Ҳавас қилинг, етарсиз муродга!
Ривоят қилишларича, бир киши қишлоқда куч-ғайратга тўла 120 ёшга кирган отахонни кўриб қолади. Ҳайрон бўлиб ундан сўрайди: “Бу ёшда шунча шижоат қаердан?” Мўйсафид шундай жавоб беради:
Ташладим ёмон иллат ҳасадни,
Худо берди бу ғайратли жасадни.
Англаганингиздек, бу галги мулоҳазамиз ҳавас ва ҳасад тўғрисида. Суҳбатдошимиз Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво маркази мутахассиси Равшан домла Ўринбоев
– Аввало, суҳбатимизни ҳавас ва ҳасад нима деган саволга жавоб олишдан бошласак. Динимизда бу борада қандай тушунтиришлар берилади?
– Агар кимки, бировга берилган неъматга ёмон ният билан қараб, ўша неъматни ундан кетиб, ўзига берилишини хоҳладими, бу ҳасад. Аксинчи бундан хурсанд бўлиб, ўша неъматни эгасида қолиши ва ўзига ҳам шунга ўхшаган неъмат берилишини орзу қилиш эса ҳавасдир. Динимизда ҳам ҳасадгўйлик қораланади. Бу иллат гуноҳлиги айтилади. Албатта, ҳасад қилаётган киши ғийбат қилиш асносида гуноҳга ботади. Бу билан тўплаган савобларини ўша одамга “ҳадя” қилиб юборади.
Хўш, ҳасад қандай пайдо бўлади? Бу саволга Абу Бакр ар-Розий раҳматуллоҳи алайҳ ўзининг “Ат-Тибб ар-руҳоний” китобида бундай жавоб берган: “Ҳасад бахиллик ва очкўзликнинг бирлашишидан пайдо бўлади. Лекин у бахилликдан кўра ёмонроқдир. Чунки бахил ўзининг мулкида бўлган нарсани ҳеч кимга беришни истамайди. Ҳасадгўй эса ўз мулкида бўлмаган нарсани ҳеч кимга беришни хоҳламайди”.
– Шу ўринда ҳасад ҳам бир касаллик, яъни қалб касаллиги десак адашмаймиз, тўғрими?
– Худди шундай. Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганлар: “Сизларга ҳам олдин ўтган умматларнинг касали: ҳасад ва буғзу-адоват ўтди. У (иккиси) қирувчидир. Сочни қиради демайман, балки динни қиради! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мўмин бўлмагунингизча, жаннатга кирмайсиз. Бир-бирингизни яхши кўрмагунча, мўмин бўлмайсиз. Ўшанда собит қадам қиладиган нарса ҳақида сизларга хабар берайми? Орангизда саломни кенг ёйинг” (Имом Термизий ривояти).
Бу касаллик нафақат қалбни, иймонни заифлаштиради. Балки жисмоний соғлиқдан ҳам айира бошлайди. Яъни доимий маҳзунлик, тез аччиқланиш, уйқусизлик, одамови бўлиб қолиш, иштаҳанинг бузилиши натижасида мизожни айниши, юзга ажин тушиши, тез ва эрта қариш ҳолатларини олиб келади. Ўз навбатида жамиятда кибр, адоват каби парокандаликлар кўпаяди.
Кўп ва хўп эшитгансиз, ер юзида биринчи қотиллик ҳасад сабабли содир бўлганди. Қобил ўз укаси Ҳобилга ҳасад қилади ва натижада унинг қотилига айланади. Қуръони каримда бу ҳолат қуйидагича баён қилинади: “Унинг (ҳавойи) нафси биродарини ўлдиришни хуш кўрсатди ва дарҳол, уни ўлдирди. Шу билан у зиён кўрувчилардан бўлиб қолди” (Моида сураси, 30-оят).
– Бугун ҳам орамизда ўзганинг ютуғини, айниқса, мол-дунёси, ҳатто оилавий бахтини кўролмай турли “ўйинлар”ни уюштираётганлар, афсуски, йўқ эмас. Бунга даъвони қаердан излашимиз керак?
– Аввало, оиладан, тарбиядан бошлашимиз керак. Қайсидир маънода ота-онанинг ўзи ҳам сабабчи бўлиб қолиши мумкин. Айтайлик, аксарият ҳолларда оилада кенжа фарзандга кўпроқ эътибор берилади. Ёки баъзилар қайсидир ўғил ёки қизини бошқасидан устунроқ кўради. Шундай ҳолларда болаларнинг “нимага менга кам, унга бошқачаси” деган хархашаларини эшитамиз. Бу аста-секинлик билан бола онггида ҳасадни вужудга келтира бошлайди. Ёки боғча, мактабларда ўқувчилар орасида таққослашлар бўлади. Билинмас ҳолда болаликданоқ тамал тоши қўйилган ҳасад инсон билан бирга ўсиб-улғайиб, уни ҳалокат сари етаклайди. Шунинг учун ота-она ва мураббийлар бола тарбиясидек нозик масалага эътибор билан ёндошишлари ҳамда болаларни фарқламай, уларга бир хил муомалада бўлишлари шарт.
Ҳадису шарифда бундай дейилади. “Ҳасаддан сақланинглар. Чунки у худди олов ўтинни егани каби яхшиликларни ейди” (Имом Абу Довуд ривоятлари).
Ҳадисни шаҳрлаган уламоларимиз айтадиларки, инсонларннинг ҳасаддан сақланиши юртга хайр-барака ва ҳамжиҳатликни олиб келади. Ҳар бир инсон бошқа маънавий жиноятлардан қутилиш баробарида, ҳасад каби катта маънавий жиноятдан ҳам халос бўлиши шарт. Ўшандагина элу юртда ҳамжиҳатлик, халқда тотувлик ва яхшиликлардан умид қилсак бўлади.
Ҳувайдо Хўжамқулова
суҳбатлашди
Муз нега сувда чўкмайди? Беруний ва Ибн Синонинг минг йил олдинги илмий баҳси
Хоразмлик ёш мутафаккир Абу Райҳон Берунийнинг Аристотель физикасига билдирган тажрибавий эътирозлари ва Ибн Сино билан ёзишмалари Х-ХI асрлар бўсағасида Марказий Осиёда шаклланган мустақил танқидий илмий фикрнинг энг ёрқин намунаси ҳисобланади, хабар бермоқда ЎзА.
Х асрнинг охири ва ХI асрнинг бошларида Хоразм ва Бухоро илмий муҳитида антик давр юнон фалсафаси ҳамда табиий фанлар меросини қайта кўриб чиқишга бўлган қизиқиш ниҳоятда кучайди. Аристотелнинг “Осмон ва олам ҳақида” ҳамда “Физика” асарларидаги айрим хулосалар ўша давр тадқиқотчилари томонидан сўзсиз ҳақиқат сифатида қабул қилинаётган бир пайтда, тахминан 24–26 ёшлардаги Беруний антик муаллифнинг айрим қарашларини амалий кузатув ва математик мантиқ ёрдамида шубҳа остига олди. Беруний ўз эътирозлари ва саволларини хат орқали Бухорода яшаб ижод қилаётган, ўша вақтда 17–19 ёшларда бўлган Ибн Синога юборди. Ушбу тарихий мулоқотнинг бизгача етиб келган матни Ибн Синонинг Беруний томонидан берилган саволларга қатор жавобларидан иборат. Манбашунос ва шарқшунос Ю.Завадовский ушбу қўлёзма матнини рус тилига ўгирган ва у илк бор 1957 йилда Тошкентда нашр этилган. Кейинчалик, 1973 йилда Беруний таваллудининг 1000 йиллик юбилейи муносабати билан фалсафа фанлари номзоди А.Шарипов томонидан тайёрланган қайта нашрда ушбу ёзишмаларнинг илмий аҳамияти янада аниқроқ ёритилган.
Берунийни Аристотель таълимотидаги баъзи физик қоидаларнинг кузатув ва тажрибага зид келиши алоҳида ташвишга солган эди. Хусусан, “Физика” бўлимига оид саволлар орасида моддаларнинг нур синдириши ва иссиқлик йиғиш хусусиятига оид аниқ тажриба баён қилинади. Хоразмлик олим думалоқ ва шаффоф шиша идишни олиб, уни сув билан тўлдирганда у биллур лупа каби қуёш нурларини бир нуқтага тўплаб, аланга олдириш хусусиятига эга бўлишини кўрсатиб ўтади. Агар ушбу идиш сув ўрнига ҳаво билан тўлдирилса, ҳеч қандай нур йиғилмайди ва олов ҳосил бўлмайди. Беруний Ибн Синога мурожаат қилиб, сувнинг бундай ўзига хос таъсир кўрсатиши сабабини ва нега айнан сув мавжуд бўлганда нурлар тўпланишини сўрайди. Шарқшунос А.Шарипов тадқиқотларида таъкидланганидек, бу каби саволлар Берунийнинг шунчаки назарий мулоҳаза юритмагани, балки аниқ физик ҳодисаларни тажрибада текшириб кўрганини тасдиқлайди.
Ибн Сино Берунийнинг бу саволига жавоб берар экан, сувнинг табиатан тиниқ, зич ва силлиқ жисм эканини, шу сабабли у ўзидан ўтаётган нурни акслантириш ва қайтариш хусусиятига эгалигини тушунтиради. Оптимика масалаларида олимлар ўртасидаги баҳс Платон ва Аристотель мактабларининг қарашларини қиёслаш даражасигача етиб боради. Ибн Сино кўриш жараёни кўздан нур чиқиши орқали юз бермайди деган Аристотель позициясини ҳимоя қилади ва бу борада Платон қарашларидан фарқли ёндашувни илгари суради.
Берунийнинг яна бир эътиборга лойиқ тажрибавий саволи сув ва музнинг зичлиги ҳамда оғирлиги ўртасидаги муносабатга бағишланган. Аристотель назариясига кўра, совуқ ва тошсимон қаттиқ шаклга эга бўлган муз ўз моҳиятига кўра тупроқ элементига яқинроқ бўлиши ва сув тубига чўкиши керак эди. Лекин Беруний амалиётда музнинг сув юзида сузиб юришини кўриб, бу ҳодисанинг физик сабабини сўрайди. Ибн Сино ўз жавобида сув музлаган пайтда унинг таркибида ҳаво зарралари қотиб қолишини ва айнан шу суюқлик ичидаги ҳаво пуфакчалари музни сув тубига чўкишига йўл қўймаслигини таъкидлайди. Ю.Завадовский томонидан ўрганилган ушбу оммавий мунозара ўша давр учун моддаларнинг физик ҳолати ва термодинамика бошланғич тушунчалари бўйича муҳим қадам эди.
Космология ва фазовий геометрия соҳасида ҳам Беруний Аристотель даъволарини жиддий синовдан ўтказади. Аристотель фазода осмон сфераси оғирликка ҳам, енгилликка ҳам эга эмас, чунки у марказга ёки марказдан атрофга ҳаракат қилмайди деб ҳисоблар эди. Беруний эса хаёлий тафаккур нуқтаи назаридан осмон жисми энг оғир жисмлардан бири бўлиши мумкинлигини, унинг марказга тушмаслиги унинг вазнсизлигини англатмаслигини илгари суради. Шунингдек, Беруний фазо шакли борасида ҳам тўхталиб, осмон сфераси мукаммал шарсимон бўлиши шартлиги, у тухумсимон ёки ясмиқсимон шаклда ҳам бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Ибн Сино эса геометрия ва физика далилларини келтириб, агар сфера шарсимон бўлмаса, унинг ҳаракати пайтида бўшлиқ ҳосил бўлиши заруриятини исботлашга уринади.
Аристотелнинг фазода оламнинг ўнг ва чап томонлари ҳақидаги қарашлари ҳам Берунийнинг кескин танқидига учрайди. Аристотель жисмнинг ўнг томони ҳаракат бошланадиган жой деб таъриф бериб, кейинчалик Осмон ҳаракати шарқдан бошланади, демак Шарқ – бу ўнг томон деган хулоса чиқарган эди. Беруний бундай хулоса чиқариш логикада “мантиқий айлана” хатолигига олиб келишини кўрсатиб ўтади. Ибн Сино ўз жавобида Аристотель осмон сферасини тирик жисм сифатида тасаввур қилганини айтиб, антик муаллиф мантиғини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.
Ушбу ёзишмалар матни Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг 2385-рақамли қўлёзмалар фондида сақланиб қолган. Мазкур манбанинг бизгача етиб келишида хатларни кўчириб ёзган фақиҳ Маъсумийнинг хизмати борлиги хат охиридаги қайдларда эслатиб ўтилади. Ю.Завадовский ва А.Шарипов тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ХI аср бошидаги бу илмий баҳс нафақат икки мутафаккирнинг шахсий мулоқоти, балки Туронда табиатшунослик фанлари ва кузатув тажрибаларига асосланган янги илмий услуб шаклланганининг тарихий исботидир.
Беруний ва Ибн Сино ўртасидаги ёзишмалар Х-ХI асрларда Хоразм ва Бухорода шаклланган илмий тафаккур даражаси антик давр фалсафасини шунчаки ўзлаштириш билан чекланмай, уни аниқ тажриба ва мантиқий таҳлил воситасида танқидий қайта кўриб чиқиш босқичига кўтарилганини англатади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
