Namozda saf tortish nizomi hayotimizni tartibga solish uchun joriy bo'lgan aslida. Jannatdagi saflar ham namozxonlarning saflari kabidir. Bas, bu erdagi birinchi saf egalari u erdagi birinchi saf egalaridir. Shunday ekan masjidni avvalidan boshlab to'ldirib kelish sunnatdir. Ba'zi fuqaholar vojib deganlar. Birinchi saf to'lmay turib, keyingi safga o'tirilmaydi. Ikkinchi saf to'lmasidan uchinchisi boshlanmaydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam birinchi safni to'ldirishga buyurganlar.
عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ "أَقِيمُوا الصُّفُوفَ وَحَاذُوا بَيْنَ الْمَنَاكِبِ وَسُدُّوا الْخَلَلَ وَلِينُوا بِأَيْدِي إِخْوَانِكُمْ وَلَا تَذَرُوا فُرُجَاتٍ لِلشَّيْطَانِ وَمَنْ وَصَلَ صَفًّا وَصَلَهُ اللهُ وَمَنْ قَطَعَ صَفًّا قَطَعَهُ اللهُ" (رواه البخاري ومسلم)
Abdulloh ibn Umar raziyallohu anhumo aytadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Saflarni tekislanglar, elkalarni baravar qilinglar, oradagi ochiq joylarni to'ldiringlar, birodaringiz qo'llariga muloyim bo'linglar, shaytonga bo'sh joy qoldirmanglar. Kim safni ulasa, Alloh uni (o'z rahmati bilan) ulasin. Kim safni uzsa, Alloh uni (rahmatidan) uzib qo'ysin”, dedilar” (Imom Abu Dovud rivoyat qilgan).
Shundan kelib chiqib, biz jamoat namozi oldidan avvalgi saflarni to'ldirishga harakat qilishimiz maqsadga muvofiq ekan. Faqat bunda boshqa namozxonlarga ozor etkizmaslik lozim bo'ladi. Agar avvalgi safga o'tishda kimgadir aziyat berib qo'yish xavfi bo'lsa imkon munosib joyni topib o'tiriladi.
Ibn Nujaym rahmatullohi alayhning “Al-Ashboh van-nazoir” kitoblarida: “Imomga iqtido qilishga mone'lik qiluvchi narsa: imom bilan iqtido qiluvchining o'rtasida arava sig'adigan yo'l bo'lishi yoki qayiq suzadigan katta anhor bo'lishi yoki (masjid bo'lmagan) ochiq joydagi imom bilan muqtadiy o'rtasida ikki saf sig'adigan bo'shliq bo'lishidir. Ammo masjid ichida ikki safdan ortiq bo'sh joy qolishining zarari yo'q, chunki, masjidning ichi bitta joy hisoblanadi ” (“Al-Ashboh van-nazoir” kitobi).
Demak, yuqoridagi masaladan iqtido durust bo'lishi uchun imom bilan unga ergashuvchining makoni bitta bo'lishi, ya'ni bir joyda turishi shart qilinmoqda.
Bu haqda “Badoye'us sanoye'” kitobida quyidagi matn keltirilgan:
(Imom bilan iqtido qiluvchining) bitta joyda turishi iqtidoni durust bo'lish shartlaridandir. Chunki joy bitta bo'lishi vositasida go'yo imom va iqtido qiluvchining namozlari ham birlashishi yuzaga chiqadi.
To'rt mazhab ulamolari imomlik durust bo'lishi uchun iqtido qiluvchi bilan imom bir joyda turishini shart deyishadi. Imom bilan iqtido qiluvchilarning o'rtalari uzilsa iqtido qiluvchilarning namozlari durust bo'lmaydi. Iqtido qiluvchilar qancha ko'p va imomdan qancha uzoqda bo'lsa ham o'rtalari uzilmagan va (saflar) bir-biriga ulangan bo'lsa, bunday holatda iqtido qiluvchilarning namozlari durust bo'laveradi”.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam har namozdan oldin saflarni tekislashga buyurar edilar. Bu sunnatga amal qilish bir vaqtning o'zida ham imomning, ham unga iqtido qiluvchilarning vazifasidir. Saflarni tekis olish muhim ishlardan bo'lgani uchun Rasululloh sollallohu alayhi vasallam buni ba'zida targ'ib qilish, ba'zida esa qat'iy ogohlantirish yo'li bilan tushuntirganlar:
عَنِ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، يَقُولُ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: لَتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُمْ، أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللهُ بَيْنَ وُجُوهِكُمْ
Nu'mon ibn Bashir roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Saflaringizni to'g'rilaysizlar, yoki Alloh yuzlaringizni bir-biriga teskari qilib (qalblaringizni burib) qo'yadi”, - dedilar” (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyat qilgan).
عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَمْسَحُ مَنَاكِبَنَا فِي الصَّلَاةِ وَيَقُولُ اسْتَوُوا وَلَا تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ لِيَلِنِي مِنْكُمْ أُولُو الْأَحْلَامِ وَالنُّهَى ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ فَأَنْتُمْ الْيَوْمَ أَشَدُّ اخْتِلَافًا
Abu Mas'ud Al-Ansoriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam namozda elkalarimizni tekislab chiqar va: “Tekislaninglar, har xil bo'lib (safni qing'ir-qiyshiq qilib) turmanglar. Aks holda qalblaringiz (xuddi saflaringizdek) har xil bo'lib qoladi. Orangizdan aqlli, mulohazali kishilar menga yaqin tursin. Keyin undan keyingi (darajadagi)lar, keyin undan keyingilar”, deb aytardilar”. Abu Mas'ud: “Sizlar bugun (saflarni tekislamaganingiz uchun) qattiq ixtilofdasiz”, degan (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Nasoiy, Imom Ibn Mojja rivoyat qilgan).
Mazkur hadisi shariflardan ma'lum bo'ladiki, namozda safni tekislash undagi kishilarning tengma-teng turishi bilan bo'ladi. Hech kim safdan biroz oldinga chiqib, ortga surilib turishi yoki u yon bu yonga qarab o'qish mumkin emas. Bunda badanning yuqori qismida elkalar, quyi qismida esa to'piqlar bir-birining ro'parasida turishi kerak. To'piq e'tiborga olinishining sababi tananing holati unga tayanishidir. fiqhiy kitoblar va ulamolarimizning so'zlariga binoan, iqtido durust bo'lishi uchun imom va iqtido qiluvchi bir joyda bo'lishi va bir tomonga yuzlanishlari shartdir. Qolaversa, bunda shariatimizning jamoat namozidan ko'zlangan asl maqsadi topilmay qoladi. Chunki, jamoatdan ko'zlangan maqsad – ko'pchilik musulmonlarni bir joyga jamlash, ular o'rtasida birodarlik va ittifoqlik g'oyasini targ'ib qilish, o'zaro hamdard bo'lish kabi bir qancha ezgu ishlardir. Safni buzish esa bo'linish, tafriqadan uzoqda bo'lish Islom dinining qoidalaridan.
Shofirkon tuman "Shayx Darvesh" jome' masjid
imom-xatibi Azizjon Jamolov
