Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту дурудлар бўлсин.
«Фиқҳ» сўзи «фаҳмлаш», «англаш» деган маънони билдиради. Бу ерда «фаҳм» сўзи жуда муҳим, чунки юқорида айтиб ўтганимиздек, Аҳли суннани бошқалардан ажратиб турган жиҳат – бу фаҳмдир. Салафлар Қуръон ва Суннат билан бирга, бизга Қуръон ва Суннатни фаҳмлашни ҳам етказишган. Демак, бизнинг устунлигимиз фаҳмлашда, тўғри фаҳмлашдадир. Кейинроқ фаҳмнинг нималиги ҳақида батафсил гаплашамиз.
Фиқҳ – бу фаҳмлаш дегани, лекин бу фаҳмлаш «фиқҳ» сўзининг луғавий маъносигина эмас, балки айнан далилларни чуқур ва теран англаш деганидир. Бунинг моҳиятини дарслар давомида тушуниб борамиз. Биз фиқҳ мактабларининг фаҳмини, илмнинг фаҳмини ва якка шахсларнинг фаҳмини ўрганиб ўтдик. Динни, Қуръон ва Суннатни тушуниш қанчалик муҳим? Демак, фаҳм деганда, мана шуни тушунамиз. Биринчи тўхталмоқчи бўлганимиз мана шу нуқтадир.
Фиқҳнинг истилоҳий маъносига келсак, унинг қуйидагича машҳур таърифи бор: «Фиқҳ – бу шариатнинг тафсилий далиллардан чиқариб олинган амалий ҳукмлари ҳақидаги илмдир». Мана шу умумий таърифдир. Бу таърифга қисқача тўхталамиз, ҳамма биладиган гапларни такрор айтиб ўтирмаймиз. Маълумотимиз фан доктори даражасидаги одамлар учун ҳам манфаатли бўлиши учун таърифларни қўшимча сифатида айтиб ўтамиз, холос.
Юқорида айтганимиздек, тўғри йўлдан оғишнинг сабаби нотўғри фаҳмлашдир. Мана шуни баён қилиш учун аввал ҳамма биладиган таърифларни айтиб ўтиш керак бўлади. Уларни сизларга ўргатиш учун эмас, балки бу борадаги қўшимча маълумотларни келтириш учун зикр қилиб ўтамиз.
Демак, фиқҳ шариатнинг тафсилий далиллардан чиқариб олинган амалий ҳукмлари ҳақидаги илм экан. Илм эса бир нарсанинг воқеликка мувофиқ келишидир. Фиқҳ мана шу ҳукмлар илмидир. Шунинг учун ҳам бизнинг баҳсимиз муайян зотлар ҳақида эмас, илм ҳақида бўлади. Фиқҳ шаръий амаллар ҳақидаги илмдир, ақлий илмлар ҳақидаги эмас. У амалий ҳукмлар ҳақидаги илмдир. Шаръий илмлар ақоид, фиқҳ ва тарбияни ўз ичига олса, бизнинг мавзу буларнинг ичидан фақатгина амалий ҳукм бўлмиш фиқҳ илми ҳақида бўлади. Бу илм Қуръон ва Суннатдан олинган, Қуръон ва Суннатдан чиқариб олинган. «Тафсилий далиллардан» дегани шуки, масалан, «Намозни адо этинглар» деган оят тафсилий далил бўлади, ундан чиқариб олинадиган ҳукм намознинг фарзлиги бўлади. Демак, тафсилий далил муайян бир ҳукмга хос далилдир.
Келтирилган бу таърифимиз усул уламоларининг таърифидир. Бу таъриф бизга ҳукмни Қуръон ва Суннатдан қандай қилиб чиқариб олиш ҳақида умумий тушунча беради. Усул уламолари фиқҳга «илм» деб таъриф беришяпти. Нима учун? Усул илми нимани ўрганади? Усул ҳукмларни Қуръон ва Суннатдан қандай қилиб чиқариб олишни ўргатади. Шунинг учун таърифда: «Тафсилий далиллардан чиқариб олинган», деб айтиляпти. Демак, ҳар бир фиқҳий ҳукмнинг далили бўлади. Усул уламолари томонидан бундай таъриф берилишининг сабаби шуки, бу фан ҳукмларни Қуръон ва Суннатдан қандай чиқариб олишни ўрганади.
«Ҳанафий мазҳабига теран нигоҳ» китобидан
Ислом цивилизацияси марказида диний соҳа вакиллари учун ташкил этилган ўқув-семинарда аждодлар илмий мероси, Қуръони карим қироати ва тажвид илмига оид билимлар амалий машғулотлар билан мустаҳкамланди. Унда иштирок этган имомлар Марказда олган сабоқларини ўзлари фаолият юритаётган масжидларда ҳам тарғиб этиш, тарихий меросни ўрганиш билан чекланмай, унинг маърифий аҳамиятини жамоатчиликка етказиш зарурлигини таъкидлади, хабар бермоқда iccu.uz.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ва Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази ҳамкорлигида «Учинчи Ренессанс чорраҳаси» дастури доирасида навбатдаги ўқув-семинар ташкил этилди.
Машғулотларда Дин ишлари бўйича қўмита ҳузуридаги Диний-маърифий соҳада малака ошириш ва қайта тайёрлаш институти тингловчилари иштирок этди.
Дастур тарихий ва диний-маърифий билимларни уйғунлаштириш, соҳа вакилларини аждодлар илмий мероси билан яқиндан таништириш ҳамда уларнинг касбий билим ва кўникмаларини мустаҳкамлашга қаратилди.
Иштирокчилар дастлаб Ислом цивилизацияси маркази экспозициялари билан танишди. Уларга Мовароуннаҳрдан етишиб чиққан буюк алломаларнинг илм-фан, маданият ва ислом цивилизацияси тараққиётига қўшган ҳиссаси, тарихий қўлёзмалар ҳамда ноёб маданий мерос намуналари ҳақида маълумот берилди.
Ўқув-семинарнинг асосий қисмларидан бири Қуръони каримни тўғри тиловат қилиш ва тажвид қоидаларини чуқур ўзлаштиришга бағишланди.
Шайх Алижон қори Файзуллоҳ Махдум ўғли «Қироат ва тажвид илми» мавзусида машғулот ўтказиб, Қуръони карим тиловатининг ўзига хос жиҳатлари, ҳарфларни тўғри талаффуз қилиш, қироат қоидаларига амал этиш ва диний билимларни мунтазам такомиллаштириш масалаларини тушунтирди.
Машғулотлар иштирокчиларга ўз билимларини мустаҳкамлаш, тажрибали устоз билан бевосита мулоқот қилиш ва қироат илмига оид муҳим масалалар юзасидан фикр алмашиш имконини берди.
Семинар иштирокчилари Ислом цивилизацияси марказидаги таълимий муҳит ва машғулотлардан олган таассуротларини баҳам кўрар экан, бу ерда ўрганилган билимларни амалиётга татбиқ этиш муҳимлигини таъкидлади.
Жумладан, Тошкент шаҳри Учтепа туманидаги Ҳазрати Умар жоме масжиди имом-хатиби Муҳаммадали Фазлиддин Марказнинг вазифаси фақат тарихий ёдгорликлар ва ноёб экспонатларни намойиш этиш билан чекланмаслигини қайд этди.
Унинг фикрича, буюк алломалар меросини ўрганиш инсонни илм олишга, ўз устида ишлашга ва эгаллаган билимларини бошқалар билан баҳам кўришга ундаши лозим.
«Ислом цивилизацияси марказини фақат музей сифатида қабул қилмаслик керак. Бу ердаги асосий мақсад — аждодларимизнинг илм йўлидаги хизматларини кўрсатиш, уларнинг мероси орқали бугунги авлодни маърифатга ундашдир. Бу масканга келган ҳар бир инсон буюк алломаларимиз бутун ҳаётини илмга бағишлаганини англайди. Биз ҳам улар билан фахрланиш билангина чекланмай, уларнинг илмий анъаналарини давом эттиришга интилишимиз зарур.
Шайх Алижон қори Файзуллоҳ Махдум ўғлининг қироат ва тажвид илмига бағишланган суҳбатидан ҳам катта илҳом олдик. Бу дарс Қуръонга бўлган шавқимиз ва муҳаббатимизни янада оширди. Бугунги машғулотлардан олган энг муҳим хулосаларимиздан бири — ёшимиз ва касбимиздан қатъи назар, доимо илм олишга интилишимиз кераклигидир. Энг муҳими, ўрганганларимизни аввало оиламиздан бошлаб ҳаётга татбиқ этишимиз, кейин эса жамиятга етказишимиз лозим. Шундагина маърифатнинг самараси кенгроқ намоён бўлади», — деди Муҳаммадали Фазлиддин.
Мазкур фикрни Тошкент шаҳридаги Ракат жоме масжиди ноиб имоми Аҳрор Раҳмонов ҳам қўллаб-қувватлади. Унинг таъкидлашича, Марказдаги машғулотлар диний соҳа вакилларига нафақат тарихий билимларини бойитиш, балки ўз фаолиятида фойдаланиш мумкин бўлган янги маълумот ва тажрибаларни ўзлаштириш имконини бермоқда.
«Президентимиз ташаббуси билан бунёд этилган ушбу улуғ масканда ҳар бир бўлимнинг ўзига хос ўрни бор. Бу ерда нафақат тарихий меросимиз билан танишамиз, балки таълим ва маърифатга қаратилган эътиборни ҳам яққол кўрамиз. Устозларимизнинг суҳбатлари ва машғулотларидан катта фойда олмоқдамиз. Энг муҳими, бу ерда олган билимларимизни ўзимиз хизмат қилаётган масжидларда ҳам етказишга, уларнинг жамият учун манфаатли бўлишига ҳаракат қиламиз», — деди Аҳрор Раҳмонов.
«Учинчи Ренессанс чорраҳаси» дастури доирасидаги мазкур учрашув ҳам тарихий меросни ўрганишни замонавий таълим ва касбий малака ошириш жараёни билан боғлашга қаратилган.
Шу тариқа, Ислом цивилизацияси марказида ташкил этилаётган маърифий машғулотлар аждодлар меросини намойиш этишдан уни чуқур англаш ва жамоатчиликка етказиш сари муҳим ўқув майдони вазифасини бажармоқда.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати