Сохта “тариқат”ларнинг ноўрин иддаолари
Зарафшон воҳаси тарихида тариқатдан сабоқ беришни даъво қилувчилар, сохта тариқатчилар ҳам учрайди. Сохта тариқатчилар деганда, тасаввуфнинг фақат ташқи жиҳатларига, маросим ва турли зикр мажлисларига асосий эътиборни қаратиб, унинг фалсафий-ирфоний хусусиятларидан бехабар фаолият юритаётган, муайян бир кишини пир санаб, унинг этагидан тутувчи, жамиятнинг бошқа аъзоларидан четлашиб, пир хизматини ҳаётдаги энг асосий мақсад, деб билувчи жоҳил кишилар ёки жамоалар, гуруҳлар тушунилади. Улар фаолиятида тасаввуф таълимотида, шариат аҳкомларидан келиб чиқиб, қабул қилинган тартиб-қоидалардан четга чиқиш ҳолатлари ҳам кузатилмоқда. Бунинг сабабларидан бири, улардаги мутаассиблик ғояларигина эмас, тасаввуф тарихи, мақсади ва вазифалари тўғрисида илмий асосланган, мисол ва фактлар билан исботланган тушунтириш ишлари етарли эмаслигидадир. Баъзи замонавий тариқат вакиллари ўз тариқатларидаги айрим ҳаракатлари билан кишилар эътирозига сабаб бўлмоқда. Улар минг йиллар олдин шаклланиб, муқаддас деб улуғланган диний аҳкомларнинг илдизларини тўла-тўкис тушунмайдиган кишилар онгини заҳарламоқда.
Тариқатга кирган кишига илмнинг шарт эмаслиги ва ҳатто илмни тарк қилиш афзаллиги тўғрисидаги масала ҳам, айни пайтда, долзарб.
Сохта шайхлар жоҳил, илмсиз суфийлар ва ботил тариқатлар тасаввуфда қаттиқ танқид остига олинади. Илм талаб қилишни рад этувчи “тариқатчилар” қуйидагиларни далил қилиб келтиради: “Аввало, илмнинг моҳияти ибодатга восита бўлишдир. У орқали инсон Роббини танийди ва унга бандалик қилишга ҳаракат қилади. Модомики, инсон Аллоҳга ибодат қилиш йўлига ўтган экан, унга илмнинг кераги йўқ” [12]. Тариқатчилар фаолиятида ҳам исломга мутаносиб келмайдиган баъзи бидъат ва хурофотлар борки, уларни илмий асосда бартараф этиш зарур.
ХВИИ асрда Аҳмад Сирҳиндий айнан шундай масалаларни ислоҳ қилиш мақсадида “Мактубот” [5] асарини ёзган. Асарда тасаввуфнинг моҳиятини содда иборалар билан шарҳлаб, ёт қарашларга ишончли ҳужжат ва далиллар билан раддия берган. Унинг мактублари ўз давридан кўра кўпроқ келажакка хитоб [4] қилган. Улар ўз давридан кўра келажакка аталган мактублардир.
Сўфи Оллоҳёрнинг “Саботул ожизин” асари ақида, фиқҳ, тафсир, ҳадис, тарих, сийрат ва адаб илмларини ўзида жамлаган мўътабар манбадир. Унда ислом асосларини ўргатувчи энг муҳим фан бўлган ақидага оид масалалар туркий тилда шарҳланган. Асарда Аллоҳ таолонинг маърифати, тавҳиди, сифатлари, имон, фаришталар, қабр азоби, қиёмат, умрнинг фонийлиги ҳақида сўз юритилади. Шунингдек, авлиёлар каромати, пири комиллар, ризо ва сабр, тама, дунё ҳийлаларидан қочиш, кибр, таваккул, дарвешлик, мулойимлик, эзгулик, ҳақирлик, садоқат каби инсон камолотини белгиловчи фазилатлар ва ҳолатлар содда тил ва таъсирчан руҳда баён этилган. Шунингдек, ўша даврдаги ўн тўртта бидъат таълимот жиддий танқид қилиниб, уларнинг муддаолари ўринсиз экани очиб берилган.
Сўфи Оллоҳёр – равшания, аббосия, ҳуббия, малоҳид, авлиёия, ҳулулия, ҳурия, воқифия, мутакосила, илҳомия ва иддаоия каби “сохта тариқат”лар ва уларнинг нотўғри “иддао”ларига муносиб раддия берган.
Жумладан, ҳуруфийлар икки гуруҳга бўлинган: авбошийлар ва равшанийлар. Равшания – ҳуруфийлардан ажралиб чиққан бўлиб, жаҳрий зикр билан шуғулланган. “Жазба аҳлимиз” деб, девона қаландар бўлиб, шаҳарма-шаҳар, қишлоқма-қишлоқ юрган. Оқшомлари жам бўлиб, турли мусиқа асбоблари – най, қўбиз кабиларни чалиб, ҳикматлар айтган. Йиғилган хотинлар ва ёш йигитлар жўр бўлиб ашула айтган [7]. Албатта, бу шариат ва тариқат қоидаларига мутлақ тўғри келмайди. Бу даврда авбошийлар кўпайиб кетгани таъкидланган.
Аббосия – фаҳш ва гиёҳвандликка мубтало бўлган. Ҳуббиялар эса Аллоҳни қаттиқ севса, шариат аҳкоми соқит бўлишини айтишган.
Сўфи Оллоҳёр бундай дейди:
“Яқин билгилки, баъзи номусулмон,
Демиш: “Вақтики қурбат топса инсон,
Кўтарур Ҳақ шариат ҳукмин андин”,
Бўлур юзи қаро мундоғ дегандин.
Бу ботил сўз эрур қавли малоҳид,
Шариатга эрур ул фирқа жоҳид”.
Буларни танқид қилиб юзи қаро бўлгани, бу ботил сўз эканини таъкидлаб, малоҳидларнинг бу иддаолари шариатга зидлигини тушунтириб, кескин раддия беради. Асрлар давомида шаклланган исломий дунёқарашнинг бузилиши ва носоғлом муҳитнинг вужудга келишига сабаб бўладиган бу таълимотларга эргашмасликка чақиради. Такаббур бўлмаслик, қиёматда насабдан сўралмаслиги, “қорача” “хожа”дан ёки “муаллим” “саййид”дан юқори туриши мумкинлиги тушунтирилган. Бу иллатларга биргаликда курашиш [7] зарурлиги таъкидланган.
Жалолиддин Румий бундай дейди:
Нист дунё нуқраҳу фарзанди зан,
Чист дунё? Аз Худо ғофил будан.
Яъни сен бойликни ҳам, аёл ва фарзандни ҳам дунё деб билма, улардан юз ҳам бурма! Сени нима ғафлатда тутса, нима ҳақиқатдан узоқлаштирса ана шуни дунё деб билгил. Инсоннинг оиласи ва яқинларига доимо меҳр-оқибат билан муносабатда бўлиши чин инсонийлик намунасидир.
Юқорида номлари зикр қилинган бир қанча ботил тариқатлар пайдо бўлди ва уларнинг барчаси аҳли сунна вал жамоа эътиқоди бўйича кескин танқид остига олинди. Нотўғри бўлганлиги боис уларнинг аксарияти тарих саҳнасидан тушиб қолди.
Муайян тариқат пири шариатдан бехабар бўлса, унинг ортидан эргашганлар ундан-да саводсиз бўлса, бу ҳолат нима билан якун топишини тасаввур қилиш мумкин. Улар атрофга жаҳолат тарқалади ва халқ маънавиятига салбий таъсир кўрсатади. Мана шу каби “сохта тариқат”чиларнинг “сохта” даъволари жамият орасида гоҳ-гоҳида тўлқинланиб туради. Жумладан, “Пирга қўл берган кишининг қазо намозлари соқит бўлиши”, “Пухта илм олишлик шарт эмаслиги”, “Чап қўл билан синдирилган нонни емаслик”, “Пир таҳорат қилган сув муқаддаслиги” каби бир қатор ношаръий иддаолари аҳолининг турли тушунмовчиликларига сабаб бўлмоқда.
Пайғамбар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламмуборак ҳадисларидан бирида бундай дейдилар: “Умматимнинг энг яхшиси охират иши деб дунё ишини, дунё иши деб охират ишини қолдирмайдиганларидир”, дедилар.
Аллоҳ таоло роҳиблик, яъни таркидунёчилик йўқ эканлиги хабарини қуйидаги оятда марҳамат қилган: “Роҳибликни ўзлари чиқариб олдилар. Биз буни уларга фарз қилмаган эдик, фақат ўзлари Аллоҳнинг розилигини тилаб қилдилар, лекин ҳақиқий риоясини қила олмадилар. Бас, улардан иймон келтирганларига ажрларини бердик, лекин уларнинг кўпи фосиқдурлар” (Ҳадид сураси, 27-оят).
Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳадиси шарифларидан бирида бундай марҳамат қиладилар: “Исломда роҳиб (таркидунёчи)лик йўқ” [8:11].
Кўриниб турибдики, айрим тариқатчиларнинг қилаётган амаллари шариат асосларига ҳам, тариқат анъаналарига ҳам тўғри келмайди. Бундан ташқари, оддийгина инсоний мантиқ мезонига ҳам мос эмас.
Тасаввуф асоси – Қуръони карим ва суннати мутаҳҳаро устида бунёд этилган. Тасаввуф қоидаси: “Ҳар бир диний фикрий ёндашув илмийдир”. Тасаввуф ҳар томонлама қалбни софлаш, тозалаш, тафтиш қилиш, тушуниш ва мулоқот қилишни талаб қилади. Унинг ички қоидалари шариат фиқҳига асосланган бўлиб, шариат каби ислоҳот ва тадриж жараёнини ҳам қабул қилади.
Яссавия тариқати пешволари “Мен жин ва инсни фақат Ўзимга ибодат қилишлари учунгина яратдим” (Ваз-зориёт сураси, 56) оятидан маърифатни тушунишади. Маърифатдан таъбир эса ибодатга ишора бўлиб, маърифат ибодатсиз ҳосил бўлмаслиги [6] айтилган.
Аллоҳ таоло Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг умматини ҳар бир ишда мўътадил бўлган, адолатли уммат эканлигини таърифлаб:
“Шунингдек (яъни ҳақ йўлга ҳидоят қилганимиз каби), сизларни бошқа одамлар устида гувоҳ бўлишингиз ва пайғамбар сизларнинг устингизда гувоҳ бўлиши учун ўрта (адолатли) бир миллат қилдик” [10] дейди.
Яъни бу уммат ўз ақидасида, амал ва ҳукмларида мўътадил бўлган умматдир. Аллоҳ таоло Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам умматларини ўз каломи шарифида алоҳида улуғлаб, уларни ҳақ йўл сари ҳидоят қилди ва амалларида мўътадил уммат қилдик, деб таърифлади. Чунки динда чуқур кетиш ҳамда диннинг қатъий бўлмаган аҳкомларида мутаассибона амалда бўлиш тўғри йўлдан адашиш ва ҳалокатнинг омилидир. Уларга шайтон амалларини чиройли кўрсатиб қўйганлиги сабабли турли бидъат, хурофот ва ҳатто ширк амаллар содир бўлади.
Шубҳа йўқки, тариқат пешволари сабабли бу дин аҳкомлари, шариат одобларини алоҳида эътироф этиш лозим. Бироқ ўзини тариқат соҳиби, ёхуд диннинг асл жонкуяри сифатида кўрсатиб, шариат илмидан бехабар ҳолда тариқатда пешволикни даъво қилаётган, Аллоҳ ва пайғамбарининг буйруғи бир четда қолиб, динда бўлмаган, тоқатдан ташқари амалларни тарғиб қилаётган кимсаларнинг “тариқат” номи билан иш юритаётгани ҳам кўз юмиб бўлмас ҳолатдир.
Аслида шариат аҳкомларини жорий қилиш ёки бирор ибодатни фарз қилиш Аллоҳ таолога ва Унинг изни билан пайғамбарларига хосдир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам динда, эътиқодда қай даражада бўлиш лозимлигини кўрсатиб: “Ишларнинг яхшиси – унинг ўртачасидир”, дедилар. Пайғамбар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деб турганларида, ўзига тўғри йўлни кўрсатишни сўраб келган муридга тоқатидан ташқари вазифаларни юклаш, таркидунёчиликни тарғиб қилиб, ибодатларга муккасидан кетишга буюриш суннати мутаҳҳарога зид йўлдир. Ҳолбуки, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Сизларнинг яхшиларингиз дунёсини деб охиратини, охиратини деб дунёсини тарк қилмаганларингиз ҳамда инсонларга юк бўлмаганларингиздир” [2], деганлар. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам бу муборак ҳадислари билан мусулмон кишини қандай умргузаронлик қилишини белгилаб берганларидан кейин ҳам таркидунёчиликка тарғиб қилиб, “пирсиз яшашни динсизлик” деб даъво қилаётганлар шариатнинг қайси далилига суянмоқда?
Дарҳақиқат, ислом дини навқирон, бағрикенг диндир. Аллоҳнинг даргоҳида шоҳ ҳам, гадо ҳам, фақиру дунёдор ҳам, гуноҳсизу гуноҳкор ҳам, олиму жоҳил ҳам, соғлому бемор ҳам нажот излаб, ўз эҳтиёжини топиш илинжида ибодатга юзланади. Ислом эса уларнинг барчасининг тоқатидаги диндир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Динни бошқаларга енгил қилиб тушунтиринглар, оғирлаштирманглар. Ҳамда диндаги яхшилик башоратларини етказинглар, уларни нафратлантириб қўйманглар” [1], деб марҳамат қилганлар ва бу динни барча билан баробар баҳам кўриш лозимлигини уқтирадилар.
Баъзан айрим масжидларда жамоадаги тариқат даъвосидаги айрим одамларнинг ўз имомлари устидан шикоят қилишларини эшитиб ҳайрон қоламиз ёки айрим намозхон биродарларнинг бошқаларга “бош кийиминг йўқ, бўйнингда галстук бор экан, сенинг ибодатинг унақа экан, масжидга келма”, “мени ёнимда намоз ўқима”, “сенинг ибодатинг ибодат эмас”, деган сўзларни айтиб, дил оғритганларини ёхуд тасаввуф даъвосидаги айрим кимсаларнинг бошқалар қўлидан, ҳатто онаси, хотини қўлидан таом емаслиги-ю ўз тариқатида бўлмаганларни “кофир” деб айтишлари кишининг ҳайратини янада оширади.
Ўзларини тариқатга мансублигини даъво қилаётган айрим кимсалар мутаассибликнинг шу қадар чуқур нуқтасига етганки, ҳатто бош кийимсиз намоз ўқийдиганларни, тариқатда бўлмаганларни кофир дейиш даражасига бориб етган [9].
Динда мутаассибона йўл тутиб, фақат мусулмон биродарини айблайдиган, ўзига маъқул бўлмаган иши сабаб уни кофирга чиқарадиган бундай кимсаларнинг масжидга келишидан, ислом арконларини бажариш, ибодат қилишдан мақсади нима? Жамоада бир-бирига нисбатан нафрат уйғотишми? Ёки ўзини дин соҳасида билимдон, тақводор қилиб кўрсатишми? Ёки кимнидир айблаб, жамоада фисқу фасод қўзғашми? Аввало, ибодатдан мақсад Аллоҳ таолонинг розилигини топиш, охират саодатига эришиш экан, демак, бундай кимсалар, биринчи навбатда, ўз ниятларини, мақсадларини тўғрилаб олиши керак.
Инсон маърифатли бўлиши, ўзини англаш, ўрганиш учун аввало нафсини бошқара олиши, бор куч-қувватини илоҳий ишқ йўлида сарфлаши, бутун вужудини идора этиб, уни руҳий камолот учун сафарбар қилиши кераклиги таъкидланади. Ердан яхши ҳосил олиш учун уни барча бегона ўтлардан тозалаб, кейин уруғ сепилгани каби ботинни поклаб, сўнг зикр уруғини сепиш кераклиги тушунтирилади. Шунингдек, инсон маърифатли бўлишда нафсга қарши сабр фазилатини ўзига сингдириши керак. Бу жараёнда ҳалол луқма ва ҳушёрликка алоҳида эътибор бериб, қўл меҳнати билан ҳаёт кечиришни кундалик одатга айлантириш лозимлиги уқтирилган.
Аввало тариқатларда мурид-муршидлик муайян тартиб-қоидалар асосида юзага келиб, қатъий шариатга таянган ва тариқат одобларини ўзида мужассам этган ҳамда муршиднинг кўрсатмаларига риоя этиш шарти билан тариқатга муршидлик қилиш ҳуқуқи пир-муршидлар томонидан берилган. Тариқат муршиди шариат қонун-қоидаларини яхши билиши ва тариқат силсиласи саҳиҳ бўлган устозлар занжирига уланиши асосий шартлардан саналади. Тарихда тариқат маснадига ўтирган муршидларга ўз устозлари томонидан тасдиқланган ижозатномалар берилган. Ушбу ҳужжат муршид, қози ёки замона уламолари муҳри билан тасдиқланган.
Тариқат, юқорида таъкидлаб ўтилгандек, аҳди қатъий, тақвоси мустаҳкам улуғлар йўли. Юқоридаги танқидлар эса соф тариқатнинг асл соҳибларига эмас, ёш йигит-қизларни илм-маърифатдан тўсиб, фарз ва суннат ибодатлардан ташқари яна бир қанча вазифаларни юклаб ташлайдиган, қўштирноқ ичидаги тариқатнинг сохта “пирлари”га тегишли. Соф тариқат ва унинг асл моҳияти ҳамда мақсади алоҳида бир улкан мавзу. Бу мавзуда сўзни мухтасар қилсак, чунки киши имоннинг нималигини таърифлаш учун аввало имонга кирмоғи лозим бўлганидек, тариқат ҳақида холис сўз юритиш учун тасаввуфдан етарли даражада бохабар бўлиш лозим. Бу борадаги тавсиялар, тариқат истаганлар шариат илмини мукаммал эгаллаган, устозлик мақомидаги улуғларга мурожаат қилсалар мақсадга мувофиқ бўлади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН МАНБА ВА АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
-
Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил Бухорий. Саҳиҳи Бухорий. – Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти. 2008. 1-жуз. – Б. 23, 2-жуз. – Б 392.
-
Али ибн Ҳисомиддин ал-Ҳиндий. “Канзу-л-аъмол”. – Байрут: “Муассасатур рисола” нашриёти, 1989. 3-жуз. – Б. 428.
-
Ал-Кутубу ас-ситта. Имом Бухорий. Саҳиҳул Бухорий. – Риёз: Дорус салом, 2000. –Б. 8. 69-ҳадис.
-
Гöрмез, “Аçıлış Конуşмаларı И”, Улусларарасı İмâм-ı Раббâнî Семпозюму Теблиğлери, – Истанбул: Ҳüдâйî Вакфı, 2018. – С. 10.
-
Муҳаммад Масрур Аҳмад, Жовид Иқбол Мазҳарий, Иқбол Аҳмад Ахтар Қодирий. Жаҳони Имом Раббоний мужаддиди алфи соний шайх Аҳмад Сирҳиндий // Соҳибзода Сожид ар-Раҳмон. Имоми Раббоний ки таълимоти тасаввуф. Т. 2. – Карачи: Имоми Раббоний фонди, 2005. – Б. 501.
-
Муҳаммад Олим шайх Азизон. Ламаҳот. – Б. 245.
-
Сирожиддинов Ш. Сўфи Оллоҳёр илоҳиёти (И қисм). – Т.: Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси нашриёти, 2001. – Б. 19.
-
Шамсиддин Абу Бакр Муҳаммад ибн Абу Саҳл Сарахсий. Мабсут. – Байрут: Дорул фикр, 2000. 4-жилд. – Б. 353.
-
Эҳсон Илҳо Заҳир. Ал-Барилавийяту – ақоид ва тарих Лоҳур – Покистон: “Идорату таржимони ал-сунна”, 2008. – Б. 55, 69, 135.
-
Қуръони карим маъноларининг таржимаси. Таржима ва тафсир муаллифи Шайх Абдулазиз Мансур. – Т.: Шарқ, 2004. Бақара surasi.143-оят.
-
Ҳусайн ибн Масъуд ал-Бағавий. Шарҳус суннат. – Байрут: Мактабатул исломия, 1983. 2-жилд. – Б. 371.
-
Юлдашходжаев Х. Тариқатчиликнинг замонавий кўринишлари. – Тошкент: ТИУ, 2010. – Б. 17.
МEХРОЖИДДИН АМОНОВ,
Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази катта илмий ходими,
тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (ПҳД)
Манба: https://www.bukhari.uz/?p=44486&ланг=оз
Ohod xabarlardan foydalanishdagi zamonaviy muammolar
Aqida ilmi insonga e’tiqodni dalillar bilan o’rganib, qat’iy ishonish darajasiga ko’tarilishni o‘rgatadi. Natijada esa, inson har bir amalini ixlos bilan, niyat qilib savob-u ajrga erishishini bilib amal qiladi. Aqida ilmida aqidaviy masalalardan tashqari, aqidaviy hukmlar qanday olinishi ham o’rganiladi. Albatta, hukmlarni olishda xabarlardan keng foydalaniladi. Xabar mavzusining o‘zi keng qamrovli bo’lib, u aqida, fiqh va axloq ilmlarida dalil bo’lishda muhim ahamiyatga ega.
“Xabar” so’zi hadis ilmida “hadis”ning sinonimi sifatida ishlatiladi. Aqida ilmida esa, “xabar” kalimasi “hadis” ma’nosida va o’zining lug’aviy ma’nosiga ko’ra “so‘zlash yoki yozish tariqasida aytib beriladigan narsa”ga ishlatiladi[1]. Moturidiya aqidaviy ta’limotida “xabar” “ma’rifatni hosil qiluvchi vosita” sifatida qo’llaniladi. Mazkur aqidaviy ta’limotning kitoblari “Narsalarning haqiqatini bilish va insonlarda ilmni hosil qiluvchi vositalar” nomli bahs bilan boshlangan[2]. Unda xabarlar ikki turga: mutavotir va ohod xabarga bo’linishi aytiladi.
Mutavotir xabar zaruriy ilmni, ya’ni tafakkursiz, o’z-o’zidan hosil bo’ladigan ilmni hosil qiladi[3]. Mutavotir xabarni eshitgan insonda o’z-o’zidan “ilm” hosil bo’ladi. Bu xabar turini eshitgan inson “yo’q, bunday narsa mavjud emas” deb inkor qilsa, aqlli insonlar qatoridan chiqariladi. Ilm esa, yaqin (qat’iy ishonch) ni ifoda qiladi. Quyida mutavotir va ohod xabarlari qanday xabar ekani yoritiladi.
Mulla Ali Qorining “Sharhu nuxbatil fikar”ga yozgan sharhida “mutavotir xabar”ni shunday ta’riflagan:
المتواتر المفيد للعلم اليقيني واليقين هو الإعتقاد الجازم المطابق، وهذا هو المعتمد أن الخبر المتواتر يفيد العلم الضرورية وهو الذي يضطر الإنسان إليه بحيث لا يمكن دفعه
Mutavotir (xabar) yaqiniy ilmni ifodalovchidir. Yaqin esa, voqe’likka mos keluvchi, jazm qiluvchi e’tiqoddir. Asos gap shuki, mutavotir xabar zaruriy ilmni ifodalaydi. Uni inson botilga chiqarolmaydigan darajada qabul qilishga majbur bo’ladigan ilmdir. [4]
Demak, mutavotir xabar inkor qilib bo’lmaydigan, jazm (qat’iy ishonch) bilan tasdiqlanadigan ilm hisoblanar ekan. Qur’on va mutavotir yo’l bilan rivoyat qilingan hadislar shular jumlasidandir. Mutavotir xabar bilan aqidaviy hukm yoki aqidaviy masala sobit bo’ladi. Mazkur xabarning muqobilida “ohod xabar” bo’lib, u “zonn”i (kuchli gumon) ifodalaydi. Ko’pchilik ulamolar ohod xabar amalni vojib qilishini lekin, ilmni ifoda qilmasligini aytishgan.
Mulla Ali Qorining “Sharhu nuxbatil fikar”ga yozilgan sharhida ohod xabar haqida shunday deyilgan:
فإنهم قالوا: أحاديث الصحيحين التي ليست بمتواترة إنما تفيد الظن، فإنها آحاد، والآحاد إنما يفيد الظن على ما تقرر
Muhaqqiq ulamolar va ko’pchilik olimlar aytishadiki: ““Sahihayn[5]”dagi mutavotir bo‘lmagan hadislar “zonn”i ifodalaydi. Chunki ular ohod hadislardir. Ohod esa qaror topgan hukmga ko’ra zonni ifodalaydi.[6]
Demak, ohod hadislar “ilm”ning muqobilida turadigan “zonn”i ifoda qiladi. Zonn deb, ishonchda ikki tarafdan ustunrog‘iga ishlatiladi. Ya’ni idrokning 70% - 99% bo’lganiga mazkur so‘z ishlatiladi. Zonn shak va vahmdan ustun turadi.
Amaliy shar’iy ilmda ohod xabarning o’rni keng. Imom Buxoriy va imom Muslim o’z “Sahih”larida ohod xabarni qabul qilish joizligi va unga amal qilinishi haqida alohida bob yozishgan. Biroq aqidadagi hukm va qoidalar qat’iy ishonch darajasida tasdiqlashni talab qilgani uchun “yaqin” (qat’iy ishonch)ni ifodalaydigan xabar hujjat qilinishi kerak.
“Aqida” so’zi qalb unga mustahkam, pishiq bog’langan narsaga ishlatiladi. Qalb bir narsaga mustahkam bog’lansa, unda hech qanday shak-shubha qolmasligi kerak. Oldingi mutakallimlar[7] ham “aqida ilmida ohod xabar hujjat bo’lmaydi” deb mana shu qalb unga mustahkam bog’lanishi kerak bo’lgan, dinning asli bo’lgan aqidani nazarda tutishgan. Ohod xabarlar aqida ilmida hujjat bo’lishi haqida bahslar ko’paygach yuqoridagi “ohod xabar aqidada hujjat bo’lmaydi” degan iboraga oydinlik kiritib, batafsil yoritishga ehtiyoj tug’ildi. Ohod xabar aqida ilmida hujjat bo’lishi borasidagi qarash egalari uch toifaga bo’linadi:
Birinchi toifa: ohod xabarni mutavotir xabar kabi Qur’on va sunnatda qat’iy sobit bo’lib kelgan deb qarovchilardir. Ularning qarashicha ohod xabar “ilm” ya’ni qat’iy ishonchni ifodalaydi. Ular o’z qarashlariga Rosulullohga xilof qilishdan qaytarilgan oyati karimalarni asosiy dalil qilib keltirishgan. Shuning uchun ohod xabar hujjat bo’lgan masalani inkor qiluvchisini kofir, dindan chiqqanlikda ayblashadi.[8] Olimlarning “aqida faqatgina qat’iy dalil, oyat va mutavotir darajasiga yetgan hadis bilan sobit bo’ladi” degan gaplarini bid’at, shariatda asli yo’q gap, deb qarashgan. Salaflardan hech kim ohod xabar aqidani sobit qilmaydi, degan gapni aytmagan” deb da’vo qilishadi. Rosul alayhissalom o’z havoyi nafslaridan gapirmasliklari va barcha aytgan gaplari dindan ekani va Allohning vahiysi ekanligini oyatlar bilan hujjat qilishadi.[9] Biz ham Rosul alayhissalomning gaplari dindan ekanligiga, shariatdan iborat ekaniga va u kishi vahiydan o’zga narsani gapirmasliklariga taslimmiz. Dalillarning sobit bo‘lish va dalolat qilishdagi darajalaridan bexabar inson ularni eshitganda ishonib ketaveradi. Ilmli kishi esa, qoida va hukm chiqarib olishda asos bo‘lishga yaraydigan hujjat dalolat qilishda va sobit bo’lishda “qat’iy” bo’lishi lozimligini biladi. Aksincha, Qur’on va sunnatdagi lafz bittadan ko’p ma’noga dalolat qilsa yoki sobit bo’lishda qat’iy bo’lmay zonniy bo’lsa, u qoida yoki hukmni tark qilgan kishi dindan chiqqanlikda va kufrda ayblanmaydi. Qur’on va sunnatda kelgan lafzning bir ma’nodan ko’piga dalolat qilishi va qat’iy sobit bo’lmasligi olimlar ijtihod qiladigan, zonniy (qat’iy bo’lmagan)hukmlardir..
Xuddi shu ma’noni ta’kidlab zamondosh olimlardan Abdur Rohman Hasan Habannaka Maydoniy rohimahulloh zonni ifodalaydigan ohod xabarlarning aqidada hujjat qilinishi borasida uzil kesil “hujjat bo’lolmaydi” deyishdan yoki, “qat’iy hujjat bo’la oladi” deb aytishdan ehtiyot bo’lishga chaqirgan. “Shu sababdan, zonn (kuchli gumon)ga dalolat qiluvchi narsani mustahkam aqidaga aylantirish qiyin. Zonni ifodalovchi xabar bilan qat’iy e’tiqodni lozim qilishimiz durust bo’lmaydi. Yoki zonn bilan sobit bo’lgan narsaga e’tiqod qilmaydigan kishini kufrga chiqarishimiz durust bo’lmaydi”, deb ta’kidlagan.[10]
Ushbu birinchi toifa keltirgan dalillar o’rganib chiqilsa, oyat va hadislarni o’z qarashlari bilan tushunganliklarini guvohi bo’lish mumkin. Chunki oyatlardagi Rosululloh alayhissalomga xilof qilishdan saqlanish kerakligi, kim Allohning elchisiga xilof ish qilsa, unga og’ir azob bor ekanligi haqidagi oyatlar, ular tushunganidek dinning asli, rukn hisoblangan aqidaga sobit bo’lishida shubha ega xabarni dalil qilish lozimligini keltirib chiqarmaydi. Aksincha, Rosul alayhissalomning o’zlari ummatga har bir ishni o’z o’rniga qo’yishni o’rgatganlar. Bu yo’lni tushunishda mujtahid olimlar peshqadamlardan bo’lishgan. Ular inkor qiluvchisi dindan chiqqan, kofir deb qaraladigan aqidaga ohod xabarni hujjat qilishmagan. Qat’iy hukm oyat va hadis lafzi qat’iy dalolat qilgan va qat’iy sobit bo’lgan narsadan olinadi.
Ikkinchi toifa: ohod xabar “zonn”i(kuchli gumon) ifodalashini aytuvchilar bo’lib, ular ahli sunna val-jamoaning ko’pchilik olimlari hamda muhaqqiq olimlardir[11]. Ular ohod xabar zonni ifodalagani uchun asl aqidaga hujjat bo’lmay, balki qat’iy dalil bilan sobit bo’lgan asl aqidaga qo’shimcha, to’ldiruvchi dalil sifatida qabul qilinishini aytishadi. Hamda aqidalarning ba’zisi zonniy (kuchli gumon) tasdiqlanishini aytishgan.
Hanafiy olim Kamol ibn Humom rohimahulloh aqida ilmida dalillar turiga qarab qat’iy va zonniy tarzda tasdiqlanishini aytgan. [12]
Islomning hujjati laqabi sohibi bo‘lgan Imom G’azzoliy “Kitab-ul-iqtisod”ning “Sam’iyot bobi”da dalillar turiga qarab tasdiqlanishini keltirgan. [13]
Ahli sunna olimlari ohod xabar qat’iy aqidani sobit qila olmasligining sababi darajasining mutavotirnikidan past ekanidaligini aytishadi. Qat’iy tasdiqni talab qiladigan narsaga qat’iy tasdiqni ifodalaydigan dalil hujjat qilinishi lozim. Shuningdek, zonniy tasdiqlanadigan narsaga zonniy bo’lib sobit bo’lgan dalilni hujjat qilish kerak. Shu o‘rinda bir savol tug’iladi: “Unda ohod xabar inkor qilinadimi?”
-Yo’q, ohod xabar inkor qilinmaydi. Chunki, bir kishi ohod xabarni inkor qilganda ishonchli roviyni, uning rivoyat qilishdagi aniqligini (zabt) va hatto Rosul alayhissalom va sahobiyni inkor qilgan yoki yolg’onchilikda ayblagan bo’ladi. Buyerda gap “sahih ohod xabar” haqida ketyapti. Zotan mutavotir xabar yakdil qabul qilingan xabar bo’lib, unda roviylarining adolati va rivoyat qilishdagi aniqligi (zabti)ni o’rganishga ehtiyoj yo’q. Ohod xabarda roviylarning holatlari va matn dalil izlash orqali o’rganiladi va u maqbul[14] (qabul qilingan) va mardud[15] (rad etilgan), sahih va sahihmas kabi turlarga bo’linadi. Shundan kelib chiqib, ohod xabarga amal qilish vojib. Sahobalar roziyallohu anhum va ulardan keyingilar shu yo’lni tutishgan.
U uchinchi toifa: ohod xabar “yaqin”(qat’iy ishonch)ni emas, “zonn” (kuchli gumon)i ifoda qilgani uchun uni hujjat sifatida qabul qilmaydiganlar toifasidir. Ular Qur’oni Karimda “gumon” qoralanganini asos qilib aytishadi.
Ohod xabarlarni butunlay inkor qiluvchilar “qabr azobi ohod hadis bilan sobit bo’lgan. Ohod xabar gumonni ifodalaydi. Qur’oni Karimda Alloh taolo gumondan chetlanish kerakligini aytgan[16] deb, o’zlarining vahmlarini asosga ega deyishadi.
Shu o’rinda ohod xabar ifodalaydigan “zonn”ga batafsil kirishish o’rinli bo’ladi. Qur’oni Karimda “zonn” lafzi ikki xil ma’noda kelgan.
} ٱلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَـٰقُوا۟ رَبِّهِمۡ وَأَنَّهُمۡ إِلَیۡهِ رَ جِعُونَ{
“Ular, albatta, Robbilariga ro’baro’ bo’lishlari va albatta, Unga qaytib borishlariga ishongan zotlardir”.[17]
Ibni Kasir rohimahullohning tafsirida يَظُنُّ kalimasi haqida shunday degan: “Arablar ba’zida يقين (aniq ishonch)niظَنٌّا deb ham nomlashadi, gumon, shakni ham ظَنٌّ deb atashadi degan. Bu xuddi ular zulmatni ham ziyoni ham bir kalima سُدفَة deb aytishlariga, yordam beruvchini ham, yordam so’rovchini ham, صَارِخا deb nomlashlariga o’xshaydi”, degan.[18]
Boshqa oyati karimada esa,
}وَمَا یَتَّبِعُ أَكۡثَرُهُمۡ إِلَّا ظَنًّاۚ إِنَّ ٱلظَّنَّ لَا یُغۡنِی مِنَ ٱلۡحَقِّ شَیۡـًٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِیمُۢ بِمَا یَفۡعَلُونَ{
“Ularning ko’plari gumonga ergashadilar, xolos. Albatta, gumon haq o’rnida hech narsa bo’la olmas”.[19]
Yuqoridagi oyatda esa ظَنّ kalimasi يقين ning ziddi bo’lib kelgan. Demak, “zonn”i “gumon” ma’nosini ifodalab gumon qoralangan deganlar “ishonch” ma’nosi ham borligidan bexabar ekanlar. Aqida ilmidagi idrokning “yaqin” (kuchli ishonch) darajasidan bir pog’ona quyi bo’lgan “zonn” (gumon) kalimasi bilan hech qanday asossiz paydo bo’lgan gumon boshqa-boshqa narsa ekanini anglash kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rohimahulloh ohod xabarni inkor qiluvchilarga raddiya berib shunday deganlar: ““Zonn” bilan “zonn” ning farqi bor. Ohod xabar aqidada hujjat bo’lmaydi, degan ilmsizlarning “zonni” bilan Imom Buxoriy, imom Muslim rohimahullohlar kabi Islom ummatining ko’pchiligi tan olgan imomlar rivoyat qilgan sahih hadislarda naql qilingan “zonn”ing farqi bo’ladi, albatta”.[20]
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, qat’iy yaqiniy dalil sobit qilgan ilmni qabul qilib unga iymon keltirish vojib. Bunday turdagi aqidani inkor qilgan kishi kofir bo’ladi. Bunday aqidaning qat’iyligi musulmonlar orasida keng tarqalgan bo’ladi. Ya’ni musulmon kishi odatda bilishi mumkin bo’lgan va bilmasligi uzr hisoblanmaydi aqida hisoblanadi. Masalan, namoz va ro’zaning farzligi, olamni Yaratgan Zotning yagona ekanligi, Yaratuvchi komil sifatlar bilan sifatlanganligi va nuqsonlardan pok ekanligini bilish kabi. Aqida yoki aqidaviy masala qat’iy ishonchli hujjat bilan sobit bo’lsa, uni qat’iy ishonch bilan tadiqlash lozim. Shuningdek, qat’iy bo’lmagan aqidaning dalili o’zini darajasida zonniy bo’ladi. Aqida ilmining “Sam’iyyot bobi[21]”dagi masalalarning sobit bo‘lishida ohod xabarlar ikkilamchi hujjat sifatida keltirilgan hamda zonniy masalalarga hujjat qilingan.
Muxlisa NARZULLAYEVA,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Хotin-qizlar masalalari bo‘yicha
bo‘lim mutaxassisi
[1] Mo’jam al-vasit. Mo’jam al-lug’ot al- arobiyya. – Maktabat al-shuruq ad-davliyya, 2008. – B. 215.
[2] Muhammad Yosir ibn Azizurrohman al-Hanafiy. Tahzibul arvoh an-nafsiyya fi taysiri sharhul aqoidin Nasafiyya. - B. 28.
[3]O'sha manba: - B. 31.
[4] Imom Ali ibn Sulton Muhammad al-Haraviy al-Qori. Sharhu sharhi nuxbatul fikar. – Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’satilmagan). – B. 179.
[5] Sahihul Buxoriy va Sahihi Muslim
[6] Imom Ali ibn Sulton Muhammad al-Haraviy al-Qori. Sharhu sharhi nuxbat al-fikar. – Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’satilmagan). – B. 220.
[7] Kalom ilmi ya’ni aqida ilmi bilan shug’ullanuvchi olimlar
[8] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Sunniy aqidalar. – Toshkent: Hilol nashr, 2015. – B. 57.
[9] Ahmad Mahmud Abdulvahhob Shinqitiy. Xobar al-vohid va hujjiyyatuhu. – Madina munavvara (nashriyot nomi ko’rsatilmagan), 2002. – B. 160.
[10] Ibni Hazm Andalyusiy. Al-ihkam fi usuli al-ahkam. Bayrut: Dar al-ofoq al-jadida, 2007. – J.I. – B. 97.
[11] Qarang: Imom Ali ibn Sulton Muhammad al Haraviy al Qori. Sharhu sharhi nuxbatul fikar. Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’rsatilmagan), – B. 220.
[12] Doktor Ali Mahmud al-Ummari. Falsafatu ilmi al-kalam -Istanbul: Dor al-Irfon, 2020. – B. 21.
[13] Muhammad Abu Homid G’azzoliy. Kitob al-iqtisod fi al-e’tiqod. (nashr qilingan joyi va nashriyot nomi ko’rsatilmagan) 1-nashr. – B. 95.
[14] Roviydan xabarni qabul qilishda shart qilinadigan adolat va zabt sifatlarining bo’lishi
[15] Xabar beruvchining holati yashirin, ustun qiladigan narsa bo’lmagani uchun unda ixtilof qilingan kabi holatlar sababli xabar beruvchining rostgo’yligi ustun bo’lmagan xabar turi.
[16] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi.-Toshkent: Sharq, 2011. – B. 527.
[17] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi. – B. 7.
[18] Elektron resurs: https://quran-tafsir.net/katheer/sura2-aya46.html#p2
[19] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi. – B. 213.
[20] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Sunniy aqiydalar. – Toshkent: Hilol nashr, 2015. – B. 58.
[21] G’ayb masalalari haqidagi bob.