02 Феврал, 2026, 14 Шаъбон, 1447
02 Феврал, 2026, 14 Шаъбон, 1447
Манбашунослик фани тамойилларига кўра, муайян ёзма манба қўлёзмаларининг турли минтақаларда кўплаб сақланиб қолганлиги бир жиҳатдан, унинг кенг истифода қилинганига далил бўлса, иккинчи томондан, ўша асарнинг ўз йўналишида муҳим қийматга эга бўлганига далолат қилади. Ушбу омиллар Саъдуддин Тафтазонийнинг каломга доир ёзма меросида ҳам мавжуд бўлиб, зеро, унинг замирида алломанинг илмий салоҳияти ётади.
Саъдуддин Тафтазонийнинг калом илмига оид энг кенг тарқалган асари бу – “Шарҳ ал-Ақоид ан-насафия”дир. Бу асар 1367 йили Хоразмда ёзиб тугатилган. Бир жиҳатдан, у ёзилганидан буён таълим даргоҳларида асосий дарслик сифатида ўқитиб келинса, иккинчи томондан инсоният тарихидаги йирик мусулмон империяларда ҳам давлат раҳбарлари уни алоҳида ўрганганлар ва ўша ҳукмдорларга атаб баъзи олимлар унга шарҳ ва ҳошиялар ёзганлар. Бунга мисол сифатида Усмонли салтанатини келтириш мумкин. Хусусан, Султон Боязид II га ҳам устози Мавло Салоҳуддин томонидан “Шарҳ ал-Ақоид ан-насафия” ўқитилган ва у ушбу шогирдининг таклифига биноан асарга ҳошия ҳам ёзган эди.
Бундан ташқари, Муҳаммад Қосим “Ҳошия ал-Хаёлий ало Шарҳ ал-Ақоид ан-насафия”га ҳошия ёзиб, уни Аштархонийлар сулоласининг учинчи вакили Бухоро хонлигининг ҳукмдори бўлган Имомқулихон ибн Динмуҳаммадга атаган.
Тадқиқотчилар “Шарҳ ал-Ақоид ан-насафия” асарини ўрганиш жараёнида турли асрларда яшаб ижод қилган ҳанафий, шофиий ва моликий мазҳаби олимлари томонидан 97 та шарҳ, ҳошия ва таълиқ ёзилганлигини аниқлаганлар.
Масаланинг муҳим жиҳати шундаки, асарга шарҳ ва ҳошия ёзганлар қаторида Саъдуддин Тафтазонийга замондош бўлган Иъззуддин Муҳаммад ибн Абу Бакр Ҳамавий ва Мавло Муҳаммад ибн Қози Манёс каби олимларнинг ҳам мавжудлиги таҳсинга сазовордир.
Шунингдек, унда келтирилган ҳадислар тахрижига оид алоҳида асарлар ҳам битилган. Бу эса, алломанинг замондош олимлар томонидан юксак эътирофи бўлиб, у манбанинг аҳамиятини белгиловчи муҳим омиллардан саналади. Лекин мазкур олимларнинг шарҳлари бугунги кунгача етиб келган бўлса-да, ҳали ҳануз нашр этилмаган.
Нашр этилган ҳошиялар ҳақида гапирганда “Ибн Жамоат” номи билан танилган Абу Абдуллоҳ Иъзуддин Муҳаммад ибн Абу Бакрнинг “Ҳошия ало Шарҳ ал-ақоид ан-насафия”;
Шамсуддин Аҳмад ибн Мусо Хаёлийнинг “Ҳошия ало Шарҳ ал-ақоид ан-насафия”, “Касталий” номи билан танилган Муслиҳуддин Мустафо ибн Муҳаммаднинг “Ҳошия ало Шарҳ ал-ақоид”, “Қора Халил” номи билан танилган Қозиаскар Қора Халил Афанди ибн Ҳасаннинг “Ҳошия ало Шарҳ ал-ақоид” ва бошқа шу каби 40 дан ортиқ чоп этилган ҳошияларни эътироф этишимиз мумкин.
Бундан ташқари “Шарҳ ал-Ақоид ан-насафия” асарига ёзилган ва ҳали ҳануз аниқланмаган 100 га яқин ҳошия ва шарҳлар тадқиқотчиларни кутиб турибти
Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, Саъдуддин Тафтазонийнинг ҳанафий-мотуридий таълимоти бўйича энг кенг тарқалган ва фойдаланиладиган асари “Шарҳ ал-Ақоид ан-насафия”дир. Зеро, у шарҳ бўлишига қарамасдан, шу пайтгача таълим тизимида унумли фойдаланиб келинмоқда. Шунингдек, асрлар оша машҳур олимларнинг диққат марказида бўлиб, шарҳ, ҳошия ва таълиқлар битилган.Бу эса, ушбу манба нафақат тарихда ўтган турли адашган фирқалар қарашларини танқидий ўрганишда, балки, замонавий радикал оқимларга илмий раддиялар беришда ҳам муҳим илмий аҳамият касб этади.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Бош мутахассиси
“Шарҳу ақоиди Насафия” асарини ўзбек тилига илмий-изоҳли таржимаси ҳамда
унинг андроид ва мультимедиа дастурларини тайёрлаш бўйича лойиҳа аъзоси
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Аллоҳ таолонинг шариатида ўзига хос сирлар, ҳукмларида ҳикматлар, яратишида эса мақсадлар мавжуд. Бу мақсад, ҳикмат ва сирларни ақл идрок эта оладигани ва эта олмайдиганлари бор. Аллоҳ таоло рўзанинг баъзи ҳикматлари ҳақида хабар берган: “Эй иймон келтирганлар! Сизлардан аввалгиларга фарз қилинганидек, сизларга ҳам рўза фарз қилинди. Шоядки тақводор бўлсангиз” (Бақара сураси, 183-оят).
Демак, рўза Аллоҳга тақво қилиш воситаси экан. Банданинг қорни очгани сари қалби мусаффо, жигари сувсизликдан қуригани сари кўзлари ёшланади. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Эй, йигитлар жамоаси! Сизлардан ким никоҳга қодир бўлса уйлансин. Чунки у (уйланиш) кўзни тўсувчироқ ва фаржни сақловчироқдир. Ким қодир бўлмаса рўза тутсин. Чунки у (рўза) унинг учун бичишдир”, деганлар.
Рўза шайтон унда юрадиган таом ва қон йўлини торайтиради ҳамда унинг васвасасини камайтиради.
Рўза шаҳват, ёмон ўй-хаёллар ва гуноҳга ундовчи нарсаларни камайтиради ва шу сабаб руҳни мусаффо қилади.
Рўза рўзадорга очликдан қийналаётган биродарлари, фақирлар ва мискинларнинг ҳолини эслатади. Шу сабаб, рўзадорнинг уларга раҳми келади, уларга ҳамдардлик қилиб ёрдам қўлини чўзишга интилади.
Рўза нафсни тарбиялаш, қалбни поклаш, кўз ва аъзоларни тийишни ўргатувчи мадрасадир.
Рўза банда ва Аллоҳ ўртасидаги сирдир. Саҳиҳ ҳадиси қудсийда Аллоҳ таоло айтади: “Одам боласининг рўзадан бошқа барча амали ўзи учундир. Рўза Мен учундир ва унинг мукофотини Ўзим бераман”.
Намоз, закот ва ҳаж каби амалларни бажарганда бошқа инсонлар уни билиши мумкин. Аммо рўзадорнинг тутган рўзасини фақатгина Аллоҳ таологина билади, холос.
Солиҳ зотлар рўзани Аллоҳга қурбат (яқинлашиш), амалларда олдинлаб кетиш учун пойга ва яхшиликлар мавсуми деб билишар эди. Шунинг учун ҳам у келганда севинч билан йиғлашса, кетган вақтда маҳзунликдан кўз ёш тўкишарди.
Улар Рамазонни яхши танишар, шу сабаб уни яхши кўриб бу ойда қаттиқ ҳаракат қилишарди. Бу ойда ўз жонларини аямасдилар, кечалари қоим бўлиб, руку ва саждада йиғлаб, кундузларини эса зикр, тиловат, таълим, даъват ва насиҳат билан ўтказишарди. Яна улар Рамазонни кўз қувончи, нафс роҳати ва қалб хотиржамлиги деб билишар, шу сабаб руҳларини унинг мақсадларига мувофиқ тарбия қилишар, унинг таълимотлари ила қалбларини поклашар ва нафсларини унинг ҳикматлари ила зийнатлардилар.
Ўтган солиҳлар ҳақида саҳиҳ етиб келган хабарларга кўра, улар ўзларининг мусҳафлари билан масжидларда ўтириб, уни тиловат қилишар ва кўп кўз ёш тўкишар, тилларини ва кўзларини ҳаромдан сақлашарди.
Эй, рўзадорлар! Рўза мусулмонлар учун бирлик рамзидир. Улар бир вақтда рўза тутиб, бир вақтда оғиз очадилар. Биргаликда оч қолиб, бирга овқатланадилар. Рўза мусулмонлар учун дўсту биродарлик, муҳаббат ва вафодорликдир.
Эй, рўзадорлар! Рўза хатоларга каффорот ва ёмонликларни кетказувчидир. Бу ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Жума жумагача, умра умрагача, Рамазон Рамазонгача. Модомики, кабира қилинмас экан ўртадаги нарсага каффоротдир”, деганлар.
Эй, рўзадорлар! Рўза бадан учун саломатликдир. Чунки у зарарли моддаларни тозалайди, ошқозонни роҳатлантиради, қонни тозалайди ва юракнинг ишлашини енгиллаштиради. Рўза билан руҳ енгил тортади, нафс мусаффо бўлади ва хулқ-атвор зийнатланади.
Инсон рўза тутган вақтида нафси сергак тортади, қалби синиқ бўлиб, шаҳвату истаклари йўқолади. Шу сабабдан, рўзадор Аллоҳга яқин бўлади ва дуоси ижобат бўлади.
Рўзада улкан сирлар мавжуд. У Аллоҳга ҳақиқий бандалик қилиш, унинг буйруқларига бўйсуниш, шариатига таслим бўлиш ва Унинг розилиги учун таом, ичимлик ва жисм хоҳишларини тарк этишдир. Рўза мусулмонга нафсини енгиш учун улкан имконият ва унга ғолиб келиши учун қуролдир. У сабрнинг ярми бўлиб, узрсиз рўза тутишга сабр қилолмаган инсон нафс-ҳавосига ҳеч қачон бас кела олмайди.
Рўза ўзини қурбон қила оладиган даражадаги машаққатли ҳолатларга ва муҳим вазифаларга нафсни тайёрлаш учун улкан синовдир. Шунинг учун ҳам Толут душманга қарши жанг қилиши олдидан Аллоҳ таоло унинг қавмини бир анҳор билан синаган. Толут уларга: “Албатта, Аллоҳ сизни дарё билан синовчидир, ким ундан ичса, у мендан эмас. Ва ким уни тановвул қилмаса, у, албатта, мендандир. Магар биров қўли билан бир ҳўплам ҳўпласа, майли” (Бақара сураси, 249-оят) деди.
Шундан сўнг сабр қилганлар ва нафсига ғолиб бўлганлар нажот топишди ва ғалаба қозонишди. Ўз нафсларига мағлуб бўлган шаҳват қуллари эса яхшиликдан ортда қолишди.
Демак, рўзанинг баъзи ҳикматлари Аллоҳ таолога тақво қилиш, Унинг буйруғига бўйсуниш, ҳавойи нафс устидан ғолиб келиш, мусулмонни кучли қилиб тарбиялаш, шаҳватлар ва аъзоларни тийиб туриш, жисмни соғломлаштириш, гуноҳларга каффорот бўлиш, дўсту биродарлик ва фақир-муҳтожларнинг ҳолатларини ҳис қилиш атрофида чегараланар экан. Аллоҳ билувчироқдир!
Доктор Оиз ал-Қарнийнинг
"Рўзадорлар учун дарслар" китобидан
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 