Ҳар бир дарднинг давоси бор
Инсоният яралгандан бери барча замон ва маконларда бир неча минг йиллар давомида, ўзи учун шифо излаб, турли усулларни қўллаб кўрган. Илк даврларда ҳар бир инсон ўзи даволанишда оддий воситалардан фойдаланган. Вақт ўтиши билан касалликка муолажа қилишда табиий унсурлар орқали даволовчи табиблар билан бир қаторда серҳгар, коҳин ва фолбинлар ҳам шуғулланишган.
Набий алайҳиссалом Пайғамбар қилиб юборилганларидан сўнг шифо излашда ҳам умматлари учун энг тўғри йўлни белгилаб бердилар. Даволанувчи ва даволовчига керакли кўрсатмаларни бериб, тиб ва дуо билан муолажа қилишни ҳадислари орқали маълум тартибга келтирдилар.
Дастлаб, тиббиёт борасидаги динимиз кўрсатмаларига назар ташлаб сўнгра дам солиш яъни, дуо билан муолажа қилиш ўртасини мувофиқ келувчи жиҳатларини ўрганамиз.
Юқорида ўрганиб чиққанимиздек, Ислом динида ҳар бир инсон ўз саломатлигини сақлаши вожиб ҳисобланади. Худди шунингдек, касалликка йўлиққанда дардига шифо бўладиган омиллардан фойдаланиб ўзига муолажа қилиши ҳам лозим. Агар инсон ўз саломатлигига эътибор бермаслиги туфайли жисми ва руҳига зарар етадиган бўлса, қаттиқ гуноҳкор бўлади.
Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади:
﴿وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ﴾
“Ва ўз қўлларингиз (бахиллигингиз) билан ўзларингизни ҳалокатга ташламангиз!” (Бақара сураси, 195-оят).
Инсон ўз саломатлигига зарар етказадиган барча нарсалардан йироқ бўлиши ва соғлигини сақлаши шариат талаби экани барча мўътабар манбаларда таъкидланган.
Хусусан, ҳадиси шарифда бундай дейилади:
عن أبي الدردى رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه و سلم قال إن الله أنزل الداء و الدواء و جعل لكل داء دواء فتداووا و لا تداووا بمحرم
Абу Дардо розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам айтадилар: “Албатта, Аллоҳ дардни ҳам давони ҳам тушурган ва ҳар бир дардга давосини қўйган. Шундай экан даволанинглар. Ҳаром билан даволанманглар” (Имом Абу Довуд ривояти).
Усома ибн Шарик айтади: “Саҳобалар: Ё Расулуллоҳ, даволанайлик-ми?” дейишди. У зот: “Ҳа, Аллоҳнинг бандалари даволанинглар. Албатта, Аллоҳ таоло бирор дардни қўйган бўлса, унинг давосини ҳам қўйган. Лекин бир дард бундан мустасно”, дедилар. Улар:“Ё, Расулуллоҳ у қайси дард?” дейишган эди. У зот: “Кексалик”, дедилар (Имом Термизий ривояти).
Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади.Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Албатта, Аллоҳ бирор касалликни туширган бўлса, у билан бирга давосини ҳам туширган. Уни билмаган киши (шифосида) жоҳил бўлибди. Уни билган киши (шифодан) хабардор бўлибди”, деганлар (Имом Ибн Ҳиббон ривояти).
Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ҳар бир дарднинг давоси бор. Агар касалликнинг давоси унга етса, Аллоҳ азза ва жалланинг изни билан тузалади”, дедилар (Имом Муслим ривояти).
Доктор Насимий айтади: “Юқорида санаб ўтилганлар ва улар каби бошқа ҳадисларнинг барчасида тиббиётни тасдиқланган. Шунингдек, касалликка қарши курашишга ва шифо сабабларини ўрганишга тарғиб қилинган. Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: “Уни билмаган киши (шифосида) жоҳил бўлибди. Уни билган киши (шифодан) хабардор бўлибди”, деган сўзлари барча мусулмон табибларни, шифокорларни изланишлар олиб бориб, касалликларга даво бўладиган дори-дармонларни кашф қилиш ва аввалгисидан кўра самаралироғи борасидаизланишга ундайди.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг “Ҳар бир дарднинг давоси бордир” деган сўзлари эса, ўзида ҳар қандай касалликни ҳис қилган беморга тузалиши учун ишонч ва руҳан қувват бағишлайди. Беморда касалликдан кейинги асоратлар борасидаги ёмон ўй-хаёлларни кетказиб, унинг аъзоларидаги Аллоҳ таолонинг изни билан тезда шифо топишига ёрдам берадиган иммунитет тизимини кучайтиради.
Набий алайҳиссалом ҳадисда дарддан тузалишлик учун керакли дорини қўллаш лозимлигига ишора қилиб, “Агар касалликнинг давоси унга етса, Аллоҳ азза ва жалланинг изни билан тузалади”, дедилар. Бу касалликка керакли дори-дармонларни қўллашга тарғибдир. Чунки оғир дардга оддий дори кор қилмаганидек, ўта кучли дори бошқа дардларни келтириб чиқаради”.
Ислом дини кўрсатмасига кўра, касалликларга муолажа қилувчи кишилар табиблар бўладими ёки медицина ходимларими ўз касбларига доир диний билимлардан ҳам хабардор бўлишлари лозим. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам бу борада ҳам қилган тавсиялари ва кўрсатмалари – шариат кўрсатмасидир. Касалликларга шифо излаб дори-дармонларни қўллаш қадарга имон келтириш ва таваккул ҳақиқатига асло зид келмайди. Зеро, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзлари даволанганлар ва бошқаларни ҳам баъзи муолажа ёки тавсиялари билан даволаганлар.
Муҳаммад Зариф Муҳаммад Олим ўғлининг
"Исломда саломатлик" китобидан
Муз нега сувда чўкмайди? Беруний ва Ибн Синонинг минг йил олдинги илмий баҳси
Хоразмлик ёш мутафаккир Абу Райҳон Берунийнинг Аристотель физикасига билдирган тажрибавий эътирозлари ва Ибн Сино билан ёзишмалари Х-ХI асрлар бўсағасида Марказий Осиёда шаклланган мустақил танқидий илмий фикрнинг энг ёрқин намунаси ҳисобланади, хабар бермоқда ЎзА.
Х асрнинг охири ва ХI асрнинг бошларида Хоразм ва Бухоро илмий муҳитида антик давр юнон фалсафаси ҳамда табиий фанлар меросини қайта кўриб чиқишга бўлган қизиқиш ниҳоятда кучайди. Аристотелнинг “Осмон ва олам ҳақида” ҳамда “Физика” асарларидаги айрим хулосалар ўша давр тадқиқотчилари томонидан сўзсиз ҳақиқат сифатида қабул қилинаётган бир пайтда, тахминан 24–26 ёшлардаги Беруний антик муаллифнинг айрим қарашларини амалий кузатув ва математик мантиқ ёрдамида шубҳа остига олди. Беруний ўз эътирозлари ва саволларини хат орқали Бухорода яшаб ижод қилаётган, ўша вақтда 17–19 ёшларда бўлган Ибн Синога юборди. Ушбу тарихий мулоқотнинг бизгача етиб келган матни Ибн Синонинг Беруний томонидан берилган саволларга қатор жавобларидан иборат. Манбашунос ва шарқшунос Ю.Завадовский ушбу қўлёзма матнини рус тилига ўгирган ва у илк бор 1957 йилда Тошкентда нашр этилган. Кейинчалик, 1973 йилда Беруний таваллудининг 1000 йиллик юбилейи муносабати билан фалсафа фанлари номзоди А.Шарипов томонидан тайёрланган қайта нашрда ушбу ёзишмаларнинг илмий аҳамияти янада аниқроқ ёритилган.
Берунийни Аристотель таълимотидаги баъзи физик қоидаларнинг кузатув ва тажрибага зид келиши алоҳида ташвишга солган эди. Хусусан, “Физика” бўлимига оид саволлар орасида моддаларнинг нур синдириши ва иссиқлик йиғиш хусусиятига оид аниқ тажриба баён қилинади. Хоразмлик олим думалоқ ва шаффоф шиша идишни олиб, уни сув билан тўлдирганда у биллур лупа каби қуёш нурларини бир нуқтага тўплаб, аланга олдириш хусусиятига эга бўлишини кўрсатиб ўтади. Агар ушбу идиш сув ўрнига ҳаво билан тўлдирилса, ҳеч қандай нур йиғилмайди ва олов ҳосил бўлмайди. Беруний Ибн Синога мурожаат қилиб, сувнинг бундай ўзига хос таъсир кўрсатиши сабабини ва нега айнан сув мавжуд бўлганда нурлар тўпланишини сўрайди. Шарқшунос А.Шарипов тадқиқотларида таъкидланганидек, бу каби саволлар Берунийнинг шунчаки назарий мулоҳаза юритмагани, балки аниқ физик ҳодисаларни тажрибада текшириб кўрганини тасдиқлайди.
Ибн Сино Берунийнинг бу саволига жавоб берар экан, сувнинг табиатан тиниқ, зич ва силлиқ жисм эканини, шу сабабли у ўзидан ўтаётган нурни акслантириш ва қайтариш хусусиятига эгалигини тушунтиради. Оптимика масалаларида олимлар ўртасидаги баҳс Платон ва Аристотель мактабларининг қарашларини қиёслаш даражасигача етиб боради. Ибн Сино кўриш жараёни кўздан нур чиқиши орқали юз бермайди деган Аристотель позициясини ҳимоя қилади ва бу борада Платон қарашларидан фарқли ёндашувни илгари суради.
Берунийнинг яна бир эътиборга лойиқ тажрибавий саволи сув ва музнинг зичлиги ҳамда оғирлиги ўртасидаги муносабатга бағишланган. Аристотель назариясига кўра, совуқ ва тошсимон қаттиқ шаклга эга бўлган муз ўз моҳиятига кўра тупроқ элементига яқинроқ бўлиши ва сув тубига чўкиши керак эди. Лекин Беруний амалиётда музнинг сув юзида сузиб юришини кўриб, бу ҳодисанинг физик сабабини сўрайди. Ибн Сино ўз жавобида сув музлаган пайтда унинг таркибида ҳаво зарралари қотиб қолишини ва айнан шу суюқлик ичидаги ҳаво пуфакчалари музни сув тубига чўкишига йўл қўймаслигини таъкидлайди. Ю.Завадовский томонидан ўрганилган ушбу оммавий мунозара ўша давр учун моддаларнинг физик ҳолати ва термодинамика бошланғич тушунчалари бўйича муҳим қадам эди.
Космология ва фазовий геометрия соҳасида ҳам Беруний Аристотель даъволарини жиддий синовдан ўтказади. Аристотель фазода осмон сфераси оғирликка ҳам, енгилликка ҳам эга эмас, чунки у марказга ёки марказдан атрофга ҳаракат қилмайди деб ҳисоблар эди. Беруний эса хаёлий тафаккур нуқтаи назаридан осмон жисми энг оғир жисмлардан бири бўлиши мумкинлигини, унинг марказга тушмаслиги унинг вазнсизлигини англатмаслигини илгари суради. Шунингдек, Беруний фазо шакли борасида ҳам тўхталиб, осмон сфераси мукаммал шарсимон бўлиши шартлиги, у тухумсимон ёки ясмиқсимон шаклда ҳам бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Ибн Сино эса геометрия ва физика далилларини келтириб, агар сфера шарсимон бўлмаса, унинг ҳаракати пайтида бўшлиқ ҳосил бўлиши заруриятини исботлашга уринади.
Аристотелнинг фазода оламнинг ўнг ва чап томонлари ҳақидаги қарашлари ҳам Берунийнинг кескин танқидига учрайди. Аристотель жисмнинг ўнг томони ҳаракат бошланадиган жой деб таъриф бериб, кейинчалик Осмон ҳаракати шарқдан бошланади, демак Шарқ – бу ўнг томон деган хулоса чиқарган эди. Беруний бундай хулоса чиқариш логикада “мантиқий айлана” хатолигига олиб келишини кўрсатиб ўтади. Ибн Сино ўз жавобида Аристотель осмон сферасини тирик жисм сифатида тасаввур қилганини айтиб, антик муаллиф мантиғини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.
Ушбу ёзишмалар матни Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг 2385-рақамли қўлёзмалар фондида сақланиб қолган. Мазкур манбанинг бизгача етиб келишида хатларни кўчириб ёзган фақиҳ Маъсумийнинг хизмати борлиги хат охиридаги қайдларда эслатиб ўтилади. Ю.Завадовский ва А.Шарипов тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ХI аср бошидаги бу илмий баҳс нафақат икки мутафаккирнинг шахсий мулоқоти, балки Туронда табиатшунослик фанлари ва кузатув тажрибаларига асосланган янги илмий услуб шаклланганининг тарихий исботидир.
Беруний ва Ибн Сино ўртасидаги ёзишмалар Х-ХI асрларда Хоразм ва Бухорода шаклланган илмий тафаккур даражаси антик давр фалсафасини шунчаки ўзлаштириш билан чекланмай, уни аниқ тажриба ва мантиқий таҳлил воситасида танқидий қайта кўриб чиқиш босқичига кўтарилганини англатади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
