frontend\widgets\header\Header: Attempt to read property "fajr" on null

Сукут сақлашнинг 702 та энг муҳим фойдаси (4-қисм)

20.01.2026   10818   14 min.
Сукут сақлашнинг 702 та энг муҳим фойдаси (4-қисм)

Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм

 

1-қисм, 2-қисм, 3-қисм

фақат АСОСИЙЛАРИни санаб ўтамиз 

УЛУҒ  УСТОЗ  УЛАМОЛАРИМИЗ  баён  қилиб  берганлар:  

СУКУТ сақлашнинг

702 та энг муҳим ХИСЛАТИ (фақат АСОСИЙЛАРИ)

 

 

  1. Сукут — АҚЛ ВА ФИКР РАВШАНЛИГИНИНГ МАНБАИ.
  2. Сукут — ақлнинг бойлиги.
  3. Сукут — ақлнинг қут-баракаси.
  4. Сукут — фикрнинг равшанлиги.
  5. Сукут — теран тафаккур эшиги.
  6. Сукут — зеҳнни чангдан тозалайди.
  7. Сукут — фикрни тинчлантиради.
  8. Сукут — хулосани тўғри чиқаради.
  9. Сукут — тафаккурга фазо очади.
  10. Сукут — масалани аниқ кўрсатади.
  11. Сукут — қарорни пишитади.
  12. Сукут — ҳар фикрни вазминлайди.
  13. Сукут — доноликнинг аввали.
  14. Сукут — фикрни пухта қилади.
  15. Сукут — чалғитувчи нарсалардан асрайди.
  16. Сукут — қалбдаги ғовларни кетказади.
  17. Сукут — фикрни тартибга солади.
  18. Сукут — зеҳнни гулдек очади.
  19. Сукут — ақлни ҳадикдан озод қилади.
  20. Сукут — ўзини англашга хизмат қилади.
  21. Сукут — ҳар ишни қайта ўйлатади.
  22. Сукут — инсофли хулоса беради.
  23. Сукут — тажрибанинг энг яхши устози.
  24. Сукут — муаммони чуқур ўргантиради.
  25. Сукут — жавобни пишитади.
  26. Сукут — ҳар бир сўз ортидаги маънони очади.
  27. Сукут — тўғри қарор топишга ёрдам беради.
  28. Сукут — илҳомни уйғотади.
  29. Сукут — зеҳнга нур солади.
  30. Сукут — қалб ва ақл ўртасидаги кўприк.
  31. Сукут — тафаккур қудратини оширади.
  32. Сукут — вазмин фикрлаш одати.
  33. Сукут — ақлни беғараз қилади.
  34. Сукут — хом хулосалардан сақлайди.
  35. Сукут — фикрни нафис қилади.
  36. Сукут — муаммонинг илдизини кўрсатади.
  37. Сукут — энг кучли мулоҳаза.
  38. Сукут — беҳуда гапдан асрайди.
  39. Сукут — ҳикматни эшитиш имкони.
  40. Сукут — фаҳм-фаросатни ривожлантиради.
  41. Сукут — вазиятни чуқур англаш.
  42. Сукут — ҳар фикрни ўйлаб айтиш.
  43. Сукут — муваффақият калити.
  44. Сукут — ақл учун мусаффолик.
  45. Сукут — қалб учун ором.
  46. Сукут — фикр учун озодлик.
  47. Сукут — ғоялар парвози.
  48. Сукут — хаёлни назорат қилади.
  49. Сукут — ҳар ишни мулоҳаза билан бажартирaди.
  50. Сукут — нутқдан аввалги хазина.
  51. Сукут — тўғри йўлни кўрсатувчи нур.
  52. Сукут — ишончли хулосалар манбаи.
  53. Сукут — фикрда поклик.
  54. Сукут — ҳар бир саволга мулоҳазали ёндашув.
  55. Сукут — фикр-фаросатни оширади.
  56. Сукут — англашнинг чуқурлашуви.
  57. Сукут — ички дунё билан мулоқот.
  58. Сукут — ижоднинг отилиши.
  59. Сукут — қалбдаги ғояларни ойдинлаштиради.
  60. Сукут — сабр билан фикр юргизиш.
  61. Сукут — ўй ва мулоҳаза бағри.
  62. Сукут — хаёлининг оёққа туриши.
  63. Сукут — ҳар фикрнинг имтиҳони.
  64. Сукут — фикрни чуқурлаштиради.
  65. Сукут — мураккаб масалаларни осонлаштиради.
  66. Сукут — ақлга озиқ.
  67. Сукут — сўзни пухта танлайди.
  68. Сукут — фикрдаги тартиб.
  69. Сукут — ҳар бир фикр қимматини оширади.
  70. Сукут — тўғри ечим топиш йўли.
  71. Сукут — хулоса чиқариш маданияти.
  72. Сукут — илмий фикрнинг таянчи.
  73. Сукут — маърифат эшиги.
  74. Сукут — азалий ҳикмат сири.
  75. Сукут — ички хотиржамлик.
  76. Сукут — вазиятни диққат билан кузатиш.
  77. Сукут — камгаплик ҳикмати.
  78. Сукут — фикр оролининг тинчлиги.
  79. Сукут — беозорлик.
  80. Сукут — ҳимоя воситаси.
  81. Сукут — шошилмаслик фазилати.
  82. Сукут — аниқ фикрнинг манбаи.
  83. Сукут — бошқаларни яхшироқ англаш.
  84. Сукут — мулоҳазали инсоннинг йўлдоши.
  85. Сукут — хаёлдаги тартиб.
  86. Сукут — зеҳнни чархлайди.
  87. Сукут — душманга қарши мудофаа.
  88. Сукут — ҳар бир фикрни синчков қилади.
  89. Сукут — англаш қудрати.
  90. Сукут — илҳом чорлаган лавҳа.
  91. Сукут — ахборотни сидқидил билан қабул қилиш.
  92. Сукут — қалбдаги ғовларни ювиб ташлайди.
  93. Сукут — бемаъни сўзга қарши қалқон.
  94. Сукут — хато сўздан сақловчи девор.
  95. Сукут — ички интизом.
  96. Сукут — ўзингни тинглаш фазилати.
  97. Сукут — фикрни жиддийлаштиради.
  98. Сукут — руҳни поклаш.
  99. Сукут — чуқур идрок ёритқичи.
  100. Сукут — муваффақиятли мулоҳазанинг асли.
  101. Сукут — ақлни нур билан тўлдирувчи хазина.

 

  1. Сукут — ОДОБ ВА КАМТАРЛИК МАКТАБИ.
  2. Сукунат — одобнинг нишони.
  3. Камгап одам — камхато одам.
  4. Камтарлик сукутдан бошланади.
  5. Сукунат — одобнинг энг чиройли кийими.

 

 

  1. Сукут — ОДОБУ-АХЛОҚНИНГ АСОСИ.
  2. Сукут — одобнинг энг баланд қирраси.
  3. Сукут — олижаноблик тарозиси.
  4. Сукут — ҳаё ва иффат зийнати.
  5. Сукут — тарбиянинг нишони.
  6. Сукут — хулқни сокинлаштиради.
  7. Сукут — инсонийликнинг мезони.
  8. Сукут — одобнинг юзи.
  9. Сукут — инсонийликка безак.
  10. Сукут — ҳаёнинг рамзи.
  11. Сукут — муҳтож сўзни танлайди.
  12. Сукут — юракни юмшатади.
  13. Сукут — муомалага нафосат беради.
  14. Сукут — имоннинг латофати.
  15. Сукут — иффатнинг ниқоби.
  16. Сукут — хулқни назорат қилади.
  17. Сукут — хушмуомаланинг аввали.
  18. Сукут — ўринли сўзга роҳат.
  19. Сукут — камтарлик белгиси.
  20. Сукут — маданиятнинг таянчи.
  21. Сукут — барча бениқобликдан халос қилади.
  22. Сукут — тарбия мезони.
  23. Сукут — тозалик аломати.
  24. Сукут — қалбнинг тоза ойнаси.
  25. Сукут — гапни жойида айтишни ўргатади.
  26. Сукут — сўзни вазмин қилади.
  27. Сукут — адолатнинг бошланғичи.
  28. Сукут — самимиятга бурилади.
  29. Сукут — кичикликда улуғлик.
  30. Сукут — хулқнинг безаги.
  31. Сукут — ҳар кимга муносиб жавоб.
  32. Сукут — сўзнинг масъулиятини оширади.
  33. Сукут — беҳудаликдан асрайди.
  34. Сукут — иззатнинг даражаси.
  35. Сукут — нафсни тарбиялайди.
  36. Сукут — ҳурматнинг нишони.
  37. Сукут — камтарликнинг ўзи.
  38. Сукут — ориятни кучайтиради.
  39. Сукут — ибратнинг аввали.
  40. Сукут — сўзни олам қилиб беради.
  41. Сукут — мувозанат туйғуси.
  42. Сукут — одамларда ишонч уйғотади.
  43. Сукут — кибрдан халос қилади.
  44. Сукут — бебош сўзни йўқ қилади.
  45. Сукут — инсонни нафис қилади.
  46. Сукут — одатлар ислоҳчиси.
  47. Сукут — хулқ-атворни юмшатади.
  48. Сукут — оғир-босиқнинг белгиси.
  49. Сукут — бевақт сўздан сақлайди.
  50. Сукут — одамларга яқинлаштиради.
  51. Сукут — ортиқча қўполликни йўқ қилади.
  52. Сукут — салобатнинг чироғи.
  53. Сукут — оилада барака.
  54. Сукут — тартиб ва тузум белгиси.
  55. Сукут — ўринли гапга йўл очади.
  56. Сукут — ҳар дақиқада ҳикмат.
  57. Сукут — барча сўзнинг устози.
  58. Сукут — руҳий одоб.
  59. Сукут — маҳрамлик риштаси.
  60. Сукут — муҳтарамлик даражаси.
  61. Сукут — инсонга инсоний қиёфа беради.
  62. Сукут — гуноҳдан паноҳ.
  63. Сукут — сабрнинг тарбиячиси.
  64. Сукут — ҳурматни мустаҳкамлайди.
  65. Сукут — муомаладаги нозиклик.
  66. Сукут — қалбни юмшоқ қилади.
  67. Сукут — сўзнинг ғанимати.
  68. Сукут — одамларга хуш таъсир.
  69. Сукут — одобнинг мукаммал шакли.
  70. Сукут — аввало тинглаш маданияти.
  71. Сукут — қадр топган одоб.
  72. Сукут — қалбга мулойимлик солади.
  73. Сукут — нафснинг ислоҳчиси.
  74. Сукут — ўзаро ҳурматни мустаҳкамлайди.
  75. Сукут — жимликдан ҳикмат яратади.
  76. Сукут — сўзга масъулият.
  77. Сукут — одобдаги нуфуз.
  78. Сукут — руҳий равишда латофат.
  79. Сукут — қиёфатда салобат.
  80. Сукут — ортиқча гапдан поклайди.
  81. Сукут — муомаладаги нодир фазилат.
  82. Сукут — вазминликнинг ўзи.
  83. Сукут — ҳурматга муносиблик белгиси.
  84. Сукут — сўзни тозалайди.
  85. Сукут — оилада хушмуомалалик.
  86. Сукут — руҳий салобат.
  87. Сукут — барча бўш гапларга дарвоза эмас.
  88. Сукут — қалбни беқарорликдан асрайди.
  89. Сукут — маънавиятни кўтарaди.
  90. Сукут — ўринли сўзга муҳр.
  91. Сукут — муҳокамани тозалайди.
  92. Сукут — ортиқча дағдағасиз ҳаёт.
  93. Сукут — табассумни ҳам чиройли қилади.
  94. Сукут — жамиятда латофат.
  95. Сукут — қалбларга роҳат беради.
  96. Сукут — муомаладаги ютуқ.
  97. Сукут — борлиқни ҳис қилиш.
  98. Сукут — фаҳм-фаросатда ёрдамчи.
  99. Сукут — бемаъниликка йўл қўймайди.
  100. Сукут — ҳурфаоллик риштаси.
  101. Сукут — юракка мулойимлик солади.
  102. Сукут — ҳаётни нафис қилади.
  103. Сукут — одамзотни бирлаштиради.
  104. Сукут — руҳий тарбияни мустаҳкамлайди.
  105. Сукут — ўзида ҳеч нарса йўқдек, аммо жуда кўпни беради.
  106. Сукут — одобнинг энг юксак мақоми.

 

 

Сукутнинг АХЛОҚИЙ ФОЙДАЛАРИ:

  1. Сукут — одобнинг асоси.
  2. Сукут — одамни камтар қилади.
  3. Сукут — хушмуомалаликка йўл очади.
  4. Сукут — ўринсиз сўздан сақлайди.
  5. Сукут — ёмонликка жавоб бермасликнинг энг гўзал йўли.
  6. Сукут — ҳурмат ичидан суғорилади.
  7. Сукут — сўздаги оғирликни оширади.
  8. Сукут — юракдаги кибрни синдиради.
  9. Сукут — нафсга сабоқ беради.
  10. Сукут — ҳис-туйғуларни тартибга солади.
  11. Сукут — ҳикматнинг асоси.
  12. Ҳикматни эшитиш учун сукут керак.
  13. Донолик — сукутдан туғилади.
  14. Сукут қилсанг, сўзинг вазмин бўлади.
  15. Сукут — ҳикмат эшитувчилар йўли.
  16. Безаксиз зийнат.
  17. Одобни мустаҳкамлайди.
  18. Камтарликни оширади.
  19. Ҳикмат эшитиш қобилиятини кучайтиради.
  20. Меҳрибонликни чуқурлаштиради.
  21. Тавозени оширади.
  22. Сукунат инсонни маънавий камолот сари етаклайди.

 

 

Сукутнинг ҲАЁТДАГИ УМУМИЙ ВА ШАХСИЙ АҲАМИЯТИ:

  1. Сукут — ҳаётнинг поклиги.
  2. Сукут — ички тинчликнинг рамзи.
  3. Сукут — шошма-шошарликдан ҳимоя.
  4. Сукут — қалбни поклаш воситаси.
  5. Сукут — фикр ва ҳаракатда барқарорлик.
  6. Сукут — инсонни сабрли қилади.
  7. Сукут — ҳаётдаги муаммоларни енгиллаштиради.
  8. Сукут — бошқалар билан муносабатда мувозанат.
  9. Сукут — руҳий саломатликка ёрдам.
  10. Сукут — ишонч ва ҳурмат уйғотади.
  11. Сукут — ортиқча сўздан ҳимоя.
  12. Сукут — бахт ҳиссини оширади.
  13. Сукут — ижобий фикрларни кучайтиради.
  14. Сукут — ҳаётдаги мувозанат белгиси.
  15. Сукут — ҳар бир кунни соф ҳис қилиш.
  16. Сукут — ички қудрат манбаи.
  17. Сукут — аниқ қарорлар чиқаришга ёрдам.
  18. Сукут — ҳаётий тажрибани тўғри қабул қилиш.
  19. Сукут — қалбни ёруғликка йўллайди.
  20. Сукут — руҳий барқарорлик.
  21. Сукут — ҳаётдаги тўсиқларни енгиб ўтиш.
  22. Сукут — диққат ва идрокни кучайтиради.
  23. Сукут — оила ва дўстликни мустаҳкамлайди.
  24. Сукут — ички шошма-шошарликни камайтиради.
  25. Сукут — бахтли кунларни тўлиқ ҳис қилиш.
  26. Сукут — ҳаётий қарорларни пухталаштиради.
  27. Сукут — қийин пайтларда тинчлик сақлайди.
  28. Сукут — фикрларни тозалайди.
  29. Сукут — ҳаётдаги ҳар бир лаҳзани қадрлаш.
  30. Сукут — муаммога сабр билан ёндошиш.
  31. Сукут — инсонга куч ва қудрат беради.
  32. Сукут — ички фаолликни уйғотади.
  33. Сукут — ортиқча тафаккурдан халос қилади.
  34. Сукут — руҳий тинчликни таъминлайди.
  35. Сукут — ҳаётий қимматларни кўрсатади.
  36. Сукут — энергияни тежайди.
  37. Сукут — ҳаётдаги муҳим масалани тўғри баҳолаш.
  38. Сукут — ички оромни сақлаш.
  39. Сукут — фуқаролик ва инсонийликни уйғотади.
  40. Сукут — ўз-ўзини назорат қилишга ёрдам.
  41. Сукут — ҳаётий тажрибани бойитади.
  42. Сукут — мувозанатли ҳаёт қуриш.
  43. Сукут — қалб ва ақлни уйғунлаштиради.
  44. Сукут — ортиқча сўзсиз ҳам таъсир кўрсатади.
  45. Сукут — ҳаётнинг осойишталиги.
  46. Сукут — ички шиддатни юмшатади.
  47. Сукут — қалбни қувонч ва тинчлик билан тўлдиради.
  48. Сукут — ҳаётдаги катта ва кичик синовлардан ҳимоя.
  49. Сукут — ҳақиқий донолик ва бахт рамзи.

 

 

  1. Сукут — ИЖТИМОИЙ МУНОСАБАТЛАРНИНГ БЕЗАГИ.
  2. Сукут орқали киши ўзини тутади.
  3. Сукут жамиятда обрўни оширади.
  4. Сукут — хушмуомалалик воситаси.
  5. Сукут — кераксиз тортишувдан сақлайди.
  6. Сукут — маслаҳатнинг ярми.

 

 

Сукутнинг ИЖТИМОИЙ ВА МУЛОҚОТДАГИ ФАЗИЛАТЛАРИ:

  1. Сукут — тинглаш санъатининг асоси.
  2. Сукут — баҳсни тинч қилади.
  3. Сукут — хулқли мулоқот учун шароит яратади.
  4. Сукут — сўздан олдин эҳтиётлик.
  5. Сукут — эҳтиромли муносабат белгиси.
  6. Сукут — айтишдан олдин ўйлашни ўргатади.
  7. Сукут — тушунмовчиликлардан сақлайди.
  8. Сукут — ўзга фикрларга ҳурмат.
  9. Сукут — муаммони ечишда сабрлилик.
  10. Сукут — баҳсда ғалаба ҳамда эҳтиром.
  11. Сукут — каломни меъёрда қилади.
  12. Сукут — сўз билан зарар бермаслик.
  13. Сукут — муомалада мувозанат.
  14. Сукут — муҳокамада фикрни тўғри етказишга имконият.
  15. Сукут — зиддиятда ором.
  16. Сукут — гапни ўз вақтида айтишга ўргатади.
  17. Сукут — сўз ортидаги маънони англаш.
  18. Сукут — ишончли мулоқотнинг асоси.
  19. Сукут — баҳсда ортиқча ҳис-туйғулардан сақлайди.
  20. Сукут — сўзсиз ҳам таъсир кўрсатади.
  21. Мўътадилликни оширади.
  22. Ортиқча баҳсдан сақлайди.
  23. Низоларни олдини олади.
  24. Инсонни мулоҳазали қилади.
  25. Одамлар орасида обрўни оширади.
  26. Ҳукмронликсиз ҳайбат.
  27. Сукунат одамлар билан тотувликда яшашни осонлаштиради.
  28. Узр айтишдан беҳожатлик.

 

 

  1. Сукут — БАХТ ВА ОМОНЛИК ЙЎЛИ.
  2. Сукут кўнгилни фозил қилади.
  3. Сукут бахт эшигини очади.
  4. Сукут — хаётда барқарорлик манбаи.
  5. Сукут — оила тинчлигининг устуни.
  6. Сукут — серғайратликнинг сири.

 

 

  1. Сукут — РИЗОЛИК ВА ХОТИРЖАМЛИК МАНБАИ.
  2. Сукут қалбни тинч қилади.
  3. Сукут жаҳлни сўндиради.
  4. Сукут руҳни оромлантиради.
  5. Сукут хаёлга тинчлик олиб келади.
  6. Сукут хавотирни камайтиради.

 

      Иброҳимжон домла Иномов.

 

Бошқа мақолалар
Мақолалар

“ТАКФИР” – МУСУЛМОН ЖАМИЯТИНИ ИЧИДАН ЕМИРУВЧИ ФИТНА

11.08.2026   12347   10 min.
“ТАКФИР” – МУСУЛМОН ЖАМИЯТИНИ ИЧИДАН ЕМИРУВЧИ ФИТНА

Айрим илмсиз ёшлар энг нозик ва қалтис масалаларни кўтариб, мусулмонлар бирлигига рахна солиш билан шуғулланмоқда. Динда ғулувга кетиб, ғайридинлар ҳақидаги оят ва ҳадисларни нотўғри талқин қилган ҳолда уларни мусулмонларни кофирга чиқаришга қурол қилмоқдалар. Бу жуда ҳам хатарли ва қалтис йўл. Бу йўлда кўпчилик тойилиб, адашиб кетган. Шундай паллада ёшларни хатарлардан огоҳ этиш ҳар бир зиёли, маърифатпарвар инсоннинг бирламчи вазифалари сирасига киради.

“Такфир” тушунчаси “бировни кофирга чиқариш”, “кофир деб ҳисоблаш” маъноларини англатади. Шариатимизда мусулмон кишини аниқ ҳужжат бўлмасдан “кофир” деб ҳукм қилиш ўта хатарли бўлиб, асло мумкин эмас.

Аллоҳ таоло Қуръони каримда бундай деган:

﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾

“...Сизга салом берган кимсага мўмин эмассан, деманглар” (Нисо сураси, 94-оят).

Демак, Аллоҳ таоло бу ояти каримада шошмашошарлик билан бировнинг мўмин эмаслиги ҳақида ҳукм чиқаришдан қайтармоқда.

Шариатда мусулмон инсонни унинг мусулмон эканига қарши далил топилмагунича мусулмон деб ҳукм қилинади. Мўмин киши иймон асосларини очиқ инкор этиши ёки куфр калимасини билиб туриб, ўзи хоҳлаб талаффуз қилиши, Исломдаги қатъий фарз қилинган амаллардан бирини инкор қилиши ёки дин шиорларидан бирини масхара қилиши билан диндан чиқади. Шунда ҳам дарҳол унинг кофирлигига ҳукм чиқарилмайди. Балки бу шаръий масала бўлиб, муфтий ва қозиларнинг ишидир.

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам “Лаа илаҳа иллаллоҳ, Муҳаммадур Расулуллоҳ” деб турган шахсни кофирга чиқариш хатарини бир қанча ҳадисларида баён қилганлар. Жумладан, Расули акрам алайҳиссалом бундай дедилар:

‏ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ:‏ الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.

«Уч нарса иймоннинг аслидандир. “Лаа илаҳа иллаллоҳ” деган кимсага тегмаслик, уни гуноҳи туфайли “кофир” демаймиз, амали туфайли Исломдан чиқармаймиз» (Имом Абу Довуд ривояти).

Ушбу ҳадиси шарифда мусулмон киши бошқа диндошига нисбатан қандай муносабатда бўлиши борасида аниқ ҳукм берилмоқда. Яъни ҳақиқий мўмин бошқа биродарини гуноҳи туфайли кофирга чиқармаслиги, қилган амали сабабли унга “мўмин эмас” деган сўзни айтмаслик лозимлиги уқтирилмоқда.

Яна бир ҳадиси шарифда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганлар:

وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.

“Ким мўмин кишини кофирга чиқарса, уни ўлдиргандек (гуноҳкор) бўлади” (Имом Бухорий ривояти).

Ушбу ҳадисга шарҳ ёзган уламоларимиз: «Мусулмонни ўлдирган қотил қанча гуноҳ олса, мусулмон инсонни “кофир” деб ҳукм қилган кимса ҳам худди шундай гуноҳкор бўлади», деганлар. Ваҳоланки, мусулмонни ўлдириш қандай гуноҳ экани ҳақида Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилган:

﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾

“Ким бир мўминни қасдан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир. Унда абадий қолур. Унга Аллоҳнинг ғазаби ва лаънати ёғилур. Ва Аллоҳ унга улкан азобни тайёрлагандир” (Нисо сураси, 93-оят).

Кофирга чиқаришнинг хатари ҳақидаги машҳур ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганлар:

أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.

«Агар киши ўз биродарига: “Эй кофир” деса, иккисидан бири кофир бўлади. Агар биродари ҳақиқатан ҳам кофир бўлса, тўғри айтган бўлади, акс ҳолда бу гапи кофир дегувчини ўзига қайтади» (Имом Муслим ривояти).

Шу маънодаги ҳадисларни яна кўплаб келтириш мумкин. Уларнинг барчасида инсон бошқа мусулмонларни кофирга чиқаришга шошмаслиги, айбланган шахс у айтганидек бўлмаса, ўзи ўша сифатга дохил бўлиб қолиши таъкидланган.

Расулуллоҳнинг таълимларини олган саҳобаи киромлар ва улардан кейинги уламоларимиз ҳам мусулмонни “кофир” дейишдан қаттиқ ҳазир бўлганлар. Чунки улар бу ишда катта гуноҳ борлиги ва бу гап ўзига қайтиб қолишидан хабардор эдилар.

Ислом тарихидан маълумки, мусулмонни гуноҳи сабабли “кофир” дейишга биринчи бўлиб журъат этганлар хавориж фирқаси бўлди. Улар: “Мўмин киши гуноҳ иш қилса, кофир бўлади, Исломдан чиқади”, деди. Бора-бора хаворижларнинг мусулмонларни кофирга чиқаришдан бошқа қиладиган ишлари қолмади. Уларнинг шариатга зид бу ишлари мусулмонлар орасида ихтилоф ва зиддиятларни чиқариб, қирғинбарот урушларга, мусулмонларнинг қонлари тўкилишига олиб келди. Уламоларимиз хаворижларчалик Исломга катта зарар етказган фирқа бўлмаганини таъкидлайдилар.

Афсуски, ҳозирги кунда ҳам хаворижларнинг ғоявий издошлари чиқиб турибди. Замонамиз хаворижлари ҳам қадимги маслакдошларидан “ўрнак” олиб, фитна-фасод қилмоқдалар. Буларнинг ҳам, ўтмишдаги маслакдошлари каби, мусулмонларни айблашдан бошқа “ғам”лари йўқ. Булар иложи борича кўпроқ мусулмонни гуноҳи сабабли кофирга чиқаришни ўзларининг бош вазифалари деб биладилар.

Айни пайтда булар ижтимоий тармоқлардан фойдаланган ҳолда давлат раҳбарларидан бошлаб, ўзларига ҳамфикр бўлмаган ҳар бир мусулмонни осонгина кофирга чиқарадилар. Уларнинг сохта фатволарида ҳозирда мусулмонман деб юрганларнинг кўпчилиги мушрик ва кофир бўлиб кетган, дейилади (Аллоҳ асрасин!). Уларнинг бу сохта “фатвоси”нинг пуч эканига Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг юқорида зикри келган ҳадисларидаги: “Мусулмонни гуноҳи туфайли кофир демаймиз”, деган қоиданинг ўзи кифоя қилади.

Бошқа бир ҳадиси шарифда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтадилар: “Ким биз ўқиган намозни ўқиса, қибламизга юзланса, биз сўйган нарсалардан еса, у мусулмондир. Бизга нима ҳуқуқ бўлса, унга ҳам шу ҳуқуқ ва бизга нима мажбурият бўлса, унга ҳам шу нарса мажбуриятдир” (Имом Бухорий, Имом Муслим ривояти).

Машҳур саҳоба Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан бу масала борасида сўралди: «“Гуноҳлардан бирортасини куфр, ширк ёки нифоқ деб билармидинглар? У: “Аллоҳ сақласин! Биз гуноҳ қилган кишини гуноҳкор мўмин деб биламиз”, деди» (“Мажмаъуз завоид ва манбаул фавоид”).

Аҳли сунна вал жамоа эътиқодига кўра, барча уламолар бир овоздан ҳаром иш қилган киши, модомики уни ҳалол санамас экан, кофирга чиқарилмайди, балки фосиқ, гуноҳкор бўлади, дейдилар.

Қолаверса, мазҳаббошимиз Имоми Аъзам раҳматуллоҳи алайҳ “Фиқҳул акбар” китобида бундай деган:

وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.

“Мусулмон киши катта гуноҳлардан бирини қилса ҳам, модомики ўшани ҳалол санамаса, кофирга чиқармаймиз”.

Буюк муҳаддис олим Абу Жаъфар Таҳовий Ҳанафий “Ақидату-Таҳовия” асарида бундай деганлар: “Қибла аҳлларининг биронтасини гуноҳи сабабли, модомики уни ҳалол санамас экан, кофирга чиқармаймиз”.

Бу масалада Мулла Али Қорий раҳматуллоҳи алайҳ бундай деганлар:

قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ

فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.

Уламоларимиз айтадилар: “Агар (бирор сўз ёки иш устида) мусулмонни кофир дейишга далолат қиладиган тўқсон тўққизта далил бўлса-ю, мусулмон деб билишга далолат қилувчи биргина далил бўлса, муфтий ва қозилар учун ўша битта далилни олиш лозим бўлади” (“Шарҳуш шифо”).

Аммо ҳозирги кундаги адашган кимсалар бу масалада: “Мўмин дейиш учун тўқсон тўққизта далил бўлса-ю, кофир дейиш учун биргина далил бўлса, тўқсон тўққизтасини четга суриб қўйиб, ўша бир далилни олиш керак”, дейишгача бориб етдилар. Бу эса барча аҳли сунна уламоларимизнинг тутган йўлларига бутунлай зиддир.

Ҳозирги кундаги мусулмонларни кофирга чиқарувчиларнинг асосий хатолари – динни пухта билмаслик, оят-ҳадисларни енгил-елпи тушуниш, мўътабар мужтаҳид уламолар, муфассирлар ва ҳадисларга шарҳ ёзган буюк олимларнинг сўзларини билмасликлари ёки билсалар ҳам, эътиборга олмасликларидир. Мисол учун айрим жоҳил тоифалар

﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾

“Бас, Мени эслангиз, сизни эсларман. Ва Менга шукр қилингиз, куфр қилмангиз” (Бақара сураси, 152) оятидаги وَلَا تَكْفُرُونِ деган жойини “Менга кофир бўлманглар” деб тафсир қилишади. Яъни, гапни кофирликка бурадилар.

Ваҳоланки, бирор муфассир бу сўзни “куфр” деб тафсир қилмаган, балки, “ношукрлик” деб тафсир қилганлар. Масалан, Имом Қуртубий буни шундай тафсир қилган: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ яъни, “бу жойдаги “куфр” сўзи Аллоҳ берган неъматни яшириш – ношукрлик қилишдир”, деган.

Бундай мисолларни Қуръони карим ва ҳадиси шарифлардан кўплаб келтириш мумкин.

Шундай экан, Қуръони каримда ёки ҳадиси шарифларда “куфр” сўзи ёки унга ўзакдош калималар келганда, ундан фақат кофирлик назарда тутилган деб тушунмасдан, балки мўътабар муфассир ва муҳаддис уламоларимизнинг тафсир ва шарҳларига қараб хулоса чиқаришимиз шарт бўлади.

Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, мусулмонни кофирга чиқаришга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам, саҳобаи киромлар, тобеинлар ва уларга эргашган уламоларимиз гуноҳкор мусулмонларни муртад ёки кофирга чиқармаганлар.

Шундай экан, мусулмон шахс ўзини суннатга ҳамда салафи солиҳлар йўлига эргашишини даъво қилар экан уларнинг йўлини маҳкам тутиши лозим.

 

Ўткирбек Собиров

Ўзбекистон мусулмонлари идораси масъул ходими

Тошкент ислом институти ўқитувчиси

МАҚОЛА
#logo