Ёшларни одоб ва илмга тарғиб қилиш
Тарихдан маълумки, барча буюк давлатларда ёшлар тарбиясига алоҳида эътибор қаратилган. Зеро, айнан жисмонан соғлом ва ақлан салоҳиятли ёшлар ўз юртининг қудрати ва равнақига замин яратади. Ҳар бир ота-она, ўз навбатида, фарзандининг истиқболи, бахт-саодати ва келажакда мустақил ҳаёт кечириб, жисмоний, маънавий ва руҳий жиҳатдан баркамол авлод бўлиб етишишини ният қилади. Шундай экан, ота-она ўз фарзандининг ёшлик даврини мазмунли, намунали, фойдали ишлар ва савобли амаллар билан ўтказишига ёрдамчи бўлмоғи лозим. Лекин баъзан болалар тарбиясида шундай хатога йўл қўйиладики, бу хато фарзанднинг ҳаётида кескин бурилиш ясайди.
Эсимда, бир киши ўғлини “эшак” деб уришганида боланинг бобоси ўғлини четга тортиб, ундай дема, “хўтик” дегин, сенча бўлса, эшак бўлади, деб ўғлига танбеҳ берган эди. Демак, фарзандларни хато қилганида ҳам ҳақорат қилмай, хатосини тўғри тушунтириш мақсадга мувофиқ бўлади. Хато қилганида уриб-сўкмасдан, босиқлик билан тушунтириш лозим. Кичик бўлса-да бирор ютуққа эришса: “Баракалла, сен улуғ инсон бўлиб етишасан, келажакда нафақат менга, балки барчага раҳмат келтирадиган миллатнинг фахри бўласан”, деб рағбатлантириш керак. Ана шунда миллатдан улуғ зотлар етишиб чиқишига замин яратган бўламиз, иншоаллоҳ.
Томас Эдисон онасидан қолган китобларни варақлаб ўтириб бир варақ топиб олади, унда: “Исаакнинг онаси, илтимос, ўғлингизни бизнинг мактабдан олиб кетинг, умуман унинг ўқишга лаёқати йўқ. Бошқа бирор касб ўргансин, унинг хотираси жуда заиф ва қолоқ”, деб ёзилган эди. Эслади, бошланғич мактабга бир неча вақт қатнаганида ўқитувчи шу хатни онасига бериб юборган эди. Лекин онаси хатни ўқиб бўлгач, бироз ўйланиб: “Ўғлим, у мактабда сенга сабоқ беришга лаёқатли устоз қолмабди, шунинг учун сени бошқа мактабга олиб бораман, яхши ўқийсан-а?!” деб бошқа мактабга олиб борган эди. Аслида бола мактабдан ҳайдалган эди, онанинг оқилалиги туфайли бола ана шундай мартабага эришди.
Дарҳақиқат, қобилиятсиз бола йўқ (агар туғма ақли норасо бўлмаса) фақат қобилиятни қўзғатиш ва йўналтира билиш керак.
Машҳур муҳаддис Ҳофиз ибн Ҳажар Асқалоний ёшлигида мадрасага ўқишга киради. Зеҳни ўткир эмаслиги боис илм ўрганишга қийналади. Мударрислар: “Сен бошқа иш билан шуғуллан, илм ўрганишга қобилиятинг кам экан”, деб мадрасадан озод қилишади. Қалбида илмга муҳаббати бор ўсмир ноилож мадрасадан қайтаётиб, ҳавонинг иссиғида дам олиш учун бир ғорга кириб ётади ва бир манзаранинг гувоҳи бўлади. Ғорнинг юқори қисмидан томчилаётган сувга бир муддат қараб ётди. Томчи тошга тушиб, уни ўйиб юборди: “Сув юмшоқ, лекин доимий томчилаб тургани учун тошни тешибди. Менинг қалбим тошдан ҳам қаттиқми? Наҳотки, томчичалик бўла олмасам?” деб яна мадрасага қайтиб бориб, астойдил ўқиб, Ҳофиз ибн Ҳажар Асқалоний бўлиб бутун дунё Ислом оламига машҳур бўлди. Салкам етти асрдан бери у зотнинг асарлари бутун Ислом оламининг олий билим юртларида ўқитилмоқда. Улуғларнинг таржимаи ҳолларида бу каби ибратлар бисёр.
Муқаддас динимизда болаларни гўзал ахлоқ ва одобга ўргатиб бориш тавсия этилади. Ахлоқ ва одоби яхши бўлган болаларга илм тез сингади. Тасаввур қилинг: бир синфда ўттиз нафар бола ўқиса, улардан қайси бири одоб билан устозини тингласа, ўша илмда энг пешқадам бўлади. Демак, одоб-ахлоқ илм олишнинг асосий омилларидан бири.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳадиси шарифда бундай марҳамат қилдилар: “Киши ўз фарзандини тарбия қилиб бир нарса ўргатиши – бир соъ (тақрибан, икки килограмм майиз қийматига тенг)ни садақа қилишидан яхшироқдир” (Имом Термизий ривояти).
Бошқа бир ҳадисда: “Ота ўз боласига чиройли одобдан кўра яхшироқ нарса бера олмайди” дейилган (Имом Термизий ривояти) .
Бугун ёшларга жуда кўп имкониятлар яратиб берилган. Ёшларимиз бу имкониятлардан оқилона ва тўғри фойдаланишлари лозим.
Ёшларнинг жисмонан бақувват, соғлом, ғайратли ва шижоатли бўлишларида жисмоний тарбиянинг аҳамияти катта. Ислом дини таълимотида жисмоний тарбия тушунчаси замирига нафақат бадантарбия машқлари билан шуғулланиш, балки инсон саломатлиги учун зарур бўлган барча омилларга риоя қилиш, айни пайтда саломатлик учун зарарли, балки ҳаёт учун хавфли бўлган иллатлардан сақланиш назарда тутилади.
Абу Рофиъ айтади: «Мен: “Ё Расулуллоҳ! Бизнинг болаларимизда ҳаққимиз бўлгани каби, уларнинг ҳам бизда ҳақлари борми?” деб сўрадим. Шунда у зот: “Ҳа, боланинг отадаги ҳаққи унга ёзишни, сузишни, камондан отишни ўргатиши ҳамда ҳалол ва покиза нарсалар бериб тарбиялашидир”, дедилар» (Имом Байҳақий ривояти).
Таъкидлаш керак, ёшларимизнинг бўш вақтларидан унумли фойдаланиб, уларга касб-ҳунарни ўргатишимиз – айни муддаодир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам меҳнаткаш ва касб-ҳунарли кимсаларни мақтаб бундай деганлар: “Аллоҳ таоло касб-ҳунарли кишини яхши кўради” (Имом Термизий ривояти).
Давоми бор…
Абдулмажид ИСҲОҚОВнинг
“Исломда ёшларга муносабат” китобидан
Ботил даъво: ЮРТИМИЗ РАҲБАРЛАРИ ТОҒУТМИ?
Раддия: Исломда пешволикни даъво қиладиган гуруҳ ва оқимлар диндаги айрим тушунча ва сўзларни ғаразли мақсадлари йўлида бузиб, нотўғри талқин қилиши ҳаммага маълум. Улар шу орқали мусулмонлар ҳиссиётига тегиниш, ўзларига тобеларни кўпайтириш, диндор ва илмли бўлиб кўринишга ҳаракат қилади. “Тоғут” сўзи улар кўп ишлатадиган, инсонларни, айниқса ҳукмдорларни айблашда қўллайдиган тушунчалардан бири. Аслида у нима? Қандай маъноларда ишлатилади? Кимлар тоғут бўлиши мумкин?
“Тоғут” лафзи “туғён” сўзи билан ўзакдош бўлиб, Аллоҳ белгилаб қўйган чегарадан чиқишга, куфрда ҳаддан ошишга, исён қилишга нисбатан ишлатилади. Исломда Аллоҳнинг йўлидан бошқа йўл “тоғут” дейилади. Тоғутнинг каттаси Шайтондир.
“Тоғут” калимаси Қуръони каримнинг саккиз жойида зикр қилинган бўлиб, уламоларимиз уни турлича тафсир қилган. Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу, Имом Шаъбий, Имом Заҳҳок “Тоғутдан мурод – Шайтон” деган. Имом Абу Олия ва Муҳаммад ибн Сирин тоғут сеҳргар ва фолбин эканини айтган.
“Тафсири Жалолайн”да тоғут сўзи тафсирига мурожаат қилайлик: “Ким тоғутга куфр келтириб, Аллоҳга иймон келтирса, батаҳқиқ узилмайдиган мустаҳкам тутқични ушлаган бўлади” (Бақара сураси, 256) ва “Куфр келтирганларнинг дўстлари тоғутлардир. Уларни нурдан зулматларга чиқарурлар” (Бақара сураси, 257) оятларида тоғутлар – бут-санамлар ва Шайтон, “Китоб (Таврот)дан насибадор бўлганларнинг “Жибт” ва “Тоғут”га сиғинишларини ва кофирларга “Шулар мўминлардан кўра тўғрироқ йўлдадир” дейишларини кўрмадингизми?!” (Нисо сураси, 51) оятида – Жибт ва Тоғут Қурайш қабиласидагиларнинг икки санами, “Ўзларини, Сизга нозил қилинган (Қуръон) ва Сиздан олдин нозил қилинган (илоҳий китоблар)га иймон келтирган, деб ҳисоблайдиганларнинг ҳукм сўраб, Тоғут ҳузурига боришни хоҳлаётганларини кўрмадингизми?” (Нисо сураси, 60) оятидаги тоғут куфрда ҳаддан ошган, туғёнга кетган Каъб ибн Ашраф, “Кофирлар (эса) Тоғут йўлида жанг қиладилар” (Нисо сураси, 76-оят) ва “Ким Аллоҳнинг лаънатига учраган, ғазабига дучор бўлган, маймун ва чўчқага айлантирилган ва тоғутга ибодат қилган бўлса, ана ўшалар ёмон мартабадаги ва тўғри йўлдан бутунлай адашган кимсалардир” (Моида сураси, 60) оятларида улар Шайтон, “Батаҳқиқ, Биз ҳар бир умматга: “Аллоҳга ибодат қилинг ва тоғутдан четланинг” деб пайғамбар юборганмиз” (Наҳл сураси, 36-оят) ва “Тоғутдан, унга ибодат қилишдан четда бўлганларга ва Аллоҳга қайтганларга хушхабар бор” (Зумар сураси, 17-оят) оятларида ҳам улар Шайтон деб назарда тутилган.
Аллома Ибн Атийя айтади: “Баъзи олимлар: “Аллоҳдан ўзга ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса тоғутдир”, деган”. Фиръавн, Намруд ва ўзини илоҳ деб эълон қилганлар ва ибодат қилинадиган бут-санамлар тоғут дейилади.
Муқотил розияллоҳу анҳу “Куфр келтирганларнинг дўстлари тоғутлардир” оятидаги тоғутни Каъб ибн Ашраф ва Ҳуяй ибн Ахтаб деб тафсир қилган. У иккиси ислом ва мусулмонларга адовати чексиз, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга кўп азият берган, мусулмонларга қарши урушга жуда кўп даъват қилган яҳудийлардан эди.
Имом Нававий айтади: “Лайс, Абу Убайда, Кисоий ва кўпчилик тилшунослар: “Тоғут – Аллоҳ таолодан бошқа ибодат қилинадиган нарса”, деган”.
Шайх Муҳаммад Амин Шинқитий: “Ҳақиқат шуки, Аллоҳдан ўзга ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса тоғут, энг катта тоғут эса Шайтондир”, дейди.
Тоғут сўзининг маъноси ҳақида буюк муфассир Имом Табарий “Жомиъул баён” тафсирида: “Фикримча, тоғут ҳақида тўғри гап шуки, тоғут Аллоҳга туғён қилиб, Уни тарк этиб, Ундан ўзгага ибодат қилинган нарсадир. Ўша маъбуд инсон, шайтон, бут ва бошқа нарсалар бўлиши мумкин”, дейди.
Муфассир олим Ҳасан Таҳсин Файзли “тоғут” сўзини “Аллоҳдан узоқлаштирадиган, унинг амрларини бажаришни ман этадиган кимсалар”, деб изоҳлаган.
Демак, саҳобаи киромлар, тобеинлар ва уламоларимизнинг сўзларидан тоғут калимаси шайтон, сеҳргар, фолбин ва Аллоҳдан бошқа ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса экани маълум бўлмоқда.
Афсуски, ҳозирги кунда баъзи тоифалар мусулмон раҳбарларни тоғут деб атаб, уларни осонгина кофирга чиқармоқда. Уларнинг услуби хаворижларникига ўхшайди. Улар арзимас нарсалар туфайли иймонли одамни кофирга чиқариб, қонини ҳалол ҳисоблаб, қанчадан-қанча беайб мусулмонлар умрига зомин бўлмоқда, исломнинг пок номига доғ тушириб, асл моҳият ва тамойилларини ёт ва бузғунчи ғоялардан иборат фитналар соясига тушириб қўймоқда.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси бўлим бошлиғи,
Тошкент ислом институти ўқитувчиси
