Suv – obi hayot!
Alloh taolo Yerni yashashga qulay qilib yaratgani barobarida, unda suvlarni oqizib qo'ydi, turli o't-o'lan, dov-daraxtlarni o'stirib qo'ydi. Suv Allohning ulkan ne'matidir. Rangsiz, ta'msiz, hidsiz suyuqlik tanamizni tekiklashtiradi, liboslarimizni poklaydi, tashnaligimizni qondiradi, hayotimizning davom etishiga sabab bo'ladi. Bejizga suvni “Obihayot” (“Hayot suvi”) deyishmaydi.
Yaqinda Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoev Surxondaryo viloyatiga tashrifi chog'ida faollar bilan o'tkazgan yig'ilishda bugungi kunda dunyo bo'yicha katta muammoga aylanayotgan suv masalasiga alohida to'xtalib: «“Suv – tekin emas”, degan g'oyani aholiga chuqur singdirish, uni mahalla faollari, nuroniylar, ziyolilar va keng jamoatchilik bilan birga kundalik turmush qoidasiga aylantirish asosiy vazifa bo'lishi lozim”» dedilar.
Darhaqiqat, inson taomsiz bir ikki haftagacha yashashi mumkin, ammo suvsiz uch kunga ham chiday olmaydi. Odam tanasidagi suv agar o'n besh foizga kamaysa, u halok bo'ladi. Mutaxassislar fikricha, inson tanasining aksar qismi suvdan iborat. Masalan, chaqaloq og'irligining etmish besh foizini suv tashkil etadi.
Suv – insonning hayot kechirishi uchun asosiy quvvat manbaidir. Bunga yana odamning poklanishi uchun va boshqa maqsadlarda ishlatadigan suvi ham qo'shilsa, insonga suv qanchalik zarur va bebaho ne'mat ekani oydinlashadi. Alloh taolo Qur'oni karimning Anbiyo surasida bunday marhamat qiladi:
...﴿وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ﴾
“...va barcha tirik mavjudotni suvdan (paydo) qilganimizni ko'rmadilarmi?!”(Anbiyo surasi, 30-oyat).
Toza ichimlik suvini ehtiyojdan tashqari ishlatish va behudaga oqizib qo'yish kabi holatlarning uchrayotgani o'ta achinarli holdir. Ayrim davlatlarda toza ichimlik suvi oltinga teng bo'lib turgan, minglab kishilar, yosh go'daklar ichimlik suvi tanqisligidan aziyat chekayotgan bir sharoitda, biz Alloh ato etgan shunday buyuk ne'matning qadriga etmasligimiz noshukrlikdan bo'lak narsa emas.
Hozirgi vaqtda jami 470 million nafar odam suv taqchilligi keskinlashgan mintaqalarda, 2,4 milliard kishi esa suv tozalash qurilmalari va drenaj tizimi orzuligicha qolayotgan o'lkalarda yashaydi. Sifatli ichimlik suvi etishmasligidan jahonda yiliga millionlab insonlar kasallanib, nobud bo'lmoqda.
Alloh taolo barcha narsalarni bir-biriga uzviy bog'liq holda, o'ziga xos o'lchovi va hisobi bilan yaratgan. Bu borada Qur'oni karimda shunday degan:
﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ﴾
“Biz osmondan hisobi bilan yomg'ir suvlarini yog'dirib, Yerga o'rnashtirdik. Biz bu suvlarni ketkazib, sizlarni undan mahrum qilib qo'yishga ham qodirmiz”(Muminun surasi, 17-oyat).
Bu oyati karimalar orqali Haq taolo bizga Yer yuzidagi barcha narsalar, shu jumladan suv ham O'zining ma'lum hisobi va o'lchovi bilan yaratilganligini ma'lum qiladi. Shunday ekan, suvni isrof qilishga aslo yo'q qo'ymasligimiz zarur.
Bugungi kunda musulmonlar orasida Alloh taolo o'zlariga ato etgan turli ne'matlar qatori suvni ham isrof qilayotgan, bu bebaho ne'matga beparvo munosabatda bo'layotgan kishilarning ham borligi achinarli hol. Hayotimiz uchun eng zarur ne'mat bo'lgan suv isrofi hammasidan oshib tushyapti.
Suvning isrof bo'lishiga yo'l qo'ymay, uni tejab-tergab ishlataylik. Farzandlarimizga ham suvni isrof qilmaslikni o'rgataylik. Suvni isrof qilmaslik barchamizning burch va vazifamiz ekanligini aslo unutmaylik. Hozir jahonda ichimlik suvi muammosi birinchi darajali muammolardan bo'lib turibdi. Ayni paytda dunyoda bir milliarddan ortiq kishi toza ichimlik suviga muhtoj.
Suvni tejash haqida hadisi sharifda bunday keladi:
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْروٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ بِسَعْدٍ وَهُوَ يَتَوَضَّأُ فَقَالَ: مَا هَذَا السَّرَفُ يَا سَعْدُ؟ قَالَ: أَفِي الْوُضُوءِ سَرَفٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، وَإِنْ كُنْتَ عَلَى نَهْرٍ جَارٍ (رواه الإمام أحمد والإمام ابن ماجة .(
Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Payg'ambarimiz sollalohu alayhi vasallam sahobalardan Sa'd roziyallohu anhu tahorat qilayotganlarida “Ey Sa'd bu isrof nimasi”, dedilar. Sa'd roziyallohu anhu: “Tahoratda ham isrof qilish bormi?”, – dedi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ha, agarchi oqib turgan daryoning bo'yida turgan bo'lsang ham”, – dedilar (Imom Ahmad va Imom Ibn Moja rivoyati).
Tahoratda ortiqcha suv ishlatish isrof va mumkin bo'lmaganidan keyin qolgan narsalarni qiyoslab olavering. Ekinga ham ehtiyojdan ortig'ini ishlatish isrofdir.
So'nggi yillarda tevarak atrof, er, suv va havoda sezilarli ifloslanish holatlari kuzatilmoqda. Buning oldini olish, tabiatni muhofaza qilib, sog'lom avlod uchun kurashish esa barchamizning burchimizdir.
Qolaversa, dunyoda ichishga yaroqli suv zaxirasi juda oz. Dengiz va ummonlar suvi sho'r. Chuchuk suvlar asosan tog'dagi muzliklarda jamlangan. Undan keyin daryo va ko'llarning suvlari ham chuchukdir. Daryo va ko'l suvlari qayta ishlanib, aholiga etkaziladi.
Ammo dunyoning hamma davlatlarida ham bunday emas. Ichimlik suvi tanqisligidan qiynalayotgan ko'plab mamlakatlar bor. Bularning asosiy qismi Afrika qit'asi mamlakatlariga to'g'ri keladi. Yog'ingarchilikning kamligi, suv havzalarining mavjud emasligi va boshqa omillar shunday holga sabab bo'lgan.
Allohga shukrki, yurtimizda ichimlik suvi borasida bunday muammolar yo'q. Ammo soha mutaxassislari yaqin kelajakda bizda ham kuzatilishi mumkinligini aytishmoqda. Bizda ham suv miqdori o'lchovlidir. Banda ne'matni qadriga etsa, shukr qilsa, o'sha ne'mat ziyoda qilib beriladi. Bordiyu noshukrlik qilib, isrofga yo'l qo'ysa, ne'mat tortib olinadi va o'rniga azob keladi.
Afsuski, suvni isrof qilish hollariga tez-tez guvoh bo'lib qolyapmiz. Jo'mragi buzilgan suv quvurlaridan toza ichimlik suvi sharillab oqib yotadi. O'sha suvdan ichadigan aholi vakillaridan birortasi: “Kel, shu jo'mrakni tuzattirib qo'yay! Axir bu suvdan o'zimiz ichamiz-ku! Shuncha suv isrof bo'lib oqib yotmasin. Bu isrofning ham so'rog'i bor” deb o'ylab ko'rmay, o'sha quvur yonidan beparvolarcha o'tib ketaveradi.
Suv sharillab oqishi u yoqda tursin, hatto tomchilab oqib tursa ham isrof bo'ladi. Chunki shu tomchilar jamlansa, katta miqdorda suv isrof bo'layotgani oydinlashadi.
Ha, dunyoning ayrim joylarida insonlar tanaga zararli mikroblar bilan to'la bo'lgan, dizbakterioz, diareya va boshqa zaharlanish ko'rinishlariga olib keladigan suvlarni ichishmoqda. Shularni o'ylab, ichayotgan musaffo, pok suvimiz uchun Robbimizga ko'p-ko'p shukrlar qilaylik!
Allohga hamdu sano aytish, ne'matlarining shukrini ado etish banda uchun ham ibodat, ham Allohning unga bergan katta mukofotidir. Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday marhamat qiladilar:
عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: "مَا أَنْعَمَ ﺍﷲُ عَلىَ عَبْدٍ مِنْ نِعْمَةٍ صَغُرَتْ اَوْ كَبُرَتْ فَقَالَ الْحَمْدُ للهِ إِلاَّ كَانَ قَدْ أُعْطِىَ أَفْضَلَ مِمَّا أَخَذَ" (رواه الإمام ابن ماجه).
“Alloh taolo bandaga kattami, kichikmi bir ne'mat bersa va banda uning shukronasi uchun: “Allohga hamd bo'lsin” desa, o'sha ne'matdan ham afzalroq narsaga erishgan bo'ladi”, – deganlar (Imom Ibn Moja rivoyati).
Alloh taolo bizga ato qilayotgan chuchuk suv ne'mati haqida bunday marhamat qilgan:
﴿أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاء الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنتُمْ أَنزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنزِلُونَ لَوْ نَشَاء جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ﴾
“O'zingiz ichadigan suvni o'ylab ko'ring-a! Uni bulutlardan siz tushirasizmi yoki Biz tushuruvchimizmi? Agar xohlasak, Biz uni sho'r qilib qo'yamiz. Shukr qilsangiz-chi!”(Voqea surasi, 68-70-oyatlar).
Robbimizning bergan barcha ne'matlari qatori, istaganimizdek suv ichish ne'matini bergani uchun ham ko'proq shukr qilaylik! Shunda Alloh bu ne'matlarini yanada ziyoda qilib beradi!
O'zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
