҳам ҳар бир мусулмон ҳалолликка риоя қилиши, ҳалол егулик ейиши ва ҳалол меҳнат қилиши лозим. Чунки ҳалол нарсалар инсон ҳаётида барака, тинчлик ва фаровонлик келтиради.
Аллоҳ таоло барчамизни ҳалол ва покиза ҳаёт кечиришга муваффақ қилсин! Омин.
Исломда ҳаром нарсалар ва уларнинг зарарли жиҳатлари
Ислом дини инсон ҳаётининг ҳар бир соҳасига йўл-йўриқ кўрсатиб, унга ҳалол ва ҳаром тушунчаларини аниқ белгилаб берган. Ҳаром нарсалардан сақланиш мусулмон кишининг бурчи бўлиб, бу инсоннинг жисмоний ва маънавий соғломлиги учун муҳим аҳамиятга эга. Қуръон ва ҳадисларда ҳаром қилинган нарсалар ва уларнинг зарарлари ҳақида кўплаб таъкидлар келтирилган.
1. Ҳаром озиқ-овқат ва ичимликлар
Ислом дини муайян таом ва ичимликларни ҳаром деб белгилаган. Қуръони Каримда шундай марҳамат қилинади:
“У сизларга ўлимтик, қон, чўчқа гўшти ва Аллоҳдан ўзгага атаб сўйилган нарсаларни (истеъмол қилишни қатъий) ҳаром қилди….” (Бақара сураси, 173-оят)
Ҳаром таом ва ичимликларнинг зарарлари:
Соғлиқ учун зарарли: Ҳаром қилинг ан гўштлар ва ичимликлар инсон организмига зарар етказади.
Руҳий ва маънавий покликни йўқотиш: Ҳаром таом истеъмол қилиш инсоннинг ибодати ва дуоларининг қабул бўлишига таъсир қилади.
Жамиятга салбий таъсир: Спиртли ичимликлар ва ҳаром маҳсулотлар жамиятда бузғунчиликка олиб келади.
Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганлар: “Албатта, Аллоҳ ҳалол ва ҳаромни аниқ баён қилди. Ким шубҳали нарсалардан сақланса, дин ва номусини сақлаган бўлади.” (Имом Бухорий ва Муслим ривояти)
2. Спиртли ичимликлар ва гиёҳванд моддалар
Ислом спиртли ичимликлар ва гиёҳванд моддаларни қатъий ҳаром қилган. Қуръонда шундай буюрилган:
” Эй имон келтирганлар! Албатта, май (маст қилувчи ичимликлар), қимор, бут-санамлар ва (фол очадиган) чўплар шайтоннинг ишидан иборат ифлосликдирки, ундан четланингиз! Шояд (шунда) нажот топсангиз.” (Моида сураси, 90-оят)
Зарарли жиҳатлари:
Ақл ва онгни заифлаштириш: Спиртли ичимлик ва гиёҳванд моддалар инсоннинг фикрлаш қобилиятини йўқотади.
Ижтимоий муаммолар: Ичкиликбозлик ва гиёҳвандлик оилавий ва жамиятда муаммоларни келтириб чиқаради.
Жиноят ва бузғунчилик: Спиртли ичимликлар ва гиёҳванд моддалар жиноятлар ва жамиятда тартибсизликларни кўпайтиришга сабаб бўлади.
3. Қимор ва ноҳақ йўл билан бойлик орттириш
Қуръони Каримда қимор ва нохақ йўл билан бойлик орттириш қаттиқ қораланади:
” Шайтон май билан қимор (ёрдами)да ўрталарингизга адоват ва нафрат солишни ва сизларни Аллоҳнинг зикри ҳамда намоздан қайтаришни хоҳлайди. Бас, энди, сизлар (май ичишдан) тийилувчимисиз??!” (Моида сураси, 91-оят)
Қиморнинг зарарли жиҳатлари:
Иқтисодий муаммолар: Қимор ўйнаган одамлар ўз мол-мулкини йўқотиб, қашшоқликка тушишади.
Оилавий низолар: Қиморбозлик оила бузилиши ва жанжалларга сабаб бўлади.
Жамиятда бузғунчилик: Қимор жамиятда коррупция ва алдовга йўл очади.
Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганлар: “Ким қимор ўйнаса, у худди тўнғиз гўшти еган одамга ўхшайди.” (Имом Муслим ривояти)
4. Зино ва фаҳш ишлар
Ислом зино ва фаҳш ишлардан қаттиқ қайтарган. Қуръони Каримда шундай дейилган:
“. Зинога яқинлашмангиз! Чунки у фаҳш ва ёмон йўлдир..” (Исро сураси, 32-оят)
Зинонинг зарарли жиҳатлари:
Оила бузилиши: Зино оилаларнинг парокандалигига олиб келади.
Жамиятда тартибсизлик: Фаҳш ишлар жамиятда ахлоқий тушкунликка олиб келади.
Руҳий зарарлар: Зино инсоннинг руҳий хотиржамлигини йўқотади ва уни гуноҳга ботиради.
Росулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) айтганлар: “Зино қилган инсон иймонли ҳолда зино қилмайди.” (Имом Бухорий ривояти)
5. Нохақ сўз ва туҳмат
Ислом ёлғон гапириш, ғийбат қилиш ва туҳмат қилишни ҳаром деб белгилаган. Қуръони Каримда шундай марҳамат қилинади:
” Эй мўминлар! Кўп гумон(лар)дан четланингиз! Чунки баъзи гумон(лар) гуноҳдир. (Ўзгалар айбини қидириб) жосуслик қилмангиз ва бирингиз бирингизни ғийбат қилмасин!…” (Ҳужурот сураси, 12-оят)
Ёлғон ва ғийбатнинг зарарлари:
Ишончсизлик: Ёлғон гапириш одамлар ўртасида ишончсизликка олиб келади.
Одамлар ўртасида низо: Ғийбат ва туҳмат жамиятда фитна ва низоларни келтириб чиқаради.
Хулоса
Исломда ҳаром қилинган нарсалар инсон ва жамият учун зарарли экани аниқ кўрсатилган. Ҳаром таомлар, спиртли ичимликлар, қимор, зино ва ёлғон сўзлар инсон ҳаётига салбий таъсир кўрсатади. Мусулмон киши бу каби ишлардан узоқ бўлиши, ҳалол йўл билан ҳаёт кечириши лозим.
Аллоҳ таоло барчамизни ҳаром ишлардан сақласин ва покиза ҳаёт кечиришга муваффақ қилсин! Омин.
Илёсхон Аҳмедов тайёрлади
“Ҳидоят” журналининг 2025 йил 6-сонидан
