Таквийн сифати ва ризқ ҳақида эътиқодимиз
50 - وَغَيْرَانِ الْمُكَوَّنُ لاَ كَشَيْءٍ مَعَ التَكْوِينِ خُذْهُ لإِكْتِحَالِ
Маънолар таржимаси:
Мукавван таквийн билан бир нарса эмас, бошқа-бошқа нарсалардир буни (ушбу сўзни) кўзга сурма қилиб олгин.
Назмий баёни:
Мукавван бошқадир, бошқадир таквийн,
Буни сен кўзингга сурмадек олгин.
Луғатлар изоҳи:
غَيْرَانِ – бу калима غَيْرَ нинг таснияси. Мубтадосидан олдин келтирилган хабар.
الْمُكَوَّنُ – хабаридан кейин келтирилган мубтадо. Мукавван луғатда “яратилган”, “тузилган” маъноларини англатади.
لاَ – маътуфдан ҳукмни нафий қиладиган атф ҳарфи.
كَشَيْءٍ – бу жумла غَيْرَانِ ни таъкидлаш учун келтирилган.
مَعَ – бу калиманинг исм ёки ҳарф экани тўғрисида наҳв олимлари ихтилоф қилганлар. Исм экани ҳақидаги қавл кучлироқ ҳисобланади. Ундан кейин келган исм музофун илайҳликка кўра мажрур бўлади.
التَكْوِينِ – музофун илайҳ. Таквийн феълий сифатларнинг умумий номидир.
خُذْهُ – феъл ва мафъул. Тақдирий اَنْتَ фоили.
لاِكْتِحَالِ – жор мажрур خُذْهُ га мутааллиқ.
Матн шарҳи:
Таквийн луғатда “пайдо қилмоқ”, “вужудга келтирмоқ” маъноларини англатади. Истилоҳда: “Номавжудни йўқликдан борлиққа чиқариш – таквийн деб аталади”.
Демак таквийн деганда Аллоҳ таолонинг нарсаларни йўқликдан борлиққа чиқариши яъни пайдо қилиши тушунилади. Ушбу сифат ҳаётга тааллуқли бўлиши эътиборидан “иҳё” (ҳаётни пайдо қилиш), ўлимга тааллуқли бўлиш эътиборидан “имота” (ўлимни вужудга келтириш), суратга тааллуқли бўлиш эътиборидан “тасвийр” ва ҳакозо нимага тааллуқли бўлса ўша нарсани пайдо сифати дея номланади. Ушбу сон-саноқсиз сифатларнинг умумий номи таквийн сифати дейилади.
Мотуридия мазабига кўра таквийн сифати Аллоҳ таолонинг азалий сифати ҳисобланади. Бунга нақлий ва ақлий далиллар бор. Нақлий далил: “Қачон бирон нарсани ирода қилса, Унинг иши “Бўл” демоқликдир, холос. Бас, у нарса бўлур”[1].
Оятда келган كُنْ Аллоҳнинг таквийн сифати баёнидир. Яъни, ушбу كُنْ амри ك ва ن ҳарфларини айтиш эмас, балки Аллоҳ таолонинг нарсаларни вужудга келтиришининг қисқа ва лўнда баёнидир.
Ақлий далил: Аллоҳ таоло бутун оламнинг мукаввини яъни яратувчисидир. Ушбу “Мукаввин” исми Аллоҳ таолога нисбатан қўлланилади. Бу исм аслида “таквийн” масдаридан иштиқоқ қилиб олинган исми фоилдир. Иштиқоқ қилиб олинган исмни эса фақат унинг масдари унда бўлсагина қўллаш тўғри бўлади. Масалан бировга олим сифатини бериш тўғри бўлиши учун, унда “олим” иштиқоқ қилиб олинган “илм” масдари бўлиши лозим бўлади. Шу маънода Аллоҳ таолога “Мукаввин” нисбатини беришнинг ўзи Унда “таквийн” сифати борлигини тақозо қилади.
Таквийн сифати ҳақида Умар Насафий раҳматуллоҳи алайҳ “Ақоидун Насафий”да шундай ёзган:
وَالتَّكْوِينُ صِفَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى اَزَلِيَّةٌ وَهُوَ تَكْوِينُهُ لِلْعَالَمِ وَلِكُلِّ جُزْءٍ مِنْ اَجْزَائِهِ لِوَقْتِ وُجُودِهِ وَهُوَ غَيْرُ الْمُكَوَّنِ عِنْدَنَا.
“Таквийн Аллоҳ таолонинг азалий сифатидир. У оламни ва унинг ҳар бир жузини вужудга келтириш вақтидаги яратишидир. У бизнинг наздимизда мукаввандан бошқадир”.
Ушбу матнларни аллома Тафтазоний бирма-бир батафсил шарҳлаб қуйидагиларни айтган: “Таквийн азалий ва абадий боқий турувчидир. Мукавван эса кейин вужудга келишга тааллуқли бўлиш эътиборидан янгидан пайдо бўлувчидир. Таквийн сифати ҳам худди илм, қудрат ва булардан бошқа қадим сифатлар кабидир. Бу сифатларнинг қадим бўлганлиги сабабли уларга тааллуқли нарсаларнинг ҳам қадим бўлиши келиб чиқмагани каби, таквийн сифатига тааллуқли нарсаларнинг ҳодислиги сабабли таквийн сифатининг ҳам ҳодис бўлиши келиб чиқмайди. Ушбулар бу ҳақида айтилган сўзларнинг таҳқиқидир. Зеро, оламнинг вужудга келиши Аллоҳ таолонинг зотига ёки сифатларидан бир сифатига тааллуқли бўлмаган бўлса, мантиқан Яратувчининг сифатларини инкор қилиш ва вужудга келадиган нарсаларни вужудга келтирувчидан беҳожат деб билиш юзага келиб қолади. Бу эса мумкин эмас”[2].
Ашъария мазҳабида “таквийн” ҳодис деб қаралган ва унинг ҳодислигига шундай далил келтирилган: «Таквийнни (феълий сифатларни) қадим дейиш, “мукавван” (пайдо қилинган) ҳам қадим дейиш бўлиб қолади. Чунки “Таквийн” бўлгану лекин “мукавван” бўлмаган дейиш худди зарба бўлган-у лекин “мазруб” (зарба берилган) бўлмаган дейишга ўхшаб қолади. Бу эса муҳол нарсадир. Шунинг учун таквийнни ҳодис деб эътиқод қилишимиз керак, – деганлар.
Мотуридийлар бу қарашларига шундай жавоб берганлар: Агар феълий сифатлар ҳодис бўлганида Аллоҳ таолонинг зоти азалда бу сифатлардан холий бўлиб сўнгра улар билан сифатланган бўлар эди. Бу нарса эса У зотда ўзгариш бўлганига далолат қилиб қолади. У зотда ўзгариш бўлиши эса мумкин эмасдир. Шунинг учун “таквийн” қадимдир, унинг “мукавван”га таъсир ўтказиши ҳодисдир, деб эътиқод қилишимиз керак, – деганлар.
Мана шу нуқтада мотуридийлар ва ашъарийлар орасидаги фарқ ойдинлашади. Яъни ашъарийлар “таквийн” деганда “қудрат” ва “ирода” сифатларининг махлуқотларга таъсир ўтказишини назарда туганлар ва ана шу таъсир ўтказишнинг ўзини назарда тутиб уни ҳодис деганлар. Мотуридийлар эса бу сифатнинг борлиги мукавванга таъсир ўтказишдан олдин ҳам мутлақо ибтидосиз бўлганини назарда тутганлар.
Хулоса шуки, агар иккала тарафнинг қадим ё ҳодис деб айтаётган нарсаларида нимани назарда тутаётганлари аниқлаштириб олинса, ўртадаги ихтилоф фақат лафзий экани маълум бўлади.
Ризқ тушунчаси ҳақида эътиқодимиз
51 - وَإِنَّ السُّحْتَ رِزْقٌ مِثْلُ حِلٍّ وَإِنْ يَكْرَهْ مَقَالِي كُلُّ قَالِي
Маънолар таржимаси:
Албатта ҳаром мол агарчи сўзимни барча ёмон кўрувчилар ёқтирмаса ҳам ҳалол молдек ризқдир.
Назмий баёни:
Ҳаром мол ҳалолдек ризқдир бегумон,
Рад этувчи сўзимни кўрса ҳам ёмон.
Луғатлар изоҳи:
إِنَّ – “ҳуруфу мушаббаҳату феъл”дан бири бўлган таъкид ҳарфи.
السُّحْتَ – бу калима إِنَّ нинг исми. Луғатда “порахўрлик”, “ўғрилик” сингари нопок йўллар билан топилган ҳаром молга нисбатан қўлланилади.
رِزْقٌ – хабар. Ризқ луғатда “ундан манфаат олинган нарса” маъносини англатади.
مِثْلُ – араб тилида бирор нарсани бошқасига ўхшатиш учун شَبِيه ,نَظِير ,كَ ,مِثْ نَدِيد каби бир-бирига яқин маънодаги калималар ишлатилади. Ушбу калималар орасида нозик фарқлар бор:
كَ – фақат баъзи бир сифатларни бошқа сифатларга ўхшатиш учун ишлатилади;
مِثْل – уламолар бу калимани икки хил маънода тушунтирганлар:
1. Мисл – ҳақиқати бир хил нарсалардир. Масалан, инсон инсонга мислдир;
2. Мисл – бир-бирининг ўрнини боса олувчи нарсалардир. Ушбу маънонинг ўзи яна иккига бўлинади:
а) баъзи сифатлари бир-бирига мос келувчи нарсалар;
б) барча сифатлари бир-бирига мос келувчи нарсалар.
Мотуридия мазҳабида биринчи қараш мўътабар ҳисобланади.
شَبِيه – кўп жиҳатлари бир-бирига ўхшаш зотларга нисабатан ишлатилади;
نَظِير – қайсидир жиҳати бир-бирига ўхшаш зотларга нисабатан ишлатилади. Бу калима кўпинча қиладиган ишларининг ҳақиқати ўзаро ўхшаш зотларга нисбатан қўлланилади;
نَدِيد – бир-бирига қарши тура олишда ўзаро ўхшаш зотларга нисбатан ишлатилади.
حِلٍّ – музофун илайҳ.مِثْلُ حِلٍّ калималари رِزْقٌга сифат.
وَإِنْ – шарт ҳарфи وَ ҳарфи билан бирга وَاِنْ шаклида ишлатилса, “гарчи бўлса ҳам” маъносини англатади.
يَكْرَهْ– мажзум феъли. كَرِهَ феъли ёқимсиз нарсаларга нисбатан ишлатилади.
مَقَالِي – фоилдан олдин келтирилган мафъул.
كُلّ – фоил. Бу калима саналмишнинг ҳар бирини тўлиқ қамраш учун ишлатиладиган исмдир. Доимо лафзий ёки тақдирий музоф ҳолатда ишлатилади.
قَالِي – бу калима قِلًى (ёмон кўриш) масдаридан олинган исми фоилдир.
Матн шарҳи:
Ризқ сўзи луғавий жиҳатдан “ризқ”, “кунлик овқат”, “улуш”, “инъом” каби маъноларни англатади. Истилоҳда эса “Аллоҳ таоло жонзотларга етказган ва улар истеъмол қилган нарса ризқ деб аталади”[3].
Дунёдаги ҳамма жонзотларнинг ризқи Аллоҳ таоло томонидан олдиндан белгилаб қўйилган. Сўфи Оллоҳёр бобомизнинг жойлари жаннатда бўлсин, ризқ ҳақида қандай эътиқодда бўлишни қисқа ва лўнда баён қилиб қўйган:
Қидирғон бирла ризқинг қатра тошмас,
Кетар қадринг, қадардин ҳаргиз ошмас.
Белгилаб қўйилган ризқ зиёда ва кам бўлмайди, барча халойиқ ўзига қанча ризқ белгиланган бўлса, ўшани олмасдан қолмайди, албатта тўлиқ олади. Чунки бу унинг олдиндан белгилаб қўйилган насибасидир:
“Уларнинг дунё ҳаётидаги тирикчиликларини ҳам уларнинг ўрталарида Биз тақсимлаганмиз”[4].
Шунга кўра, инсоннинг истеъмол қилган барча нарсаси ҳалол бўлсин, ҳаром бўлсин, ризқи ҳисобланади. Мўътазилий фирқаси ризқ мутлақо Аллоҳ таоло тарафидан ато қилинадиган нарсадир, шу боис У зот ато қилган нарсани ҳаром деб бўлмайди, – дейишган. Бу сўзларига қуйидагича жавоб берилган: ризқ Аллоҳ таоло томонидан ато этилишига нисбатан асло ҳаром дейилмайди, балки банда уни ман қилинган йўл орқали истемол қилгани ва дунё-ю охиратда унга зарар келтиргани учун ҳаром дейилади. Чунки ҳамма нарса Аллоҳ таолонинг мулки бўлиб, У зот Ўз мулкида хоҳлаган нарсасига ҳукм қилади.
Мўътазилийларнинг даъволари нотўғри экани ақлан ҳам собитдир. Яъни агар ҳаромни ризқ дейилмаса, бир инсон узун умри давомида фақат ҳаром йўл билан мол топиб еган бўлса, уларнинг даъволарига кўра ўша одамга Аллоҳ таоло ризқ бермаган бўлиб қолади. Қуръонда эса ўрмалаган жонзот борки, барчасининг ризқи Аллоҳ таоло томонидан ато қилиниши баён қилиб қўйилган:
“Ерда ўрмаловчи бирор нарса (жонзот) йўқки, унинг ризқи (таъминоти) Аллоҳнинг зиммасида бўлмаса! (У) унинг қароргоҳини ҳам, оромгоҳини ҳам билур. Ҳаммаси аниқ Китоб (Лавҳул-маҳфуз)да (ёзилган)дир”[5].
Яъни инсонларнинг ҳам, бошқа ҳайвонларнинг ҳам, умуман барча жонзотларнинг ризқини Аллоҳ таоло Ўз зиммасига олган. Зеро, Аллоҳ таоло уларнинг Яратувчиси бўлгани каби ризқларини ҳам берувчисидир.
Шу ўринда ҳаром ҳам Аллоҳ таоло томонидан берилган ризқ экан нега уни еган одам жазо олиши керак, деган савол пайдо бўлиши мумкин. Бу саволга жавоб қуйидагича бўлади: ҳаромни еган одам ҳалолни қўйиб, ҳаромни танлагани учун жазоланади. Чунки Аллоҳ таоло мутлоқ ризқни ваъда қилган ва бандаларга уни ҳалол йўл билан топишга буюрган:
“Эй одамлар, ердаги ҳалол-пок нарсалардан тановул қилингиз”[6].
Агар банда шайтонга ва нафсу ҳавосига эргашиб, Аллоҳ таоло буюрган ҳалол йўлдан ризқ топишга уринмасдан ҳаром йўлдан топишга уринса, Аллоҳ таоло ўша йўлдан ҳам унга эриштириб қўяверади. Лекин буйруғини бажармасдан ман этилган йўлни танлагани учун жазога гирифтор қилади. Шунга кўра, ҳаром еган банда Аллоҳ таолонинг берган ризқини егани учун эмас, балки У зотнинг буйруғини бажармасдан шайтонга эргашгани учун жазоланади.
Ризқ ҳақидаги масала “Ақоидун Насафий”да қуйидагича баён қилинган:
الْحَرَامُ رِزْقٌ وَكُلٌ يَسْتَوْفِي رِزْقَ نَفْسِهِ حَلاَلاً كَانَ اَوْ حَرَامًا وَلَا يُتَصَوَّرُ اَنْ لَا يَأْكُلَ اِنْسَانٌ رِزْقَهُ اَوْ يَأْكُلَ غَيْرُهُ رِزْقَهُ.
“Ҳаром ҳам ризқдир. Ҳамма ўз ризқини ҳалол бўлсин, ё ҳаром бўлсин, тўла-тўкис олади. Инсон ўз ризқини ея олмай қолиши ёки бошқа биров унинг ризқини еб қўйиши тасаввур ҳам қилинмайди”.
Яъни Аллоҳ таоло бирор кишига истеъмол қилишни тақдир қилиб қўйган нарсани бошқа биров устамонлик ёки айёрлик билан илиб кетиши мумкин эмас. Ҳар бир киши ўз ризқу насибасини албатта олади. Аммо ризқ мулк маъносида қўлланганда, уни бошқалар ҳам олиши мумкин:
“Улар ғайбий хабарларга (пайғамбарим Муҳаммад келтирган хабарларга) иймон келтирадиган, намозни баркамол ўқийдиган ва Биз ризқ қилиб берган нарсалардан (садақа ва) эҳсон қиладиганлардир”[7].
Ушбу оятдаги ризқ қилиб берилган нарсалардан эҳсон қилишлари, уларга мулк қилиб берилган нарсалардан бошқаларга инфоқ-эҳсон қилишлари маъносини англатади.
Ибн Атоуллоҳ Сакандарий раҳматуллоҳи алайҳнинг “Ҳикамул Атоия”да айтган сўзлари тўғри тафаккур юритган ҳар бир мўмин банданинг қалбини сурурга тўлдиради: “(Аллоҳ таолонинг) сенга етарлича ризқ бериб, ҳаддингдан ошиб кетишинга сабаб бўладиган (нарсалар)ни сендан тўсиб туриши, сенга неъматларни тўлиқ қилиб берганидир”.
Шарҳ: Аллоҳ таолонинг бандага етарлича жисмоний ва руҳий озуқаларни бериб, (банданинг нафси хоҳлаган) баъзи зоҳирий ва ботиний нарсаларни унга ато қилмаслиги аслида унга берилган тўлиқ неъмат ҳисобланади. Чунки тирикчилиги учун етарли нарсани топа олмаслик кишини бандалар олдида хорланишига сабаб бўлса, туғёнга кетказадиган нарсаларнинг ато қилиниши унинг дунёсини ҳам, охиратини ҳам бой беришига сабаб бўлади. Шунинг учун кимга тирикчилигига етарли нарсалар берилган ва туғёнга кетказадиган нарсалар берилмаган бўлса, унга неъматлар тўлиқ қилиб берилган бўлади.
Кейинги мавзулар:
Қабр имтиҳони ҳақида эътиқодимиз;
Қабр азоби ҳақлиги баёни.
“ТАКФИР” – МУСУЛМОН ЖАМИЯТИНИ ИЧИДАН ЕМИРУВЧИ ФИТНА
Айрим илмсиз ёшлар энг нозик ва қалтис масалаларни кўтариб, мусулмонлар бирлигига рахна солиш билан шуғулланмоқда. Динда ғулувга кетиб, ғайридинлар ҳақидаги оят ва ҳадисларни нотўғри талқин қилган ҳолда уларни мусулмонларни кофирга чиқаришга қурол қилмоқдалар. Бу жуда ҳам хатарли ва қалтис йўл. Бу йўлда кўпчилик тойилиб, адашиб кетган. Шундай паллада ёшларни хатарлардан огоҳ этиш ҳар бир зиёли, маърифатпарвар инсоннинг бирламчи вазифалари сирасига киради.
“Такфир” тушунчаси “бировни кофирга чиқариш”, “кофир деб ҳисоблаш” маъноларини англатади. Шариатимизда мусулмон кишини аниқ ҳужжат бўлмасдан “кофир” деб ҳукм қилиш ўта хатарли бўлиб, асло мумкин эмас.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда бундай деган:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Сизга салом берган кимсага мўмин эмассан, деманглар” (Нисо сураси, 94-оят).
Демак, Аллоҳ таоло бу ояти каримада шошмашошарлик билан бировнинг мўмин эмаслиги ҳақида ҳукм чиқаришдан қайтармоқда.
Шариатда мусулмон инсонни унинг мусулмон эканига қарши далил топилмагунича мусулмон деб ҳукм қилинади. Мўмин киши иймон асосларини очиқ инкор этиши ёки куфр калимасини билиб туриб, ўзи хоҳлаб талаффуз қилиши, Исломдаги қатъий фарз қилинган амаллардан бирини инкор қилиши ёки дин шиорларидан бирини масхара қилиши билан диндан чиқади. Шунда ҳам дарҳол унинг кофирлигига ҳукм чиқарилмайди. Балки бу шаръий масала бўлиб, муфтий ва қозиларнинг ишидир.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам “Лаа илаҳа иллаллоҳ, Муҳаммадур Расулуллоҳ” деб турган шахсни кофирга чиқариш хатарини бир қанча ҳадисларида баён қилганлар. Жумладан, Расули акрам алайҳиссалом бундай дедилар:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Уч нарса иймоннинг аслидандир. “Лаа илаҳа иллаллоҳ” деган кимсага тегмаслик, уни гуноҳи туфайли “кофир” демаймиз, амали туфайли Исломдан чиқармаймиз» (Имом Абу Довуд ривояти).
Ушбу ҳадиси шарифда мусулмон киши бошқа диндошига нисбатан қандай муносабатда бўлиши борасида аниқ ҳукм берилмоқда. Яъни ҳақиқий мўмин бошқа биродарини гуноҳи туфайли кофирга чиқармаслиги, қилган амали сабабли унга “мўмин эмас” деган сўзни айтмаслик лозимлиги уқтирилмоқда.
Яна бир ҳадиси шарифда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганлар:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Ким мўмин кишини кофирга чиқарса, уни ўлдиргандек (гуноҳкор) бўлади” (Имом Бухорий ривояти).
Ушбу ҳадисга шарҳ ёзган уламоларимиз: «Мусулмонни ўлдирган қотил қанча гуноҳ олса, мусулмон инсонни “кофир” деб ҳукм қилган кимса ҳам худди шундай гуноҳкор бўлади», деганлар. Ваҳоланки, мусулмонни ўлдириш қандай гуноҳ экани ҳақида Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилган:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Ким бир мўминни қасдан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир. Унда абадий қолур. Унга Аллоҳнинг ғазаби ва лаънати ёғилур. Ва Аллоҳ унга улкан азобни тайёрлагандир” (Нисо сураси, 93-оят).
Кофирга чиқаришнинг хатари ҳақидаги машҳур ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганлар:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Агар киши ўз биродарига: “Эй кофир” деса, иккисидан бири кофир бўлади. Агар биродари ҳақиқатан ҳам кофир бўлса, тўғри айтган бўлади, акс ҳолда бу гапи кофир дегувчини ўзига қайтади» (Имом Муслим ривояти).
Шу маънодаги ҳадисларни яна кўплаб келтириш мумкин. Уларнинг барчасида инсон бошқа мусулмонларни кофирга чиқаришга шошмаслиги, айбланган шахс у айтганидек бўлмаса, ўзи ўша сифатга дохил бўлиб қолиши таъкидланган.
Расулуллоҳнинг таълимларини олган саҳобаи киромлар ва улардан кейинги уламоларимиз ҳам мусулмонни “кофир” дейишдан қаттиқ ҳазир бўлганлар. Чунки улар бу ишда катта гуноҳ борлиги ва бу гап ўзига қайтиб қолишидан хабардор эдилар.
Ислом тарихидан маълумки, мусулмонни гуноҳи сабабли “кофир” дейишга биринчи бўлиб журъат этганлар хавориж фирқаси бўлди. Улар: “Мўмин киши гуноҳ иш қилса, кофир бўлади, Исломдан чиқади”, деди. Бора-бора хаворижларнинг мусулмонларни кофирга чиқаришдан бошқа қиладиган ишлари қолмади. Уларнинг шариатга зид бу ишлари мусулмонлар орасида ихтилоф ва зиддиятларни чиқариб, қирғинбарот урушларга, мусулмонларнинг қонлари тўкилишига олиб келди. Уламоларимиз хаворижларчалик Исломга катта зарар етказган фирқа бўлмаганини таъкидлайдилар.
Афсуски, ҳозирги кунда ҳам хаворижларнинг ғоявий издошлари чиқиб турибди. Замонамиз хаворижлари ҳам қадимги маслакдошларидан “ўрнак” олиб, фитна-фасод қилмоқдалар. Буларнинг ҳам, ўтмишдаги маслакдошлари каби, мусулмонларни айблашдан бошқа “ғам”лари йўқ. Булар иложи борича кўпроқ мусулмонни гуноҳи сабабли кофирга чиқаришни ўзларининг бош вазифалари деб биладилар.
Айни пайтда булар ижтимоий тармоқлардан фойдаланган ҳолда давлат раҳбарларидан бошлаб, ўзларига ҳамфикр бўлмаган ҳар бир мусулмонни осонгина кофирга чиқарадилар. Уларнинг сохта фатволарида ҳозирда мусулмонман деб юрганларнинг кўпчилиги мушрик ва кофир бўлиб кетган, дейилади (Аллоҳ асрасин!). Уларнинг бу сохта “фатвоси”нинг пуч эканига Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг юқорида зикри келган ҳадисларидаги: “Мусулмонни гуноҳи туфайли кофир демаймиз”, деган қоиданинг ўзи кифоя қилади.
Бошқа бир ҳадиси шарифда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтадилар: “Ким биз ўқиган намозни ўқиса, қибламизга юзланса, биз сўйган нарсалардан еса, у мусулмондир. Бизга нима ҳуқуқ бўлса, унга ҳам шу ҳуқуқ ва бизга нима мажбурият бўлса, унга ҳам шу нарса мажбуриятдир” (Имом Бухорий, Имом Муслим ривояти).
Машҳур саҳоба Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан бу масала борасида сўралди: «“Гуноҳлардан бирортасини куфр, ширк ёки нифоқ деб билармидинглар? У: “Аллоҳ сақласин! Биз гуноҳ қилган кишини гуноҳкор мўмин деб биламиз”, деди» (“Мажмаъуз завоид ва манбаул фавоид”).
Аҳли сунна вал жамоа эътиқодига кўра, барча уламолар бир овоздан ҳаром иш қилган киши, модомики уни ҳалол санамас экан, кофирга чиқарилмайди, балки фосиқ, гуноҳкор бўлади, дейдилар.
Қолаверса, мазҳаббошимиз Имоми Аъзам раҳматуллоҳи алайҳ “Фиқҳул акбар” китобида бундай деган:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Мусулмон киши катта гуноҳлардан бирини қилса ҳам, модомики ўшани ҳалол санамаса, кофирга чиқармаймиз”.
Буюк муҳаддис олим Абу Жаъфар Таҳовий Ҳанафий “Ақидату-Таҳовия” асарида бундай деганлар: “Қибла аҳлларининг биронтасини гуноҳи сабабли, модомики уни ҳалол санамас экан, кофирга чиқармаймиз”.
Бу масалада Мулла Али Қорий раҳматуллоҳи алайҳ бундай деганлар:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Уламоларимиз айтадилар: “Агар (бирор сўз ёки иш устида) мусулмонни кофир дейишга далолат қиладиган тўқсон тўққизта далил бўлса-ю, мусулмон деб билишга далолат қилувчи биргина далил бўлса, муфтий ва қозилар учун ўша битта далилни олиш лозим бўлади” (“Шарҳуш шифо”).
Аммо ҳозирги кундаги адашган кимсалар бу масалада: “Мўмин дейиш учун тўқсон тўққизта далил бўлса-ю, кофир дейиш учун биргина далил бўлса, тўқсон тўққизтасини четга суриб қўйиб, ўша бир далилни олиш керак”, дейишгача бориб етдилар. Бу эса барча аҳли сунна уламоларимизнинг тутган йўлларига бутунлай зиддир.
Ҳозирги кундаги мусулмонларни кофирга чиқарувчиларнинг асосий хатолари – динни пухта билмаслик, оят-ҳадисларни енгил-елпи тушуниш, мўътабар мужтаҳид уламолар, муфассирлар ва ҳадисларга шарҳ ёзган буюк олимларнинг сўзларини билмасликлари ёки билсалар ҳам, эътиборга олмасликларидир. Мисол учун айрим жоҳил тоифалар
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Бас, Мени эслангиз, сизни эсларман. Ва Менга шукр қилингиз, куфр қилмангиз” (Бақара сураси, 152) оятидаги وَلَا تَكْفُرُونِ деган жойини “Менга кофир бўлманглар” деб тафсир қилишади. Яъни, гапни кофирликка бурадилар.
Ваҳоланки, бирор муфассир бу сўзни “куфр” деб тафсир қилмаган, балки, “ношукрлик” деб тафсир қилганлар. Масалан, Имом Қуртубий буни шундай тафсир қилган: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ яъни, “бу жойдаги “куфр” сўзи Аллоҳ берган неъматни яшириш – ношукрлик қилишдир”, деган.
Бундай мисолларни Қуръони карим ва ҳадиси шарифлардан кўплаб келтириш мумкин.
Шундай экан, Қуръони каримда ёки ҳадиси шарифларда “куфр” сўзи ёки унга ўзакдош калималар келганда, ундан фақат кофирлик назарда тутилган деб тушунмасдан, балки мўътабар муфассир ва муҳаддис уламоларимизнинг тафсир ва шарҳларига қараб хулоса чиқаришимиз шарт бўлади.
Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, мусулмонни кофирга чиқаришга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам, саҳобаи киромлар, тобеинлар ва уларга эргашган уламоларимиз гуноҳкор мусулмонларни муртад ёки кофирга чиқармаганлар.
Шундай экан, мусулмон шахс ўзини суннатга ҳамда салафи солиҳлар йўлига эргашишини даъво қилар экан уларнинг йўлини маҳкам тутиши лозим.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси масъул ходими
Тошкент ислом институти ўқитувчиси
