Ким бир кун рўза тутса...
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай марҳамат қилдилар: «Аллоҳ: “Одам боласининг ҳамма амали ўзи учун, фақат рўза (бундан) мустасно. Чунки у Мен учундир ва унинг мукофотини Ўзим бераман”, деди.
Рўза қалқондир. Бирортангиз рўза тутган куни фаҳш сўз айтмасин ва бақир-чақир қилмасин. Агар бирортаси у билан сўкишмоқчи ёки уришмоқчи бўлса: “Мен рўзадор одамман”, десин. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, албатта, рўзадорнинг оғзидан келган ҳид Аллоҳнинг наздида мушкнинг бўйидан яхшироқдир. Рўзадорни шод этадиган икки хурсандчилик бор: ифтор қилганида хурсанд бўлади ва Раббига йўлиққанида (рўза тутгани учун) хурсанд бўлади» (Имом Бухорий ривояти).
Матннинг асосий қисми ҳадиси қудсий бўлиб, унда Аллоҳ таолонинг рўзани Ўзига нисбат бериши унинг шарафи ва фазилатини англатади.
“Одам боласининг ҳамма амали ўзи учун, фақат рўза Мен учундир”. Ибн Абдулбар раҳимаҳуллоҳ айтади: «Бунинг маъноси шуки, рўза бошқа амаллар каби зоҳирда намоён бўлмайди, балки у банданинг қалбидаги ният бўлиб, уни фақат Аллоҳ таоло билади. Ҳатто фаришталар ҳам ундан хабардор бўлмайди. Шунинг учун унинг мукофотини “Ўзим бераман”, деган».
Аллоҳ таоло рўзани Ўзига нисбат беришига олимлар бир неча сабабларни келтиришган.
Биринчиси, рўза – риёдан энг йироқ ибодат. Чунки у фақат Аллоҳ билан банда ўртасида яширин бўлади. Бошқа ибодатлар эса одамларга кўринади ва уларга риё аралашиш эҳтимоли катта. Риё аралашган амални Аллоҳ таоло қабул қилмайди.
Иккинчиси, рўза фақат Аллоҳ учун қилинадиган ибодатдир. Мушрик ва кофирлар намоз, қурбонлик ёки назр каби амаллар билан ўз маъбудларига ибодат қилишган. Аммо улар ўз илоҳлари учун очлик ва чанқоқлик билан рўза тутиб ибодат қилишмаган.
“Унинг мукофотини Ўзим берурман”, яъни рўзанинг савоб миқдорини фақат Аллоҳ билади. Бошқа амаллар ўндан етти юз баробаргача кўпайтирилса, рўза бундан ҳам ортиқ мукофотланади. Аллоҳ таоло: “Албатта, сабр қилувчиларга (охиратда) мукофотлари беҳисоб берилур”, деб марҳамат қилган (Зумар сураси, 10-оят). Рўза – сабр ибодатидир. Шу сабабли у чексиз савобга лойиқ.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Бир ойлик рўза сабрдир, ҳар ойдан уч кун тутиб юриш бир йиллик рўзага тенгдир”, деганлар (Имом Аҳмад ривояти).
“Рўза қалқондир”, яъни дунё ва охиратда ҳимоядир. Усмон ибн Абул Ос розияллоҳу анҳу айтади: «Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: “Рўза худди сизлардан бирингиз жангда фойдаланадиган қалқон кабидир”, деганларини эшитдим» (Имом Аҳмад ва Имом Насоий ривояти).
Набий алайҳиссалом марҳамат қиладилар: “Намоз ҳужжат (далил)дир, рўза эса (мустаҳкам) қалқондир...” (Имом Аҳмад ва Имом Термизий ривояти).
Рўзанинг дунёдаги ҳимояси – зинодан тийиб, тўсиб туради. Ҳадиси шарифда: “Кимнинг уйланишга имкони бўлса, уйлансин. Чунки у кўзни энг тиювчи ва фаржни энг сақловчидир. Ким имкон топмаса, рўза тутсин, чунки бу унинг учун бичилиш кабидир” (Муттафақун алайҳ).
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Бир киши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига келиб: “Ё Расулуллоҳ, менга ўзимни бичишга рухсат беринг”, деди. У зот: “Менинг умматим учун бичилиш – кундузи соим (рўза), кечаси қоим бўлиш”, дедилар» (Имом Аҳмад ривояти).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан қилинган ривоятда Набий алайҳиссалом: “Рўза қалқондир ва дўзахдан мустаҳкам ҳимоядир”, деганлар (Имом Аҳмад ва Имом Байҳақий ривояти).
Бошқа ҳадисларда бундай марҳамат қилинади: “Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ унинг юзини дўзахдан етмиш кузлик (йиллик масофага) узоқлаштиради” (Муттафақун алайҳ).
“Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ дўзахни ундан юз йил йўл масофасича узоқлаштиради” (Имом Насоий ривояти).
“Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ унинг билан дўзах ўртасида осмон билан ер орасича чуқур хандақ ҳосил қилади” (Имом Термизий ривояти).
Шунингдек, рўза инсонни ёмон хулқлардан тўсувчи қалқондир: «Бирортангиз рўза тутган куни фаҳш сўз айтмасин ва бақир-чақир қилмасин. Агар бирортаси у билан сўкишмоқчи ёки уришмоқчи бўлса: “Мен рўзадор одамман”, десин». Шу орқали мўмин банда ҳам тили, ҳам қўли билан ўзгаларга озор етказишдан сақланади. Бир ой шу кўрсатмага амал қилган кишининг хулқи шак-шубҳасиз яхши томонга ўзгаради.
“Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, албатта, рўзадорнинг оғзидан келган ҳид Аллоҳнинг наздида мушкнинг бўйидан яхшироқдир”. Мўминлар қиёмат куни таҳоратнинг асаридан танилиб, юзлари ва қўл-оёқлари нур сочиб келадилар. Рўзадорлар эса таҳорат асаридан ташқари мушкдан-да ёқимлироқ ҳид билан келадилар. Шундай қилиб, уларда ҳар икки фазилат жам бўлади.
“Рўзадорни шод этадиган икки хурсандчилик бор: ифтор қилганида хурсанд бўлади ва Роббига йўлиққанида (рўза тутгани учун) хурсанд бўлади”. Ифтор пайтидаги хурсандчилик дунёда бўлади. Чунки у ибодатни тўлиқ адо этди, савобга эришишни умид қилади. Раббига йўлиққан пайтдаги қувончи эса, рўзасига бериладиган мукофот сабабидандир.
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қиёмат куни рўза ва Қуръон банда учун шафоат қилади. Рўза айтади: “Эй Роббим! Мен уни кундузлари овқат ва шаҳватлардан тийиб қўйдим, бас, унинг учун шафоатимни қабул қил”. Қуръон эса: “Мен уни кечалари уйқудан тўсиб қўйдим, бас, унинг учун шафоатимни қабул қил”, дейди. Шунда уларнинг шафоати қабул қилинади», дедилар (Имом Аҳмад ривояти).
Муҳаммадяҳёҳон ХЎЖАЕВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Таълим ва илмий-тадқиқот бўлими мутахассиси.
«Уйи тозага гард юқмас, гард юқса ҳам дард юқмас»
«УЙИ ТОЗАГА ГАРД ЮҚМАС, ГАРД ЮҚСА ҲАМ ДАРД ЮҚМАС»
«БМТ Бош Ассамблеяси 20 сентябрни
Бутунжаҳон тозалик куни
деб эълон қилиш ва уни ҳар йили
нишонлашга қарор қилади»
(БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 2023 йил
8 декабрда қабул қилинган Резолюция).
2023 йил 8 декабрда БМТ Бош Ассамблеяси A/RES/78/122-сонли Резолюцияни якдиллик билан қабул қилиб, 20 сентябрни Бутунжаҳон тозалик куни деб эълон қилди.
Бу кун инсониятга тоза ва соғлом атроф-муҳит учун умумий масъулиятимизни ҳамда табиий ресурсларга эҳтиёткорона муносабатда бўлиш зарурлигини эслатишга қаратилган.
Аммо чуқурроқ ўйлаб кўрсак, тозалик кўчада ахлат йўқлигидан анча кўпроқ маънони англатади.
Тозалик – бу шунчаки тартиб эмас. Бу қалб ҳолатидир.
Тозалик супургидан бошланмайди. У қалбдан бошланади. Инсон ўзи юриб турган замин унга бегона эмаслигини англаган лаҳзадан бошланади. У соясида дам оладиган дарахт – шунчаки дарахт эмас. У ичадиган сув – шунчаки сув эмас. Буларнинг барчаси Яратганнинг бизга вақтинча ишониб топширган неъматларидир.
Шунинг учун тозалик масаласи фақат экология масаласи эмас. Бу виждон, тарбия, имон ва биздан кейин келадиган авлодлар олдидаги масъулият масаласидир.
«Албатта, Аллоҳ покланувчиларни севади»
Қуръони Каримда шундай дейилган: «Албатта, Аллоҳ чин тавба қилувчиларни ва обдон покланиб юрувчиларни севади» (Бақара сураси 2/222).
Бу сўзлар нақадар теран! Аллоҳ покланишни тавба билан – инсоннинг нафақат ташқи, балки ички покланиши билан боғлайди.
Қўлни ювиш мумкин, аммо кўчада ахлат қолдириш мумкин. Ўз уйини идеал даражада озода сақлаш мумкин, аммо бировнинг уйи олдида ташлаб кетилган ахлат ёнидан бепарво ўтиб кетиш мумкин. Табиатга бўлган муҳаббат ҳақида гапириш мумкин, аммо пластик идишни ариққа ташлаш мумкин. Бу ҳақиқий тозаликми?..
Ҳақиқий тозалик инсон ўзигагина тегишли бўлмаган жойни ифлос қилмасликни англаганида бошланади.
Ҳеч ким кўрмаётган бўлса ҳам, биров ташлаб кетган қоғозни ердан олганида. Машина ойнасидан ахлат ташламаганида. Сувни ифлос қилмаганида. Фарзандига тоза кўча тоза одатлардан бошланишини ўргатганида. «Мендан кейин бу ерда бошқалар яшайди», деб англаганида.
«Тозалик – имоннинг ярми»
Аллоҳнинг Пайғамбари саллаллоҳу алайҳи васаллам, шундай деганлар: «Поклик – имоннинг ярмидир».
Нақадар кучли сўзлар! Шунчаки «тозалик фойдали», эмас. Шунчаки «тозалик чиройли», эмас.
Тозалик имон билан боғлиқ! Имон нафақат сўзларда, намоз ва ибодатда намоён бўлади. У инсоннинг атрофидаги оламга қандай муносабатда бўлишида ҳам намоён бўлади.
Агар биз ўз уйимизни асрасак, нега ҳовлимизни ифлос қилишимиз керак? Агар оиламизни севсак, нега ўзимиздан кейин бошқаларга ифлослик қолдиришимиз керак? Агар сув учун Аллоҳга шукр қилсак, нега дарёлар, каналлар ва ариқларни чиқиндилар ташланадиган жойга айлантиришимиз керак? Агар Ватанимизни севсак, нега унинг ифлосланишига бефарқ қарашимиз керак?
Аждодларимиз ҳикмати
Доно халқимиз замонавий дунё экологик дастурлар, илмий тадқиқотлар ва халқаро ташаббуслар орқали етиб келаётган ҳақиқатни аллақачон англаган.
Ўзбек халқ ҳикматида шундай дейилади: «Уйи тозага гард юқмас, гард юқса ҳам дард юқмас».
Бу мақол халқ хотирасида бежиз яшаб келаётгани йўқ. Унда тозалик ва саломатлик ўртасидаги чуқур боғлиқлик акс этган. Бу мақол Ўзбекистоннинг расмий экологик ресурсларида ҳам келтирилиб, халқимизнинг тозалик ва озодаликка анъанавий муносабати таъкидланган.
Яна бир ҳар биримизга таниш фикр бор: «Тозалик – саломатлик гарови».
Бу оддий ибора кундалик тилимизнинг бир қисмига айланган. Аммо, эҳтимол, бугун уни яна бир бор қалбимиз билан эшитишимиз керакдир...
Аждодларимиз замонавий маънодаги «экологик барқарорлик» деган сўзни билмаганлар. Аммо улар сувнинг қадрини билганлар. Ерни ҳурмат қилганлар. Ҳовлини асраганлар. Кўчаларни супурганлар. Ҳашарларда бир-бирларига ёрдам берганлар. Чунки улар учун тозалик кўз-кўз қилиш воситаси эмас эди. Тозалик маданиятнинг бир қисми эди.
Биздан кейин нима қолади?
Бир куни ҳар биримиз бу дунёни тарк этамиз. Уйларимиз қолади. Кўчаларимиз қолади. Дарахтлар ўсишда давом этади. Дарёлар оқишда давом этади. Бугун фарзандларимиз ўйнаётган жойларда эртага бошқа болалар ўйнайди.
Шунда оддий, аммо жуда муҳим савол туғилади: Биз уларга нимани қолдирамиз?
Тоза ҳовлими ёки чиқинди уюми? Тиниқ сувми ёки ифлосланган каналми? Яшил боғми ёки куйиб кетган ерми? Нафас олиш ёқимли бўлган ҳавоми ёки тутундан юзингизни беркитгингиз келадиган шаҳарми?
Биз кўпинча бир инсон ҳеч нарсани ўзгартира олмайди, деб ўйлаймиз. Аммо ахир ифлослик бирданига пайдо бўлмайди-ку? Йўқ. У ерга ташланган битта қоғоздан бошланади. Бир шишадан. Бир пакетдан. «Буни бошқа биров тозалайди», деган битта фикрдан.
Лекин тозалик ҳам бир инсондан бошланади. Ердан олинган битта қоғоздан. Ахлат қутисига ташланган битта пакетдан. Битта дарахтдан. Ахлат ташламасликка ўргатилган битта боладан. Ўз намунаси билан «тўғри йўл шу» эканини кўрсатган битта катта инсондан.
Бефарқ ўтиб кетманг
Ёнидан бефарқ ўтиб кетмайдиган инсонда ўзига хос гўзаллик бор. У ахлатни кўради – ва уни ердан олади. Ифлосланган жойни кўради – ва тозалайди. Синган дарахтни кўради – ва уни асраб қолишга ҳаракат қилади. Конфет қоғозини ерга ташлаган болани кўради – уни камситмайди, балки хотиржамлик билан тушунтиради.
Маданият ана шундай тарбияланади. Буйруқ билан эмас – намуна билан. Қичқириқ билан эмас – меҳр-оқибат билан. Биргина байрам куни билан эмас – ҳар кунлик одат билан.
Ахир Бутунжаҳон тозалик куни – йилига бир марта кўчага чиқиб, суратга тушиш учун ҳудудни тозалайдиган кун эмас. Бу кун биз ўзимизга шундай савол беришимизга сабаб бўлиши керак: «Атрофимдаги олам янада тоза бўлиши учун мен ҳар куни нима қиляпман?»
Тозалик шукронамизга айлансин
Аллоҳ бизга ажойиб бир оламни ато этди. Ҳар куни уфқ узра кўтариладиган қуёшни. Ерни жонлантирадиган ёмғирни. Дарёлар ва булоқларни. Боғларни. Далаларни. Қушларни. Дарахтларни. Ҳавони. Буларнинг барчасини ўз кўзимиз билан кўриш имкониятини.
Бундай неъматлар учун шукр фақат сўз билан ифодаланадими?
Баъзан шукр жуда оддий амалдир. Ахлат ташламаслик. Сувни тежаш. Дарахт экиш. Ўзингиздан кейин тозалаш. Бошқа биров ифлос қилган жойни ҳам тозалаш.
Бу одатни фарзандга ўргатиш. Бефарқликнинг ғалаба қозонишига йўл қўймаслик. Зеро, атроф-муҳитни асрайдиган инсон гўё шундай дейди: «Эй, Парвардигор, Сен менга ишониб топширган неъматларни қадрлайман!»
20 сентябрь – келинг, бошлайлик
20 сентябрь тақвимдаги оддий сана бўлиб қолмасин.
Бу ҳар биримиз атрофимизга қараб: «Мен ўзимдан бошлайман», дейдиган кун бўлсин.
Кимдир келиб тартиб ўрнатишини кутмайлик. «Бу менинг ҳудудим эмас», демайлик. Чунки Ер – бизнинг умумий уйимиз!
Кўча тозалиги инсон виждони поклигидан бошланади.
Келинг, ҳовлига чиқайлик. Подъездимизни тозалайлик. Мактаб, маҳалла, масжид ва иш жойи атрофини обод қилайлик. Дарахт экайлик. Ахлатларни йиғайлик. Кераксиз бир марталик маҳсулотлардан воз кечайлик.
Болаларга сув ва ерни асрашни ўргатайлик!
Ва энг муҳими – 20 сентябрда тўхтаб қолмайлик.
Бу кундан кейин фақат тоза кўча эмас, балки тоза одат қолсин. Пок виждон қолсин. Табиатга нисбатан пок муносабат қолсин. Пок қалб қолсин.
Чунки бир куни фарзандларимиз биздан қанча пул топганимиз ёки қанча нарса сотиб олганимиз ҳақида эмас, балки: «Сиз бизга қандай дунёни қолдирдингиз?» – деб сўрайдилар.
Шунда биз жавоб беришдан уялмайлик: «Биз уни тоза ҳолда сақлашга ҳаракат қилдик».
Кўчаларимиз тоза бўлсин. Сувларимиз тиниқ бўлсин. Боғларимиз яшил бўлсин. Маҳаллаларимиз обод ва озода бўлсин. Уйларимизда тартиб, қалбларимизда меҳр-шафқат ҳукмрон бўлсин.
Ва Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг: «Поклик – имоннинг ярмидир» деган муборак сўзлари ҳар биримиз учун шунчаки эшитган ҳадис эмас, балки ҳаётимизда амал қиладиган тамойилга айлансин!
Тозалик ҳар биримиздан бошланади.
Бугун – бир қадамдан.
Эртага – бир одатдан.
Биргаликда эса – фарзандларимиз учун тоза келажакдан.
Иброҳимжон Иномов.
