Aldov va hiylaga ishonib qolmang
Tinchlik jamiki insoniyatning orzu – istagidir. U bor joyda xotirjamlik va osuda hayot bo'ladi. Bilingki, tinchlik inson o'z qo'li bilan hosil qiladigan oddiy narsa yoki u shug'ullanadigan biror yumush emas. Balki, u odamzodning istagi, insoniyatning eng oliy maqsadlaridandir.
Tarixga nazar solsak, odamzod baxtli va farovon hayoti, erkin va ozod yashashi, chinakam insondek umr kechirishi yo'lida qanday og'ir va mashaqqatli sinovlarni boshdan kechirganiga guvoh bo'lamiz. Har safar chinakam bardosh, kuchli e'tiqod va sog'lom tafakkur bilan insoniyat o'z boshiga tushgan turli qiyinchiliklarni engib o'tib, ertangi kun uchun, xato va kamchiliklarning takror sodir bo'lmasligi uchun zarur xulosalarni chiqara olgan.
Zamon o'zgarishi bilan insoniyat oldida turgan muammolar kamayib qolgani yo'q. Aksincha, ular avvalgi shakli va xususiyatini biroz o'zgartirib, yangicha ma'no – mazmun kasb etgan holda qarshimizda qayta namoyon bo'lmoqda. Bugun butun insoniyatni tashvish va xavotirga solayotgan terrorizm va ekstremizm haqida ayni shunday xulosa qilish mumkin. Binobarin, musaffo islom ta'limotini o'z manfaatlari yo'lida talqin qiladigan, xunrezlik, qotillik va noinsoniylikni o'zining xato ta'biri, tor dunyoqarashi bilan yoqlaydigan toifalarni islom tarixining har bir davrida uchratish mumkin.
So'nggi yillarda jahon miqyosida din omilidan jirkanch va razil maqsadlarda foydalanish holatlari uchrab turibdi. Bunday holat, muqaddas dinimizni g'arazli xuruj va ta'sirlardan himoya qilish, insonlarga uning asl mohiyatini to'g'ri tushuntirish masalasining dolzarb ekanini anglatadi. Zero, ekstremistik oqimlar g'o'r yoshlar, fikri zaif, ta'sirga beriluvchi kishilarni o'z tuzog'iga ilintirib, mamlakatimizda hukm surayotgan barqarorlik, millatlararo totuvlik va dinlararo bag'rikenglikka rahna solish uchun harakat qilish holatlari ham kuzatilib turibdi.
Islom dini asosi ezgulik va yaxshilikka qurilgan. Islom dinining bosh g'oyasi va maqsadi insoniyatni yakkaxudolikka chorlash orqali ezgulikka, yaxshilikka chaqirishdan iboratdir. Agar muqaddas kitobimiz Qur'oni karimga murojaat qilsak, buning yaqqol guvohi bo'lamiz: “Bas, (ey Muhammad), mening shunday bandalarimga xushxabar beringki, ular gapni tinglab, uning eng go'zaliga ergashadilar. Aynan o'shalar Alloh hidoyat etgan zotlardir va aynan o'shalargina aql egalaridir”, (Zumar surasi, 17-18 oyatlar).
“Alloh huzuriga faqat sog'lom dil bilan kelgan kishilargina (foyda topur)”, (Shuaro surasi, 89 oyat) .
“Ezgulik va taqvo (yo'li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo'li)da hamkorlik qilmangiz”, (Moida surasi, 2 oyat).
Hadisi shariflarda ham faqat va faqat ezgulik g'oyasi mujassam ekanini ko'ramiz: “Qo'li va tilidan musulmonlar ziyon ko'rmagan kishi musulmondir”, “Faqat xayrli va savobli ishlarga buyurilganda itoat qilingiz”, “Ummatim hech qachon zalolatli ishlarga birlashmaydilar”.
“Hech bir kishiga biror bir musulmonni qo'rqitish halol emas”, “Kimki musulmonga nohaq tarzda qo'rquvga soladigan yomon nazar qilsa, Alloh uni qiyomatda qo'rqitadi”.
Yuqoridagi muborak hadislar mazmuniga qaraydigan bo'lsak ham, islom dinida birovni qo'rqitish, unga tajovuz qilib, ozor etkazish butkul ta'qiqlanganligini ko'ramiz. Dinimizda bu kabi zo'ravonliklarning barcha tur va shakllaridan har qanday yo'lda foydalanish qat'iyan man etilgan.
Agar biror kimsa din nomidan gapirib, yovuzlik, zulm va qabih ishlarni amalga oshirsa yoki ko'zlasa, demakki, u din ta'limotini noto'g'ri tushunmoqda. Bu bilan uning o'zi ham, unga ergashganlar ham gunohlarga sho'ng'imoqdalar.
Yana bir jihati, din, e'tiqod har kim ko'ngliga kelganini aytib, o'zicha ma'no chiqarib ketaveradigan narsa emas. Ayniqsa, imon masalasi o'ta nozik va muhim bo'lgani uchun bu borada doimo islomga katta xizmati singan, barchaning e'tirofiga erishgan mo''tabar ulamolarning tavsiyalariga quloq tutish, o'tgan alloma ajdodlarning ibratli hayotiga nazar solib, mo''tabar asarlariga murojaat qilish o'ta muhimdir. Bilib – bilmay, shoshma – shosharlik bilan o'zicha hukm chiqarishga aslo yo'l qo'yib bo'lmaydi.
Adashgan guruhlar ta'siriga ko'pincha sodda, ishonuvchan kishilar, ayniqsa, yoshlar tushib qoladi. Din nomidan gapirgan, u yoki bu hatti – harakatga chaqirgan, hiyla ishlatib o'ziga yaqinlashtirishga urinayotgan kimsalardan ehtiyot bo'lish zarur. Shuni ham unutmaslik kerakki, buzg'unchi kuchlar ishni avvalo dunyo miqyosida tanilgan ulamo va mutaxassislarga hurmat va ishonchni yo'qotishdan boshlaydi. Ya'ni, g'arazli kuchlarning faoliyati aldov va hiyla asosiga qurilgan.
Qur'on mazmun – mohiyatiga ko'ra, insonlarni birlashtiradigan, tinchlikka etaklaydigan ilohiy kitob hisoblanadi. Lekin shunga qaramay, uni turlicha talqin etib, odamlarni ixtilof va firqalanishga olib boruvchilarning mavjudligi afsuslanarli holdir. Hazrati Umar (r. a) shunday deydilar: “Islomni buzuvchi narsa odamlarning din nomidan yanglish gapirishi, munofiqlarning buzuq g'oyalarni oyat yoki hadis bilan isbotlashga urinishlaridir”.
Shu sabab ixtilof tug'dirish, firqalarga bo'linish dindorlarning, butun bir jamiyatning birdamligiga katta putur etkazadi. Qur'on oyatlari bu holatni qattiq qoralaydi: “Hammangiz Allohning “arqoni” (Qur'on)ni mahkam tuting va firqalarga bo'linmang hamda o'zaro adovatda bo'lgan paytlaringizda dillaringizni (tutashtirib) oshno qilib qo'ygan Allohning ne'matini yodda tuting”, (Oli Imron surasi, 103 oyat).
“Allohga va rasuliga itoat qilingiz va nizolashmangiz, aks holda sustlashib ketursiz va “shamolingiz” (obro'yingiz) ketib qolur. Sabr qilinglar, albatta, Alloh sabr qiluvchilar bilan birgadir”, (Anfol surasi, 46 oyat).
Shu ma'noga dalolat qiluvchi ko'plab hadislar bo'lsa ham biz shulardan bittasini keltirish bilan kifoyalanamiz: “Mening ummatim yoppasiga adashib, zalolatga tushib qolmaydi. Qachonki, ular orasida qarama – qarshilikni ko'rsangiz, sizlar ko'pchilik tomonda bo'lingiz!”.
Ko'rinib turibdiki, muqaddas islom dini insoniyatni hech qachon bo'linib yashashga, o'zaro ixtilof qilib, adovatda bo'lishga hamda razil va yovuz bo'lishga chaqirmas ekan. Balki bashariyatni birdamlik va ahillikka, o'zaro hurmat asosida hayot kechirishga chaqirib, oldingi o'tganlardan ibrat olishga, ularning qilgan xatolarini qaytarmaslikka targ'ib qiladi.
Hoja Buxoriy o'rta maxsus islom
bilim yurti mudiri
O'tkir G'uzarov
Jannatning misoli
“Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli shuki, uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari va soyalari doimiydir. Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir” (Ra’d surasi, 35-oyat).
Bu oyat taqvodorlarga va’da qilingan jannatni sifatlab berish ma’nosida bo‘lishi mumkin. Oyat “taqvodorlarga va’da qilingan jannat kofirlarga va’da qilingan do‘zaxga o‘xshash bo‘ladimi?” degan ma’noda bo‘lishi ham mumkin. Ya’ni jannat bilan do‘zax birbiriga o‘xshash emas.
Alloh taolo boshqa bir oyatda jannat haqida bunday marhamat qiladi: “Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli: ichida aynimagan suvli anhorlari, ta’mi o‘zgarmagan sutli anhorlari, ichuvchilar uchun lazzatbaxsh xamrli anhorlari, musaffo asalli anhorlari bor. Ular uchun unda barcha mevalar va Rabbilaridan mag‘firat bordir. Ular do‘zaxda mangu qoladigan, o‘ta qaynoq suv bilan sug‘orilib, ichaklari titilib ketadigan kimsa (kofirlar)ga o‘xsharmidi?” (Muhammad surasi, 15-oyat).
Alloh taolo bu oyatda bunday demoqda: “Sifati shunday doimiy ne’matlar ichra bo‘lgan kishilar mudom azoblanadigan, sifatlari ana unday bo‘lgan kimsalar kabi bo‘lurmi?” Ya’ni jannatiylar do‘zaxiylar kabi bo‘lmaydi. Shundan oldin kelgan oyat ham ushbu oyatga qiyos qilinadi.
“Uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari doimiydir”. Ya’ni jannatning mevalari doimiy bo‘lib, aslo tugab qolmaydi. Ular dunyo mevalari va uning ne’matlariga o‘xshamaydi. Dunyo mevalarining har qanday turi vaqti bilan tugab qoladi. Shuning uchun ham Alloh taolo oxirat jannatining mevalari va undagi jamiki ne’matlar uzluksiz, doimiy ekanini hamda kofirlarga oxiratning azobi ham bardavom ekanini xabar qildi.
“Va soyalari…” Alloh taolo jannatning soyasi ham uzluksiz ekani, unda botishi bilan soyasi ham yo‘qoladigan quyosh bo‘lmasligini bayon etib, undagi barcha ne’matlarning davomiyligi va manfaatli bo‘lishini bildirdi. Soyada manfaat bor, lekin zarar yo‘q, quyoshda esa foyda bilan birga zarar ham bordir. Xuddi shunday, dunyo hayotida barcha narsalarda foydali taraflari bilan birga zararli jihatlar ham bo‘ladi. U ne’matlar kelishi vaqti bilan to‘xtab, zavol topadi. Alloh taolo oxiratdagi soya, jannatdagi barcha ne’matlar zararsiz, uzluksiz, boqiy bo‘lishini va ular dunyodagi soyaga va ne’matlarga o‘xshamasligini xabar qildi.
“Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Bu oyat ning zohirini e’tiborga oladigan bo‘lsak, go‘zal oqibat shirkdan saqlanganlarga bo‘lishi aytildi. Chunki Alloh taolo kofirlarning oqibati do‘zax ekanini zikr qildi. Ya’ni ular ning oqibati, jazosi do‘zaxdir. Jannat esa shirkdan saqlanganlarning mukofotidir.
“Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Yoki ushbu iboraning ma’nosi: “Taqvo qilganlar ning oqibati jannatdir, kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”.
Mufassirlardan ba’zilari Alloh taoloning “Bu taqvo qilganlarning oqibatidir” oyatining ma’nosini bunday bayon qiladi: “Ularning amallari, yaxshiliklarining oqibati jannatdir. Alloh taoloning yagonaligiga kufr keltirgan kimsalar amallarining oqibati esa do‘zaxdir”.
Imom Abu Mansur MOTURIDIYning “Ta’vilotul Qur’on” asaridan
Abdulatif ALLOQULOV tarjima qildi.
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 9-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws
