14 Апрел, 2026, 25 Шаввол, 1447
14 Апрел, 2026, 25 Шаввол, 1447
Савол: Қазо намозларни ўқишдан олдин ҳам азон айтилади, деб эшитгандим. Бир кунлик намозлар қазо бўлган бўлса, уларни адо этишда ҳар бир намоз учун алоҳида азон айтиладими?
Жавоб: Қазо намозларида ҳам худди вақтида ўқилаётган намоздаги каби азон ва иқомат айтилади. Зиммасида бирдан ортиқ қазо намозлари бўлган одам уларни бир вақтда ўқимоқчи бўлса, биринчи намозга азон айтади, қолганларини иқомат билан ўқийверади. Бу қоида ёлғиз ёки жамоат билан ўқиганга баробардир. Пайғамбаримиз (а.с.) ва саҳобалар Уҳуд ғазотида кетма-кет тўрт вақт – пешин, аср, шом ва хуфтон намозини ўқий олмаганлар. У пайтлар ҳали қўрқув намози ҳақидаги оятлар нозил бўлмаганди. Кейин ҳазрат Билол (р.а.) азон айтганлар ва Расулуллоҳ (с.а.в.) имомликларида аввал пешин, ке-йин аср, сўнг шом ва хуфтон намозларини ҳар бирига алоҳида иқомат билан адо этишган. Уламоларимиз ушбу воқеадан бирдан ортиқ қазо намозларини битта азон ва алоҳида иқоматлар билан адо этиш ҳукмини олишган (“Раддул муҳтор”).
Савол: Ўн беш-йигирма йиллик қазо намозларини ўқиш тартиби, вақтлари қандай?
Жавоб: Ўз вақтида ўқилмаган намоз фақат қазосини ўташ билан зиммадан соқит бўлади.
Кўп йил ўқилмаган намозларнинг қазосини ўташда тартиб шарт эмас, лекин шунда ҳам тартибга риоя қилиш (яъни, олдин бомдод, кейин пешин, сўнг асрни ўқиш) мустаҳабдир (“Фатовойи Ҳиндийя”).
Намозлар қай суратда ўталмай қолган бўлса, қазоси шу суратда ўталади. Яъни, сафарда ўқилмай қолган намоз ҳазарда ҳам қаср қилиб ўқилади. Ҳазарда ўталмаган намозни сафарда қазосини ўқимоқчи бўлган одам тўлиқ ўтайди.
Қазо намозларни куннинг исталган пайтида ўтаса бўлади. Уч маҳал мустасно. Улар: қуёш чиқаётган пайт, кун қиёмга (тиккага) келганда ва қуёш ботаётганда. Мана шу учта вақтда қазо намозларини ўқиб бўлмайди (“Баҳрур роиқ”).
Савол: Уч-тўрт кунлик қазо намозларини бирданига ўқиса бўладими?
Жавоб: Макруҳ вақтлардан бошқа пайтда бир уринишда қувват етганича уч-тўрт кунлик қазо намозларни ўташ мумкин.
Савол: Баъзи намозларда узунроқ, баъзи намозларда қисқароқ қироат қилган яхши, деб эшитдим. Шу ҳақда кенгроқ маълумот берсангиз.
Жавоб: Фарз намозларнинг аввалги икки ракатида, бошқа намозларнинг барча ракатида қироат қилиш фарз бўлиб, унинг энг оз миқдори битта узун ёки учта қисқа оятни ўқишдир.
Қироатнинг суннат бўлган миқдори сафарда, вақтнинг зиқлигида, фотиҳадан сўнг исталган сурани ўқишдир. Ҳазарда (уйда) ва бемалол вақтларда эса бомдод намозида Фотиҳа сурасидан кейин икки ракатда қирқ ёки эллик оят ўқиш суннат. Пешин намози (фарзи)да ҳам шу миқдорда қироат қилиш суннатдир (“Жомиъус сағир”). Аср ва хуфтон намозларида қироатнинг суннат миқдори Фотиҳа сурасидан ташқари йигирма оятдир. Шом намозида эса Фотиҳадан кейин икки ракатга ҳам биттадан қисқа сура ўқиш суннат (“Муҳийт”).
Муқимликда бомдод ва пешин намозлари фарзларида узун суралар ўқилади (“Виқоя”). Узун суралар Ҳужуротдан Буружгача бўлган суралардир.
Аср ва хуфтон намозларига ўртача узунликдаги суралар ўқилади. Бу турга Буруждан Баййинагача бўлган суралар киради.
Шом намозида эса қисқа суралар ўқилади. Баййинадан Қуръоннинг охиригача бўлган суралар қисқа суралар ҳисобланади (“Виқоя”, “Муҳийт”).
Савол: Суннат намозларидаги қироатларда ҳам суралар тартибига риоя қилиш керакми?
Жавоб: Фарз намозларининг иккинчи ракатида биринчи ракатда ўқиган сура ёки оятдан юқоридагисини ўқиш макруҳдир. Аммо суннат намозларда макруҳ эмас (“Муҳийт”).
Савол: Салла билан ҳожатхонага кирса бўладими?
Жавоб: Салла билан намоз ўқилгани ва у мўминнинг тожи бўлгани учун, у билан нопок ерларга, жумладан, ҳожатхонага кириш макруҳ ҳисобланади (“Фатовойи Ҳиндийя”).
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Илм таҳсил қилишда ва илмдан ҳақиқий насибадор бўлишда олимлар бир қанча воситаларни санаб ўтганлар. Хусусан, Шайх Муҳаммад Аввома ҳазратлари ўзларининг “Маъалим иршадийя фи синаъати толиби илм” (Ҳақиқий талаба етиштиришдаги йўл-йўриқлар) асарида илм таҳсил қилиш жараёнида – “тафарруғ” яъни, буткул илм учун ажраб чиқиш, илм олишдан тўсадиган ҳар қандай ишлардан фориғ бўлишни алоҳида боб сифатида келтирадилар. Бу борада олимларнинг ақлбовар қилмас ҳикоялари бор-ки, илм ўрганаётган ҳар бир талабани жиддий ўйлантиради.
Шайх Муҳаммад Аввома ҳафизаҳуллоҳ айтади: “Илм олишдан ва илмда юксак чўққиларни забт этишдан тўсадиган омиллар шу қадар кўп-ки, уларни санаб чиқиш мушкил иш. Шу боис, толиби илм ўз-ўзини ҳамда қимматли вақтини назорат қилиб бориши, зиммасидаги мажбуриятларини адо қилишдан маън қиладиган, чалғитадиган ишлардан узоқ туриши шартдир! Ҳар қандай илмдан чалғитадиган нарсаларни нажоти йўлидаги тўсиқ ва тўғаноқ деб билиши керак. Илмга мутлақ ажраб чиқиш ва бор-будини сарф қилишнинг нақадар зарурий эканлигини Имом Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳнинг сўзларидан англаб олсак бўлади: “Илм шундай (буюк) ишки, унга то бор-йўғингни бағшида қилмагунингча, сенга бир қисмини ҳам бермайди. Агар сен унга борингни берсанг – бир қисмини сенга бериши ҳам насия (хоҳласа беради, хоҳласа йўқ)” (Хатиб Бағдодий, “Тарих”)
Ушбу жумлалар ортидан Хатиб Бағдодий фақиҳ Абу Аҳмад Наср ибн Аҳмад Иёзийнинг гапини келтиради: “Ушбу илм (шариат илмлари)га дўконларини тарк қилган, боғу роғларини қаровсиз қолдирган, дўстларидан узоқда бўлган ҳамда яқинлари вафот этиб, жанозаларига қатнаша олмаган инсонгина ета олади”. Ибн Аҳмад Иёзий ўз гапларининг амалий исботи ўлароқ Қози Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳдан ҳеч ҳам ажрамаган, узоқ муддат ёнларида юриб илм таҳсил қилиб, ҳанафий фиқҳида машҳур фақиҳ рутбасига етган.
Илмга буткул ажраб чиққанлар орасида Имом, Ҳофиз Мунзирий роҳимаҳуллоҳнинг ҳам ҳикояси бор:
“У киши Қоҳирадаги “Комилийя” Ҳадис мактабида илм берар эди. Бир куни 30 ёшлар орасидаги Муҳаммад исмли фарзанди вафот этди. У илмда анча кўзга кўриниб қолган ёш олимлардан эди. Мунзирий фарзандининг жанозасини мадраса биносининг ҳовлисида ўқиди ва тобутини мадраса эшигигача кузатиб борди. Кўзларидан шашқатор ёшлари оққан ҳолда: “Эй, жигарпорам! Сени Аллоҳ таолога омонат топшираман”, деди-да, мадраса ҳовлисига қайтиб кирди” (Тожиддин Субкий, “Тобақот”).
Яна шунга яқин ҳикоялардан бирини раҳматли Ҳазрат отам айтиб берган эди: “Шайх, аллома Муҳаммад Роғиб Тоббах роҳимаҳуллоҳнинг катта ўғиллари Муҳаммад вафот этганидан бир кун ўтиб ўзининг нашр ишларига – “Матбаъати илмийя”га қайтган эди. У киши жанозанинг эртасига “Хусравийя” мадрасаси (Ҳалабдаги дунёвий институт)га дарсга келади. Талабалар устознинг дарров дарсга келганидан ҳайратга тушишади ва орада висир-висирлар тарқалди. Гап-сўзлар шайхнинг ҳам қулоғига етади: “Катта ўғлини яқинда кўмиб келганди-я…” Уларга қарата шайх айтди: “Боламдан-ку, айрилиб, хасрат ўтида ёнмоқдаман. Энди илмнинг баракасидан ҳам мосуво бўлиб яна хасрат чекайми?!”
Имом Сулайм ибн Айюб Розий раҳимаҳуллоҳ ҳақида Субкий “Тобақоти Вусто”да қуйидагича баён қиладилар: “Сулайм Рай шаҳридан илм олиш учун Бағдод сари йўл олди. Айтилишича, илм олиб юрган кезларида унга оиласидан ора-сира хат келиб турар эди. У бирорта хатни очиб ҳам кўрмасди. Фақат йиғиб, тўплаб борарди. Ўзи кўзлаган маълум бир йиллар ўтганидан кейин хатларни очиб кўрди. Уларда кимнингдир вафот этгани ва яна кўплаб илм олишдан тўсиқ бўладиган яқинларининг хабарлари ёзилган эди”.
Муҳаммад Аввома айтади: “Илм олиб юрган кезларимнинг бошларида шунга ўхшаш хабар қулоғимга чалинган эди. Шайх Аҳмад ибн Абдулкарим Турмониний Ҳалабий ҳазрат Азҳари Шарифда 13 йил илм таҳсил қилибдилар. Бу муддат оралиғида уйларидан хатлар келиб турар, бирортасини ҳам очмас, уларни хонанинг токчасига қўйиб борар экан. Таълим муддати тугаб, уйга қайтишдан олдин хатларни ўқий бошлабдилар. Уларнинг баъзисида кимдир вафот этгани, яқин қариндоши турмуш қургани ва яна қандайдир содир бўлган ўзгаришлар ёзилган экан. У киши мазкур хабарлар илм олишдан тўсиқ бўлишини, юракка яқин хабарлар эса буткул илм даргохини ташлаб кетишига сабаб бўлиб қолишини жуда яхши билар эдилар!” (Иқтибос тугади).
Энди таълим олаётган ҳар бир талаба (ўзимизга ҳам) ҳақли савол туғилади – бизнинг ҳаётимизда илм нечанчи ўринда? Унга қанча куч ва вақт сарфлаяпмиз? Қози Абу Юсуф айтганларидек илмдан бир нима олиш учун борлиғимизни бермаётганимиз аниқ! Баъзи соатимиз ёхуд баъзи дақиқаларимизни ажратар эканмиз, ана шу вақтда бирорта чалғитувчи иш, хабар ва ўй-хаёллардан фориғмизми? Айтайлик, бир кунда дарс учун 2 соат ажратсак, шунинг неча дақиқаси соф илм таҳсили учун сарф бўлмоқда?!
13 йил хатларни ўқимаслик у ёқда турсин, қўл телефонимиз 24/7 тартибида ишлайди. Интернет ҳам мунтазам ёниқ. Намоз, дарс, таом, уйқу сафар ёки учрашувлар билан бандлигимизда ҳам “жиринг” этган хабарномани албатта очиб ўқиймиз. Ҳаттоки, светафорда турганда ҳам телефон титамиз. Соатлаб reels томоша қиламиз. Зеҳнимизни банд қиладиган маълумотларни яхши кўрамиз. Қайси футболчи қайси жамоага қабул қилинган, қайси санъаткор ким билан дебат қилган, қайси фудблогер янги таомни реклама қилган, яна қайси ошпаз эркак хотинига яшил сомса қилиб берганини мароқ билан томоша қиламиз.
Аксар мавзулари бефойда бўлган “гап” ва “чойхона”лар, кети тугамайдиган ўтиришлар, бемаза телефондаги ўйинлар, акцияга тушган маҳсулотлар, қимматбаҳо машиналар, уларнинг бир-биридан фарқлари, кунлик ретцептлар, янгидан-янги брендлар ва ҳаказо! Санаса, шайҳ Аввома айтганларидек, адо қилиб бўлмайди.
На илмга қизиқамиз? На илм йўлига кирганимиз таълим учун ўзимизни буткул бағшида қила олмаймиз. Тўлиқ ажраб чиқиш қийин бўлсада, маълум бир соатларимизда ҳам битта смс, битта шарҳ ўқиймиз. Қизиқ! Айни пайтда катта “олим”, билимдон сиёсатчи, уддабурон тижоратчи, шахсий қарашларига эга мотиватор-блогер, ўтиришларда қўли ширин ошпаз, спорт залларида энг кучли штангсит, тоғ, дала ҳовлиларга ташна саёҳатчимиз! Аслида биз ҳеч киммиз. Илм машаққатига тоқати йўқ, аммо мақсади улкан “ажойиб хаёлпараст”миз.
Илм таҳсил қилинаётган вақтда толиби илм имкон қадар ўйин-кулгу, ўтириш ва турли чалғитувчи ишлардан ўзини сақлаши, бутун диққат-эътиборини матн ёдлаш, маълумотларни жамлаш, янгидан-янги билимларни ўрганиш, уларни ўзлаштиришга, талаба дўстлари билан ҳар куни устоз берган вазифаларни биргаликда такрор қилишга сарфламоғи лозим. “Семент заводига мен, ғишт заводига мен” каби яшаётган талаба билсин-ки, ундан катта олим чиқмайди. Имом Шофеъий таъкидлаганидек, “Агар бир дона пиёз сотиб олиш учун бозорларда юрганимда, менда катта олим чиқмас эди!”
Аллоҳ барчамизни фойдали илм таҳсил қилишда ва уни ҳаққини адо қилишда кўмак берсин!
Фахриддин Муҳаммадносир,
«Ҳадис ва Ислом тарихи фанлари» кафедраси катта ўқитувчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 