“Omin”ni maxfiy aytmoq sunnatligi va uning dalillari
Qiro'ati jahriy namozlarda imom “Fotiha” surasini o'qib bo'lgach “Omin” lafzini qay tarzda aytiladi? Maxfiymi yo jahriymi? Imom va qavm birga aytadimi, yoki imomning o'zigina aytadimi, yoki imom qolib qavmning o'zlari aytadimi?
Yuqoridagi savollarning javobi ko'pchilik uchun qiziq bo'lsa kerak. Chunki ayni shu mavzuda namozxonlarimiz orasida ixtiloflar uchrab turadi. Ba'zi birodarlarimiz “Omin”ni jaranglatib aytishni xush ko'radi. Lekin atrofidagi namozxonlardan istihola qilib o'zlari xohlamasdan ichlarida aytishadi va o'z e'tiqodlariga ko'ra, bir sunnatga amal qila olmayotganlari uchun vijdonlari qiynalib yuradi. O'zlari yolg'iz namoz o'qiganlarida esa baland-baland ovozlarda “Omin” deb xumorlaridan chiqib oladilar.
Boshqa bir guruh namozxonlarimiz esa “Omin”ni jahriy aytadiganlarni qattiq yomon ko'radi va bu nafrat boshqalardan o'tib ularning o'zlariga ham salbiy ta'sir qilgan. Natijada ular umuman “Omin”ni aytmaydigan bo'lib ketishgan.
Aslida sunnatga muvofiq hukm qanday o'zi? Keling shu mavzuni qisqa va lo'nda tarzda o'rganib chiqamiz:
Hanafiy mazhabimiz fuqaholari, Sufyoni Savriy va Lays ibn Sa'd rahimahulloh hammalari “imom “Fotiha” surasini o'qib bo'lgandan keyin uning o'zi va ortidagi qavmi “Omin” deb aytadi”, deganlar.
Imom Molik rahimahulloh esa: “Imom “Omin” demaydi balki, qavm aytadi xolos. Agar yolg'iz namoz o'qiguvchi bo'lsa u ham aytadi”, degan. (Imom Tahoviy. Muxtasaru ixtilaf il-ulama. 1 – J. 202 — B).
Demak molikiylardan tashqari mazhablarga ko'ra, ittofaqan “Fotiha” surasining oxirida imom va qavm “Omin” deb aytadi.
Lekin, hanafiylar va shofe'iylar orasida “Omin” lafzini maxfiy aytish sunnatmi yo jahriy aytish sunnatmi? Shu masalada ham ixtilof bor.
Imom Shofe'iy rahimahulloh: “Jahriy aytish sunnat”, degan.
Hanafiy mazhabi fuqaholari esa: “Omin lafzini maxfiy aytish sunnat” degan.
Ba'zi namozxon birodarlarimiz shu ixtilofda imom Shofe'iy mazhabini ustun ko'rib “Omin”ni jahriy aytadi va bu masalada hanafiylarning yo'li sunnatga xilof deydi. Aslida esa unday emas. Hanafiy mazhabi fuqaholarining (Ulardan Alloh rozi bo'lsin!) “Omin lafzini ichida maxfiy aytish sunnat” degan gaplari quruqdan–quruq aytilmagan. Ularning bu fatvosiga albatta, dalillari bor:
Birinchidan, Alloh taolo shunday buyruq beradi:
ادْعُواْ رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً
“Robbingizga tazarru' ila va maxfiy duo qiling”. (A'rof surasi 55).
Oyati karimada Alloh umumiy tarzda duoni maxfiy qilishga amr qilmoqda. “Fotiha” surasining so'nggi qismi duo, uning oxirida “Omin” deb aytish ham “Ey Rabbim, ijobat ayla” ma'nosini anglatuvchi duodir. Alloh duoni maxfiy qilishga buyurdimi, demak namozda ham, tashqarida ham maxfiy duo qilish kerak.
Ikkinchidan, Abu Muso Ash'ariy roziyallohu anhu rivoyat qiladi, Nabiy sollallohu alayhi va sallam bir qavmning oldidan o'tib qoldi. Ular ovozlarini ko'tarib duo qilishayotgan edi. Shunda Rasululloh ularga: “Sizlar kar yoki g'oibdagi Zotga duo qilmayapsiz! Siz duo qilayotgan Zot sizlarga qon tomiringizdan ham yaqinroq Zotdir!”, dedilar. (Sahihi Buxoriy 4/145, 275. Musannafi Abdurrazzoq 5/159, 160).
Hadisdan ko'rinib turibdiki, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam duoda ovozini ko'targanlarga e'tiroz bildirgan. Bu esa duoning maxfiy bo'lishi sunnatga muvofiqligini anglatadi.
Uchinchidan, A'mash rahimahulloh Abu Solihdan rivoyat qiladi, u dedi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam shunday deganlar: “Imom “g'oyril-mag'dubi 'alayhim va lad-dooolliiyyn” deganda sizlar jim turinglar!”. (Sunani Doraqutniy 1/331).
To'rtinchidan, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam shunday deganlar: “Imom “va lad-dooolliiyyn” deganda sizlar “Omin” denglar. Chunki uni imom aytadi”. (Sahihi Buxoriy 1/142, Sahihi Muslim 1/174, 175. Musnadi Ahmad 2/233, 270. Mujtaba. Nasaiy 2/144. Musannafi Abdurrazzoq 2/97).
Bu ikki rivoyatga ko'ra esa Rasululloh sollallohu alayhi va sallam shunday ta'lim beryaptilarki, namozda “Fotiha”ning oxirida imom “Omin” deydi. Buni qavm eshitmagani uchun Rasululloh alohida urg'u berib sahobalarga bu haqda uqtirib qo'ymoqdalar. Va yana ularni ovoz chiqarib “Omin” demasliklari uchun, sizlar jim turinglar, deb ogohlantirib qo'ymoqdalar. Bular nimani anglatadi? Bular imom va qavm ichlarida maxfiy qilib “Omin” deyishlari sunnatligini anglatadi!
Beshinchidan, “Omin” lafzi Qur'ondan emas. Agar Qur'ondan bo'lganida “Fotiha” yo zam sura kabi jahriy ovozni ko'tarib qiroat qilingan bo'lardi. Balki u namozdagi sunnat zikrlardan biri. Huddi sano va ta'avvuz kabi. Sunnat zikrlar esa qoidaga ko'ra maxfiy qilinadi. Shunday ekan, “Omin” ham maxfiy aytilsa sunnatga muvofiq bo'ladi!
TII Maxsus sirtqi bo'lim
bitiruvchisi Botirjon TOJIBOYeV
Jannatning misoli
“Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli shuki, uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari va soyalari doimiydir. Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir” (Ra’d surasi, 35-oyat).
Bu oyat taqvodorlarga va’da qilingan jannatni sifatlab berish ma’nosida bo‘lishi mumkin. Oyat “taqvodorlarga va’da qilingan jannat kofirlarga va’da qilingan do‘zaxga o‘xshash bo‘ladimi?” degan ma’noda bo‘lishi ham mumkin. Ya’ni jannat bilan do‘zax birbiriga o‘xshash emas.
Alloh taolo boshqa bir oyatda jannat haqida bunday marhamat qiladi: “Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli: ichida aynimagan suvli anhorlari, ta’mi o‘zgarmagan sutli anhorlari, ichuvchilar uchun lazzatbaxsh xamrli anhorlari, musaffo asalli anhorlari bor. Ular uchun unda barcha mevalar va Rabbilaridan mag‘firat bordir. Ular do‘zaxda mangu qoladigan, o‘ta qaynoq suv bilan sug‘orilib, ichaklari titilib ketadigan kimsa (kofirlar)ga o‘xsharmidi?” (Muhammad surasi, 15-oyat).
Alloh taolo bu oyatda bunday demoqda: “Sifati shunday doimiy ne’matlar ichra bo‘lgan kishilar mudom azoblanadigan, sifatlari ana unday bo‘lgan kimsalar kabi bo‘lurmi?” Ya’ni jannatiylar do‘zaxiylar kabi bo‘lmaydi. Shundan oldin kelgan oyat ham ushbu oyatga qiyos qilinadi.
“Uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari doimiydir”. Ya’ni jannatning mevalari doimiy bo‘lib, aslo tugab qolmaydi. Ular dunyo mevalari va uning ne’matlariga o‘xshamaydi. Dunyo mevalarining har qanday turi vaqti bilan tugab qoladi. Shuning uchun ham Alloh taolo oxirat jannatining mevalari va undagi jamiki ne’matlar uzluksiz, doimiy ekanini hamda kofirlarga oxiratning azobi ham bardavom ekanini xabar qildi.
“Va soyalari…” Alloh taolo jannatning soyasi ham uzluksiz ekani, unda botishi bilan soyasi ham yo‘qoladigan quyosh bo‘lmasligini bayon etib, undagi barcha ne’matlarning davomiyligi va manfaatli bo‘lishini bildirdi. Soyada manfaat bor, lekin zarar yo‘q, quyoshda esa foyda bilan birga zarar ham bordir. Xuddi shunday, dunyo hayotida barcha narsalarda foydali taraflari bilan birga zararli jihatlar ham bo‘ladi. U ne’matlar kelishi vaqti bilan to‘xtab, zavol topadi. Alloh taolo oxiratdagi soya, jannatdagi barcha ne’matlar zararsiz, uzluksiz, boqiy bo‘lishini va ular dunyodagi soyaga va ne’matlarga o‘xshamasligini xabar qildi.
“Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Bu oyat ning zohirini e’tiborga oladigan bo‘lsak, go‘zal oqibat shirkdan saqlanganlarga bo‘lishi aytildi. Chunki Alloh taolo kofirlarning oqibati do‘zax ekanini zikr qildi. Ya’ni ular ning oqibati, jazosi do‘zaxdir. Jannat esa shirkdan saqlanganlarning mukofotidir.
“Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Yoki ushbu iboraning ma’nosi: “Taqvo qilganlar ning oqibati jannatdir, kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”.
Mufassirlardan ba’zilari Alloh taoloning “Bu taqvo qilganlarning oqibatidir” oyatining ma’nosini bunday bayon qiladi: “Ularning amallari, yaxshiliklarining oqibati jannatdir. Alloh taoloning yagonaligiga kufr keltirgan kimsalar amallarining oqibati esa do‘zaxdir”.
Imom Abu Mansur MOTURIDIYning “Ta’vilotul Qur’on” asaridan
Abdulatif ALLOQULOV tarjima qildi.
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 9-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws
