18 Август, 2026, 5 Рабиъул аввал, 1448
18 Август, 2026, 5 Рабиъул аввал, 1448
Мисрда яшаб ўтган ва жуда баракали ижод қилган 19-20 асрнинг буюк алломаларидан бўлмиш шайх Муҳаммад Абу Заҳра (раҳимаҳуллоҳ) “Абу Ҳанифа – унинг ҳаёти – даври – қарашлари ва фиқҳи” номли асарида келтиришича, имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳнинг вафотларидан сўнг У зотнинг энг яқин шогирдлари бўлмиш Абу Юсуф ва Муҳаммад Шайбонийлар устозларининг фақатгина фиқҳий қарашларини нақл қиладилар, уларни китобга тушириб тадвин қиладилар. Бироқ, у кишининг сиёсий позициялари, сиёсий қарашларига асло тўхталмайдилар. Бу масалаларни ёритмайдилар. Балки, тарихга кўмиб юборадилар.
Нега?!.. Ахир, улар Абу Ҳанифа (р.ҳ.)нинг шогирдлари эмасмидилар?!.. Буюк устозлари ёқтирмаган ва бор кучи билан рад этган қозилик ҳатто, қозилар қозиси деган олий мансабни қабул қилишлари устозларига нисбатан жафо ва хиёнат эмасмиди?!.. Ҳурматсизлик эмасмиди?!..
Жавоб: Асло!.. Уларнинг бу иши Устозга нисбатан ҳурматсизлик ёки жафо эмас балки, нарсаларга ўз ҳажмига кўра муомала қилиш маҳоратини эгаллаганликларидан ҳамда ўз мустақил фикрлари борлигидан далолат эди.
Бу билан улар устозларига хиёнат қилмадилар, у кишига нисбатан ҳурматсизлик содир этмадилар. Балки, оқилона йўл тутдилар. Илм давом этиши учун шундай қилдилар.
Агар бугунги кунда ўзида тайинли илм бўлмаган ҳолда тарафкашлик билан ўзга аҳли илмларни ёмон отлиқ қилиб, таҳқирлаб, ҳурматсизлик қилаётган кимсалар Имом Абу Ҳанифа (раҳимаҳуллоҳ) даврида яшаганларида нима бўларди, бир тасаввур қилинг. Кимнинг этагини тутиб, кимга қарши уруш очган бўлардилар?..
Ваҳоланки, у вақтда фиқҳий ва ақидавий мазҳаблар ниҳоятда кўпайиб, ҳамма бир-бирини танқид қилган, бир-бирига раддия берган ва бир-бирини бидъатда айблаш одат тусига кирган бир замон бўлган.
Ижтимоий тармоқни ўзига жанг майдони қилиб олган атбоълар ўша замонга тушиб қолсалар аниқки, бошлари айланиб қолган бўларди.
У даврларда бир толиби илмнинг икки устози бир-бирига нисбатан қарама-қарши мавқифда бўлган ҳолатлар жуда кўп бўлган. Шундай вазиятда, улар ҳар иккисининг ҳурматини жойига қўйиб, ҳар биридан керакли билимни олиб кетаверганлар.
Мабодо устозида қайсидир олимга нисбатан шиддатли ёндашув кўрса, у ҳам дарров мазкур олимга қарши бўлиб олмаган балки, унга ҳурмат сақлаган ҳолда сўзларидан тўғрисини олиб, нотўғри деб ўйлаганини ташлаб кетаверган. Яъни, ўз мустақил фикрига эга бўлган.
Абдуллоҳ ибн Муборак имом Абу Ҳанифанинг яқин асҳобларидан бўлиш билан бирга имом Авзоийга ҳам шогирд эдилар. Ваҳоланки, имом Авзоий Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳнинг айрим фиқҳий қарашларига нисбатан совуқроқ бир позицияни тутган эдилар. Бироқ, Абдуллоҳ ибн Муборак уларнинг бирортасига ҳурматсизлик қилмадилар, бир томонга таассуб қилиб, иккинчисига ҳурматсиз муомала қилмадилар. Авзоийни ташлаб кетмадилар балки, у кишига Абу Ҳанифа (р.ҳ) ҳақларидаги хато фикрини ўзгартирадиган нарсаларни ҳикмат билан тақдим этдилар.
Ўша даврда аҳли ҳадислар ва фақиҳлар ўртасида турли гап-сўзлар айланарди. Айрим ҳадис мактаби вакиллари ҳанафий мазҳаби вакилларини баъзи масалаларда қаттиқ танқид қилишарди. Аммо, бу нарса уларнинг шогирдлари бир-бирларидан керакли билимни олишларига тўсқинчилик қилмасди.
Имом Абу Юсуф дастлаб Ибн Абу Лайло ҳузурида фиқҳдан таълим оладилар кейин Абу Ҳанифа (р.ҳ.)га шогирд тушадилар. Ваҳоланки, Ибн Абу Лайло ва имом Абу Ҳанифа (р.ҳ) ўрталарида айрим фиқҳий ихтилофлар бор эди.
Шунингдек, имом Абу Юсуф фақиҳ бўлиш бирга муҳаддис ҳам эдилар. Аҳли ҳадисдан ҳам дарс олганлар.
Муҳаммад ибн Бишр айтади: “Илм олиш учун ҳам Абу Ҳанифа, ҳам Суфён (Саврий) ҳузурига қатнар эдим. Абу Ҳанифанинг ҳузурига келганимда “қаердан келяпсан?”, деса, “Суфённинг олдидан”, дер эдим. Шунда у “сен шундай одамнинг ҳузуридан келяпсан-ки, ҳатто Алқама* ва Асвад*лар тирик бўлганларида ҳам унга ўхшаган инсон(нинг илми)га муҳтож бўлардилар”, дер эди. Кейин, Суфённинг ҳузурига борардим ва у ҳам “қаердан келяпсан?”, деб сўрар ва мен “Абу Ҳанифанинг ҳузуридан”, десам, “сен Ер аҳлининг энг кучли фақиҳи ҳузуридан келяпсан”, дерди” (“Тариху бағдод”. 15-жилд, 471-бет;).
Қадимда, шогирдлар ҳеч қачон ўзларидан рутбаси юқори бўлган аҳли илмларга қарши уруш очиб, ўзларини шарманда қилмаганлар. Ваҳоланки, ўша шогирдларнинг илми мағрибу машриққа ёйиб юборилса, бемалол етадиган даражада буюк эди.
Бугун эса Қуръони каримни тажвид билан ўқий олмайдиган, илм йўлига ҳали бир қадам ҳам қўймаган кишилар катта-катта олимларни камситиб, масхаралаб, устидан кулмоқдалар.
Хатони гапиришнинг ўз одоби бор. Унинг учун аввало инсонда илм бўлиши керак. Ундан ташқари, мазкур гапириш унинг шахсидан нафратлантирмаган, ҳурмат сақлаган ва унинг сўзларини бўрттирмаган ҳамда илмий омонатдорликка риоя қилган ҳолда амалга оширилиши керак.
——————————————————-
* Алқама ибн Қайс Нахаий тобеинлардан бўлиб, Кўфадаги энг катта фақиҳ, ҳадис ровийси, олим ва муқрийларидан бири ҳисобланади.
* Асвад ибн Язид Нахаий Кўфалик машҳур тобеинлардан ва ҳадис ровийси, муқрий, олим ва фақиҳ кишилардан.
Алишер Султонхўжаев
Ўзбекистон элчихонаси томонидан Бобур номли халқаро жамоат фонди билан ҳамкорликда ўзбекистонлик тарихшунос ва бобуршунос олимлардан иборат делегациянинг Покистонга ташрифи амалга оширилди, деб хабар бермоқда “Дунё” АА мухбири.
Ташриф Бобур ва Бобурийлар даврига оид тарихий-маданий меросни ўрганиш, Покистон ҳудудида сақланаётган мазкур даврга оид тарихий манбалар, қўлёзмалар, экспонатлар ва артефактлар билан танишиш, шунингдек, икки мамлакатнинг илмий-тадқиқот ва маданий муассасалари ўртасида ҳамкорликни ривожлантириш мақсадида ташкил эилди.
Делегация аъзолари дастлаб Лаҳор шаҳрида Бобурийлар даврига оид тарихий обидалар ва манзилгоҳларга ташриф буюриб, ўрганишлар олиб борди. Хусусан, Лаҳор музейи, Ислом галереяси ҳамда қатор илмий-тадқиқот муассасаларида бўлиб, мазкур муассасаларда қатор илмий учрашувлар ўтказди ва бобурийлар даврига оид тарихий манбалар билан танишди.
Лаҳор шаҳридаги Панжоб университети раҳбарияти билан илмий ва академик ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинди. Сафар давомида мазкур университет ҳузуридаги Бобурийлар мероси маркази билан ҳамкорликда Бобурийлар сулоласининг 500 йиллигига бағишланган илмий-амалий анжуман ўтказилди.
Иштирокчилар Бобур ва Бобурийлар тарихи, уларнинг Марказий ва Жанубий Осиё тамаддунидаги ўрни, мазкур даврнинг сиёсий, маданий ва илмий меросини ўрганиш масалаларини муҳокама қилдилар.
Ўзбекистон олимлари Исломобод шаҳрида Покистон Миллий тилни ривожлантириш департаменти раҳбарияти Қуаид-и-Аъзам университети, Аллома Иқбол университети, Покистон Миллий кутубхонаси ҳамда қатор илмий-тадқиқот муассасаларига ташриф буюриб, қўлёзмалар, бобурийлар даврига оид экспонатлар ва бошқа тарихий манбалар билан танишди.
Ўзбекистон вакиллари Ислом ҳамкорлик ташкилотининг Илмий ва технологик ҳамкорлик бўйича доимий қўмитаси бош координатори Муҳаммад Иқбол Чоудҳари томонидан қабул қилинди.
Унда Бобур ва Бобурийлар меросини чуқур ўрганиш, уни асраш ва мусулмон дунёси илмий доиралари ҳамда кенг жамоатчилик ўртасида тарғиб қилиш бўйича ҳамкорликни йўлга қўйиш масалалари кўриб чиқилди.
Келгусида мазкур ташкилот билан ҳамкорликда Бобурийлар меросига бағишланган йирик халқаро илмий-амалий конференция ўтказиш бўйича келишувга эришилди.
Ташрифнинг асосий тадбири Исломобод шаҳрида «Заҳириддин Муҳаммад Бобур: муштарак цивилизациявий мерос ва Ўзбекистон-Покистон муносабатлари кўприги» мавзусида ташкил этилган бўлди.
Конференцияда Покистон Миллий мерос ва маданият вазирининг ўринбосари Фараҳ Наз Акбар, Ўзбекистон элчиси Алишер Тўхтаев, Покистондаги «Бобур форуми» раҳбари Рамзан Муғал ҳамда тарихчи ва бобуршунос олимлар ҳамда ёш тадқиқотчилар иштирок этди.
Дипломатик ваколатхона раҳбари ўз нутқида икки мамлакат ўртасидаги тарихий, маданий, маънавий ва цивилизациявий алоқалар узоқ тарих ва чуқур илдизларга эга эканини қайд этди.
– Ушбу муштарак тарихда Заҳириддин Муҳаммад Бобур Жанубий Осиёда улкан давлатчиликка асос солгани халқларимизни бирлаштирувчи муҳим тарихий омил бўлди, – деди Ўзбекистон элчиси. – Таъкидлаш жоизки, бугунги кунда Ўзбекистон-Покистон муносабатлари барча соҳаларда изчил ривожланиб бормоқда. Икки давлат раҳбарлари ўртасидаги мунтазам ва яқин дўстона мулоқот натижасида икки томонлама муносабатларимиз стратегик шериклик даражасига кўтарилди. Алоқаларнинг бундай даражасида умумий тарихий ва маданий меросни ўрганишнинг нақадар муҳимлиги, бу борада яқиндан ҳамкорлик қилиш икки халқ ўртасидаги дўстлик ва ўзаро англашувни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Бобур номли халқаро жамоат фонди раиси ўринбосари Рустам Мамасолиев ўз чиқишида Бобур ва унинг илмий-адабий мероси бутун минтақа тарихида алоҳида ўрин тутишини урғулади.
– Ўзбекистонда Бобур ва бобурийлар меросини ўрганиш, асраш ва тарғиб қилиш борасида жуда катта ишлар амалга ошириляпти, – деди у. – Бобурийлар меросини чуқур ўрганишда покистонлик олимлар ва илмий муассасалар билан қўшма тадқиқотлар, илмий анжуманлар, нашриёт лойиҳалари ва академик алмашинувларни кенгайтириш жуда муҳим.
Покистон Миллий мерос ва маданият вазирининг ўринбосари Фараҳ Наз Акбар, ўз навбатида, бобурийларнинг Покистон тарихидаги муҳим ўрнига тўхталди.
– Бобурийларнинг Покистондаги тарихий-маданий меросини асраш ва келажак авлодларга етказишга ҳукумат даражасида эътибор қаратиляпти, – деди Фараҳ Наз Акбар. – Биз Ўзбекистон билан тарихий алоқаларимизни янада мустаҳкамлаш, илмий ҳамкорлик ва маданий алмашинувларни қўллаб-қувватлашга, буюк аждодларимиз қолдирган меросни биргаликда ўрганиш ва тарғиб қилишга тайёрмиз.
Бобур номли халқаро жамоат фонди делегацияси ташрифи давомида Панжоб вилоятида жойлашган Бобурийлар даврига оид қатор тарихий қадамжоларда ўрганишлар олиб бориши режалаштирилган.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 