Замон ва макондан юксак Зот
Қуёш ботади...
Гуллар сўлади...
Баҳорнинг охири куз билан тугайди.
Соғлиқ хасталикка юз тутади.
Ҳаёт ўлим билан ниҳояланади.
Империялар гуллаб-яшнайди ва завол топади.
Қитъаларни океан ютиб юборади.
Юлдузлар коинот бағрида портлаб, ғойиб бўлади.
Бизни ўраб турган бу ҳодисалар олами — алдамчи ва маккор дунёдир. У ёлғонлардек тусланиб, йўқлик ва фано сари ҳаракатланади... Гўёки сув устига чизилган расм ёки шамоллар учириб кетувчи қумдаги нақш кабидир.
Аллоҳ эса бу оламдан эмас... Балки У бу оламдан Мутаол (олий ва юксак)дир... Аллоҳнинг хасталаниши, қариши ёки ўлиши асло мумкин эмас. Уни бошқа нарсалар каби бир хомхаёл ёки ботил деб тасаввур қилиш ҳам тўғри эмас... У буларнинг барчасидан Юксакдир.
Олам — ботил (ўткинчи).
Аллоҳ — Ҳақ.
Олам — завол топгувчи.
Аллоҳ — Боқий.
Олам — ўзгарувчан.
Аллоҳ — Собит (ўзгармас).
Олам — замон ва макон чегараларининг маҳбусидир.
Аллоҳ эса замон ва макондан Юксакдир... У бирор маконда жойлашмайди, зеро Унинг ҳажми ҳам, маконий хусусиятлари ҳам йўқдир. У ҳақда «тепада» ёки «пастда», «ўнгда» ёки «чапда», «ичкарида» ёки «ташқарида» деб бўлмайди.
Шу боис, У бирор жисмга кирмайди, бирор бўшлиқни эгалламайди ва бирор сурат ёки шаклда гавдаланмайди.
У замондан Юксак бўлгани учун ҳам Унинг ёши йўқ, бошланиши ва ниҳояси йўқ, Унинг учун ўтмиш, ҳозир ва келажак мавжуд эмас... Балки У — Мутлақ Ҳозирликдир... Давомли лаҳза ва абадий давомийликдир... Ғайбда ҳам, шоҳидлик оламида ҳам доимий мавжуддир.
У ҳақда ўсяпти, ривожланяпти, каттаряпти, кенгаяпти, кучи ортяпти ёки мукаммаллашяпти деб бўлмайди... Чунки У — азалдан ва абадан Мукаммалдир.
У замон ва макондан пок бўлгани учун ҳаракат қилмайди ва кўчмайди... Балки У — мутлақ сукунатдадир... Самаддир... Унинг атрофидаги барча нарса эса изтироб ва ҳаракатдадир. «Самад» сўзининг маъноси ҳам мана шу — мутлақ собит ва барқарор демакдир. Шу сабабли ҳам У — изтироблар уммонидаги бошпана ва омонликдир. Кемалар ўз лангарларини сокин денгиз тубига ташлаб, ўз барқарорлигини ўша тубнинг собитлигидан олгани каби, қалб ҳам ўз лангарини Унга ташлайди... У — ҳузурига талпиниладиган, суяниладиган Самаддир.
Биз — кишандамиз (замон ва маконда).
Аллоҳ эса — мутлақликда (азал ва абадда), Унинг на бошланиши, на охири ва на чегараси бор.
У — Латифдир, интиҳосиз лутф Соҳибидир. Унинг жисми, моддаси, массаси ва вазни йўқ. «Латиф»нинг маъноси ҳам шу — мутлақ махфийлик (кўзга кўринмаслик).
«Латиф» — Уни чеклаб ёки тўсиб қўядиган ҳеч қандай жисм, вазн ва зичликка эга бўлмаган Зотдир... Шу боис У ҳар бир нарсанинг ичига кириб боради, ҳар бир нарса билан ҳар лаҳзада комил суратда, яширин ва сирли равишда бирга бўлади: «Кўзлар Уни идрок этолмас, У эса кўзларни идрок этар». У қаерда бўлсак ҳам биз билан биргадир, бизга ниҳоятда яқиндир, аммо биз Уни кўрмаймиз...
Худди инсон ўз кўзининг қорачиғини (воситасиз) кўра олмагани каби. У бизга шоҳ томиримиздан ҳам (вужудимиздаги қондан ҳам) яқинроқдир.
Ва У — Воҳид (Ягона)дир.
Сизга фойда берувчи ҳам Удир.
Сизга зарар берувчи ҳам Удир.
Чаёнга заҳарни жойлаган ҳам Удир.
Гулга ифорни бахш этган ҳам айни Унинг Ўзидир.
Бу ишларнинг барчасини қилувчи Зот — биргина асил Бажарувчидир.
У — Воҳиддир...
У — Аҳаддир...
«Аҳад» ва «Воҳид» маъно жиҳатидан фарқ қилади.
«Воҳид» деганда, иш-ҳаракатлар кўп ва турли-туман бўлса-да, уларни Бажарувчи битта эканини тушунамиз... Уни бажарувчиси доимо биттадир.
«Аҳадлик» эса ана шу Ягона Зотнинг сифатидир.
У — Аҳаддир.
Яъни, У бўлинмайди, парчаланмайди, Унинг бўлаги, қисми, зидди ёки тенгдоши бўлиши асло мумкин эмас... Унда кўплик, қарама-қаршилик ёки кўпайиш содир бўлмайди.
У парчаланиб кетмайди, таркиб топмайди, сочилиб кетмайди, бирлашмайди, қўшилмайди ва ажралмайди.
У Ўз зотида Аҳаддир, яъни Ўз-Ўзига қарши чиқмайди, қарама-қаршиликка учрамайди, зиддиятга киришмайди... Балки Унда қарама-қаршиликлар (Жаббор ва Раҳим, Муиз ва Музилл, Нофиъ ва Зорр) мутлақ бирликда учрашадики, у ерда ҳеч қандай зиддият, қарама-қаршилик ва уруш йўқдир... Мана шу боис Унинг исми Саломдир ва мутлақ сокин, ичида қарама-қаршиликлар бўлса-да, ҳеч қандай изтироб бўлмаган, ички урушлардан холи бўлган Самаддир...
Зеро, У — Саломдир.
Ва У — Ҳайй (Тирик)дир.
Яъни, Унга ҳаёт бахш этувчи бирор яратувчига эҳтиёж сезмасдан, Ўз-Ўзидан Тирикдир. У бошқага қарам бўлмаган мутлақ ҳаёт Соҳибидир. Бизнинг ноқис ҳаётимиз эса, аксинча, фақатгина Унинг мадади билангина мавжуддир.
У — Қаййумдир, ҳар бир нарсани тирик тутиб турувчи ва йўқликка ҳаёт бахш этувчи Зотдир.
Ҳар бир нарса Аллоҳ билан мавжуддир.
Фалакларидаги юлдузларни Аллоҳнинг қонунлари тутиб туради, демак улар У билан қоимдир. Дарахтлар ўз қаддини Унинг ва У берган нур, қуёш, сув ҳамда тупроқ мадади билан юксалтиради.
Биз ҳам ҳар куни У билан ва Унинг мадади билан оёққа турамиз.
Биз У билан кўрамиз ва У билан эшитамиз... Бизга ато этган қобилиятлари орқали... Бутун коинот ўз мавжудлигида Аллоҳнинг Қаййумлигига қарздордир... Зеро, У ҳар бир нарсанинг Қаййумидир...
Қиёмат куни бизни ўлимдан қайта тирилтирувчи ҳам Удир.
У бу дунёда заррадан тортиб то фалакларгача ҳар бир нарсани Ўз ғамхўрлиги билан тутиб турувчидир, шунинг учун ҳам У — Қаййумдир.
У — Самийъ (Эшитувчи)дир, ҳеч қандай рухсатсиз ва воситаларсиз мутлақ эшитувчидир... У Ўз зоти ила Самийъдир.
У — Басийр (Кўрувчи)дир, кўзсиз ва кўрув аъзоларисиз кўрувчидир... У Ўз зоти ила Басийрдир.
У — Мутакаллим (Сўзлагувчи)дир, ҳарфларсиз, сўзларсиз, тил ва лабларсиз сўзлагувчидир... У Ўз зоти ила Мутакаллимдир, бизга маъноларни етказади ва биз уларни Ўзи хоҳлаган тилда эшитамиз.
У — Аввалдир, замон ва олам яратилишидан олдин, ҳеч вақо йўқлигида ҳам мавжуд бўлган Зотдир.
У — Охирдир, замон тугаб, олам барҳам топганидан ва ҳар бир нарса Унга қайтганидан кейин ҳам мавжуд бўлгувчидир... Борлиқ фоний бўлгандан кейин ҳам У — Боқийдир... Ундан олдин ҳам, Ундан кейин ҳам ҳеч нарса йўқдир...
У — афъоллари (ишлари) билан Зоҳир (аён)дир.
Зоти билан эса Ботин (яширин)дир.
У Ўзи учун эмас, биз учун ўч олгувчи — Мунтақимдир.
У золимларга нисбатан Жаббор, такаббурларни хор қилгувчи Музилл, мутакаббирларга қарши Мутакаббир, макр қилувчиларга нисбатан Макр қилгувчидир. Кимнинг сифатлари мана шундай бўлса, демак, кибриё ва буюклик фақат Унгагина лойиқдир.
Кибриёлик фақат Унинг ҳаққидир.
Осмонлару ердаги кибриёлик Уникидир.
Аллоҳ таоло ҳадиси қудсийда айтади:
«Кибриёлик Менинг ридомдир, буюклик эса Менингизоримдир. Ким Менинг бу икки сифатимда Мен билан талашса, Уни яксон қиламан».
Агар буюкликнинг барча сабаблари Унда мукаммал бўлса, демак, У ҳақиқий Азим (Буюк) Зотдир.
Шундай бўлса-да, У Ўз суюкли бандаларига доимо Ўзини севдирувчи, уларга Ўз муҳаббати, карами, неъматлари ва меҳрини ёғдирувчидир, зеро У — Ҳаннон, Маннондир.
Унинг азоби ҳам Ўз раҳмати чашмасидандир... У — уйғотиш, огоҳлантириш ва дарс бериш учун азобловчи Раҳмондир... Ва У — хоҳлаган пайтида Ўз холис раҳматини инъом этувчи Раҳимдир... Унинг раҳмати доимо ғазабидан устундир... У пайғамбарлар, огоҳлантирувчилар, китоблар юборади ва ҳар бир назар солувчи учун осмонлару ерда Ўз оят-белгиларини равшан намойиш этади... Шундан кейингина ҳисоб-китоб, яъни Жазо куни — ғазабга лойиқ бўлганларга ғазаб қилинадиган кун бўлади... Зора, У — муҳлат берувчи, имконият инъом этувчи ва ажални узайтирувчи Сабурдир... Ва У — Ўзига қайтган, тавба қилган ҳар бир бандани кечирувчи Таввоб, Ғаффордир.
У — Восиъ (Кенг) Зотдир.
Илми кенг.
Мағфирати кенг.
Раҳмати кенг.
У ҳар бир нарсада Чексизлик ва Мутлақликдир.
Фаришталар Унга шундай дейдилар:
«Парвардигоро, Ўзинг раҳмат ва илм жиҳатидан барча нарсадан кенгдирсан. Бас, тавба қилган ва Сенинг йўлингга эргашганларни мағфират айла» (Ғофир сураси, 7-оят).
Фаришталар фақат Унинг ваҳйи, амри ва каломи билангина гапирадилар... Зеро, У — раҳмат ва меҳр чашмаси, мағфират ва тавбага илҳом берувчи Зотдир.
У Покдир, Зул-жалоли вал-икром (Улуғворлик ва карам Соҳиби)дир.
Ҳарфлар ва сўзлар ожиз қолади, жумлалар Унинг Олий мақомига етишдан узилади — У шундай бир Мақомдаки, у ерда «қаерда» деган тушунча йўқдир.
Шундай бир «ҳузур»даки, у ерда «ҳузурида» деган макон йўқдир.
У ерда ақллар ҳайратдан лол қолади.
Тиллар соков бўлади.
Қаламлар қурийди.
Ва саҳифалар кўтарилади.
Доктор Мустафо Маҳмуд - «Исломда Аллоҳ» мақоласидан.
“ЭҲСОН” ТУШУНЧАСИ ВА БУГУНГИ КУНДАГИ АҲАМИЯТИ
Тасаввуф масаласи ҳам салафийлар томонидан қаттиқ танқидга олинган ва кўр-кўрона рад этиладиган мавзулардан биридир. Тасаввуф, тариқат, сулук, шайх, мурид ва шу каби атамаларни эшитишлари билан мавзуни инкор қилишга тушиб кетадилар. Лекин аслида ҳам шундайми?
Минг йиллардан бери Исломнинг руҳи бўлиб келган ва Ислом уммати оғишмай амал қилиб келаётган бу мавзу рад этилиши керакми?!
Тасаввуф – бу Аллоҳни таниш ва нафсни поклашни ўргатадиган ва шу йўлдаги ҳаракатларни ифодалайдиган, уларни англатадиган ва бу ҳолатларга эришиш учун нима қилиш кераклигини тушунтирадиган бир илмдир. Тасаввуф исломий илмларнинг энг шарафлисидир. Бу илмнинг шарафи, мавзусининг шарафи биландир.
Модомики, тасаввуфнинг мақсади, мавзуси маърифатуллоҳ – Аллоҳни билиш-таниш экан, у ўз-ўзидан исломий илмларнинг энг шарафлиси бўлади. Тасаввуф бизга нима қилсак, Аллоҳ бизни севади? Нима қилсак, қалбимизда бўлишини истаганимиз “Аллоҳ севгиси” ҳосил бўлади, каби саволларга жавоб беради ва бу мақомга эришиш йўлларини ўргатади.
Тасаввуфга уламолар томонидан кўплаб таърифлар берилган. Шайх Иброҳим ибн Муваллид Роққий раҳматуллоҳи алайҳ ўзининг китобларида бу таърифларни юздан ошиғини жамлаган.
Шайх Муҳаммад ибн Али Қассоб раҳимаҳуллоҳ: “Тасаввуф бу – саодат асрида шарафли қавмнинг энг олийжаноб кишисидан содир бўлган энг гўзал хулқлардир”, деган.
Шайх Абу Муҳаммад Жаририй раҳимаҳуллоҳ: “Тасаввуф – ҳар бир гўзал хулқни олиш ва ҳар бир ёмон хулқни тарк қилишдир”, деди.
Шайх Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толиб раҳимаҳуллоҳ: “Тасаввуф – гўзал хулқ билан бир маънода бўлиб, кимнинг хулқи сеникидан гўзал бўлса, тасаввуфи ҳам гўзалдир”, деган.
Шайх Абу Ҳафс Найсобурий раҳимаҳуллоҳ: “Тасаввуф – унинг барчаси одобдир. У ҳар бир вақт, ҳар бир ҳол ва ҳар бир мақомнинг одобидир”, деган.
Тасаввуф баъзи кишилар: “Бу нарса ҳижрий учинчи асрдан кейин пайдо бўлган бидъат, аввалги даврда бўлмаган. Қуръони карим ва ҳадиси шарифда “Тасаввуф” сўзи бирор марта зикр қилинмаган”, деб даъво қилаётганидек кейин пайдо бўлиб қолган бидъат илм эмас, балки у барча шаръий илмлар қатори Исломнинг аввалидан мавжуддир.
Қуръони каримда ва ҳадиси шарифларда “Тасаввуф” сўзини бирор марта келмагани уни исломий илм эмаслигига далил бўлмайди. Чунки бошқа исломий илмларнинг ҳам номлари Қуръон ва ҳадисда зикр қилинмаган. Агар Қуръон ва ҳадисда зикр қилинмаган нарсаларни инкор қилсак, жуда кўплаб нарсалардан воз кечишимизга тўғри келади.
Тасаввуф Исломнинг аввалги асрларидан бери мавжуд бўлиб, у ҳам бошқа исломий илмлар қатори Қуръон ва суннатдан олинган. Бунга Қуръон, ҳадис ва тобеинларнинг сўзларида далиллар бор. Аввал айтганимиздек тасаввуфнинг асосий вазифаси инсоннинг нафсини тарбиялаш, гуноҳлардан поклаш ва ботиний амалларини тартибга солишдир.
Аллоҳ таоло Анъом сурасининг 120-оятида бундай марҳамат қилган:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Ва ошкора ҳамда махфий гуноҳларни тарк қилинглар!”.
Аллома Алоуддин Али ибн Муҳаммад Бағдодий раҳимаҳуллоҳ бу ояти каримани тафсир қилиб: “Ошкора гуноҳдан ташқи аъзолар билан қилинадиган гуноҳлар назарда тутилган. Махфий гуноҳдан қалб билан қилинадиган гуноҳлар назарда тутилган” деган.
Зоҳирий аъзолар билан қилинадиган гуноҳларни тарк қилишни ва унга бериладиган жазоларни фиқҳ фани ўргатса, қалб касалликларини даволашни айнан тасаввуф ўргатади. Бошқа ояти каримада шундай дейилади:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Батаҳқиқ, ким у(нафс)ни покласа, ютуққа эришди” (Шамс сураси, 9-оят).
Дарҳақиқат, инсон охиратда ютуққа эришиши учун, жаҳаннам оловидан омонда бўлиши учун бу дунёда куфрдан, ширкдан, нифоқдан ва турли гуноҳ ва қалб касалликларидан ўзини поклаши керак.
Аллоҳ таоло бу ояти карималарда бандаларини куфр, ширк ва гуноҳлардан ўзларини поклашга буюрмоқда. Мана шу поклашни ўргатадиган фанни “Тасаввуф” деб номлаш инсонлар орасида урф бўлган.
Шунингдек, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадиси шарифларида тасаввуф эҳсон деб номланган. “Жаброил ҳадиси” деб номланган машҳур ҳадиси шарифда “эҳсон” айни тасаввуф экани намоён бўлди.
Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Бир куни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик. Бирдан устимизда оппоқ кийимли, сочлари қоп-қора одам пайдо бўлди. Унда сафарнинг асари кўринмас эди. Уни бирортамиз танимас ҳам эдик. У келиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг тўғриларига ўтирди. Икки тиззасини у зотнинг икки тиззаларига тиради. Икки кафтини сонлари устига қўйди ва: “Эй Муҳаммад, менга Ислом ҳақида хабар бер”, деди.
Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ислом “Лаа илааҳа иллаллоҳу Муҳаммадур Расулуллоҳ”, деб шаҳодат келтирмоғинг, намозни тўкис адо қилмоғинг, закот бермоғинг, Рамазон рўзасини тутмоғинг, агар йўлига қодир бўлсанг, Байтни ҳаж қилмоғинг”, дедилар.
“Тўғри айтдинг”, деди у. Биз ундан ажабландик. Ўзи сўрайди, ўзи тасдиқлайди.
“Менга иймон ҳақида хабар бер”, деди.
“Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига ва охират кунига иймон келтирмоғинг, яхшию ёмон қадарга иймон келтирмоғинг”, дедилар.
“Тўғри айтдинг”, деди.
“Менга эҳсон ҳақида хабар бер”, деди у.
“Аллоҳга худди Уни кўриб турганингдек ибодат қилмоғинг. Агар сен Уни кўрмасанг, У сени кўриб турур”, дедилар.
“Менга Соат (қиёмат)дан хабар бер”, деди.
“Сўралувчи бу ҳақда сўровчидан билимлироқ эмас”, дедилар.
“Унинг аломатларидан хабар бер”, деди.
“Чўри ўз хожасини туғиши, ялангоёқ, яланғоч, камбағал чўпонларнинг бино қуришда бир-бирларидан ўзишга уринишларини кўрмоғинг», дедилар. Сўнгра у (қайтиб) кетди. Бас, бирмунча вақт ўтказдим. Сўнгра у зот менга:
“Эй Умар, сўровчи кимлигини билдингми?” дедилар.
“Аллоҳ ва Унинг Расули билувчидир”, дедим.
“Албатта, у Жаброилдир. Сизларга динингизни ўргатгани келибди”, дедилар».
Ушбу ҳадиси шарифда диннинг асллари иймон, Ислом, эҳсон, зоҳирий ва ботиний амалларни ислоҳ қилиш ва охират куни ҳақида ва буларнинг барчаси дин эканлигини хабари берилмоқда.
Ҳадиси шарифда зикр қилинган “Ислом”ни фиқҳ илми ўргатади. “Иймон” қисмини ақоид илми ўргатади. Бизнинг мавзумизга бевосита боғлиқ бўлган “эҳсон” қисмини эса тасаввуф илми ўргатади ва бу ҳадиси шарифда бунга амалий намуна ҳам бор.
Жаброил алайҳиссалом: “Менга эҳсон ҳақида хабар бер”, деганларида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Аллоҳга худди Уни кўриб турганингдек ибодат қилмоғинг. Агар сен Уни кўрмасанг, У сени кўриб турур”, дедилар.
Тасаввуфнинг асосий мақсадларидан бири ҳам банда қилаётган ҳар бир ибодатида, амалида Аллоҳ уни кўриб турганини ва бу амалига қиёмат куни албатта савол-жавоб бўлишини қалбан ҳис қилдиришдир.
“Тасаввуф” сўзи Исломнинг дастлабки асрида ишлатилмаган бўлса-да, кейинги даврларда “сўфий” сўзи ишлатилганини кузатишимиз мумкин.
Уламолар мутавотир ҳадиснинг қандай бўлиши ва шартларини баён қилиб айтадиларки “Мутавотир ҳадис – унинг санадидаги ҳар бир табақада жуда кўп ровий ривоят қилган. Ана шу ровийларнинг барчаси ривоят қилинган ҳадисни ўзгартиришга келишиб олишлари мумкинлигини ақл инкор этади”.
Шундай экан, тасаввуф илми ҳам иккинчи асрдан (тобеинлар асридан) то шу кунгача минглаб шариатимиз пешволари орқали ҳам нақлан, ҳам амалан мутавотир ҳолатда бизгача етиб келган. Шунинг ўзи ҳам тасаввуф илмининг шаръий илм эканига етарли далил бўлади.
Машҳур муҳаддис олим, Шайх Шоҳ Валийюллоҳ Деҳлавий раҳимаҳуллоҳ: “Суҳбатларимиз ва таълим-тарбиямиз Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саҳиҳ ва машҳур санад билан етиб борган тариқат одобидир”, деган.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси масъул ходими
Тошкент ислом институти ўқитувчиси