Mutakallim olimlar shayxi
Bismillahir rohmanir rohiym
Allohga hamd, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga salavotlarimiz bo'lsin!
Ma'lumki, Abu Mansur al-Moturidiy “Imom al-huda” va “Imom al-mutakallimin”, “Hidoyat yo'li imomi va mutakallimlar imomi” bo'lgan zotdir. Va shu bilan birga u zot sunniy e'tiqodidagi ikki yirik oqimlardan biri bo'lmish Moturidiya oqimining asoschisidir. To'liq nomi Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Hanafiy al-Moturidiy as-Samarqandiydir. Buyuk kalom imomi va fiqh olimi asli Samarqandning Moturid qishlog'idan bo'lib, uning taxallusi shu qishloqqa nisbatan olingandir.
Imom Moturidiy rahimahulloh ham musulmonlar e'tiqodiga turli xil yot g'oyalarni kirib kelishini oldini olgan va ilmni johillarning ta'vilidan himoya qilgan rabboniy olimlardan edi.
Shayx Abdulloh Mustafo Murog'iy rahimahulloh “Al-Fathul mubin” asarida Imom Moturidiy haqida quyidagilarni yozadi: “Abu Mansur Moturidiy hujjat va dalili kuchli, xusumatchini mot qiladigan, musulmonlar e'tiqodini himoya qilib adashgan va mulhidlarning shubhalariga raddiya bergan olimlardan edi”.
"Ar-Rovzatul bahiya” kitobining muallifi Shayx Hasan ibn Abu Azuba rahimahulloh inson qaysi olimga ergashsa Ahli sunna toifasiga kirishini bayon qilib shunday degan: “Shuni bilki, Ahli Sunna val Jamoa e'tiqodining majmuasi ikki qutbning so'zidir. Bu ikki qutb: Imom Abul-Hasan Ash'ariy va Imom Abu Mansur Moturidiydir. Bu ikki imomning qay biriga ergashsang, hidoyatga erishib buzuq e'tiqod va toyilishdan salomat qolasan”.
Alloma Toshkuprizoda rahimahulloh aqoid ilmining ikki imomi haqida “Miftahus-saodat” kitobida shunday degan: “Ahli sunna val jamoaning kalom ilmidagi raisi ikki kishidir: biri hanafiy mazhabiga mansub Abu Mansur Moturidiy. Ikkinchisi esa shofe'iy mazhabiga mansub Abul Hasan Ash'ariydir”.
Mulla Ali Qori rahimahulloh «Mirqotul mafatih» kitobida Imom Moturidiy haqida shunday yozadi: “Havoyi nafsini o'ziga iloh qilib olgan kimsani ko'rdingmi” oyatidagi havoyi nafsga Kitobu sunnatga xilof bo'lgan e'tiqodiy fosid havoyi nafslarning barchasi kiradi. Ibn Hajar rahimahulloh munkar yomon havoyi nafsni bayon qilib shunday degan: “Munkar havoyi nafs bu Ahli Sunna val Jamoaning ikki imomi: Abul Hasan Ash'ariy va Abu Mansur Moturidiyning e'tiqodlariga muxolif bo'lgan fosid e'tiqodlardir”
Imom Kavsariy rahimahulloh Imom Moturidiy haqida “Muqaddimatul Kavsariy” kitobida shunday degan: “Ash'ariy va Moturidiy bular erning mashriqu mag'ribida Ahli Sunna val Jamoaning ikki imomidir. Ular sanab sanog'iga etib bo'lmaydigan darajada ko'p kitob ta'lif qilishgan. Bu ikki imom o'rtasidagi xiloflarning aksari lafziydir. Bu borada ko'plab kitoblar yozildi. Bayzoviyning “Isharotul-marom fi iborotil-imom”kitobi bu boradagi eng yaxshi kitobdir. Zubaydiy “Ihyo”ning sharhida Bayzoviyning o'sha kitobidan naql qilgan”.
Abul Hasan Nadaviy rahimahulloh o'zining “Rijalul fikr vad-da'va” kitobida bu zot haqida shunday degan: “Imom Moturidiy keng fikrli, zakovat va fahm egasi, turli fanlarni o'zlashtirgan buyuk olim bo'lgan”.
“Kashfuz-zununi an asomiyil kutubi val funun” kitobining sohibi Hoji Halifa “Ta'viylotu ahlis-sunna” tafsiri haqida quyidagilarni yozadi: “U biror kitob teng kela olmaydigan kitobdir. Balki bu fan bo'yicha yozilgan kitoblarning birortasi unga yaqin ham kela olmaydi”.
Abu Mansur Moturidiy umri davomida faqihlar, muhaddislar bilan muloqotda bo'lgan va munozaralar olib borgan. U islom dinining hanafiy mazhabini Movarounnahrda tarqatish va o'zidan keyingi avlodlarga qusursiz etkazishishiga muhim hissa qo'shdi.
Moturidiy o'z davrining islomiy ilmlari sohasida eng etuk bilim sohibi hisoblanib, musulmon dunyosi olimlari tomonidan tan olingan va hozirda ham turli diniy asarlarda zo'r ehtirom bilan tilga olinadi.
U kishi o'z zamonlaridagi musulmonlar orasida paydo bo'lgan noto'g'ri tushunchalarga echim topdilar. O'sha vaqtdagi buzg'unchi firqalar aqiyda bobida sochayotgan zaharlardan paydo bo'lgan aqiydaviy dardlarni davolashga harakat qildilar. Dushmanlarning kirdikorlarini fosh qilib, Ahli sunna val jamoa mazhabining haqiqatini ochiq-oydin ko'rsatib berdilar.
U kishi hanafiy mazhabida bo'lib, avval aytib o'tganimizdek, Imomi A'zamning shogirdlari imom Muhammad ibn Hasan rahmatullohi alayhining ikki vosita ila shogirdlari bo'lganlar. Ya'ni u kishining ustozlari imom Muhammadning shogirdlari bo'lgan.
Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohialayhi Movarounnahrda Ahli-sunnaning shayxi bo'lish darajasiga erishganlar. Bu erda Ahli sunna ko'p va g'olib bo'lgani uchun, u kishi imom Ash'ariyga o'xshab har xil yo'llarda va turlanishlarda bo'lmaganlar, balki avval boshdan mo''tadil yo'ldan borish imkonini topganlar. U kishi kezi kelgandan aqlga, kezi kelganda aqlga o'z haqqini berganlar.
Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohi alayhi Ahli sunna val jamoa fuqaholari va muhaddislaridan biridirlar. U kishi juda ham mashhur bo'lib, Movarounnahrda barcha turdagi ilmiy masalalarda u kishiga murojaat qilingan. Ular u kishidan aqoid, fiqh, usulul-fiqh va boshqa diniy ilmlarni ta'lim olganlar.
Moturidiyni ulug'lab “Imom al-huda” va “Imom al-mutakallimin”, “Hidoyat yo'li imomi va mutakallimlar imomi” kabi nomlar bilan ham ataganlar.
Abul Muin Nasafiy bobomiz o'zlarining “Tabsiratul-adilla” asarlarida Imom Abu Mansur Moturidiy hazratlarini nafaqat o'zining, balki butun movarounnahrlik mutakkalim olimlarining “shayxi” (ustozi) deb hisoblangan. Buni “Tabsiratul-adilla” asarining bir qancha o'rinlarida “Bizning shayximiz Abu Mansur Moturidiy...”. degan iborani ishlatganida ham ko'rish mumkin.
Imom Moturidiy rohmatullohi alayh tadqiqlarga ko'ra hijriy 333 sanada to'qson besh yoshlar atrofida Samarqandda vafot etganlar.
Alloh taolo barchamizni ulug' bobolarimiz ishlarini davom ettiruvchilar bo'lishimizni, tinchlik va osoyishtalik yo'lida olib borayotgan ishlarimizga O'zi yor madadkor bo'lsin!
Rahmatulloh USMONOV,
O'zbekiston musulmonlari idorasining Qashqadaryo viloyatidagi vakili,
viloyat bosh imom xatibi
Iordaniya OAV O‘zbekistonning mustaqillik yillaridagi taraqqiyoti haqida yozmoqda
Iordaniyaning yetakchi ommaviy axborot vositalarida O‘zbekiston Nodirjon Turg‘unovning mamlakatimiz mustaqilligining 35 yilligiga bag‘ishlangan intervyusi chop etildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Suhbat Iordaniya Milliy axborot agentligi (Petra), “Al Rai” gazetasi, shuningdek, “Hala”, “Roya News”, “Jafra News”, “AlAnbat News”, “Johina News”, “Nabzal Balad”, “Al Qubba News” yangiliklar agentliklari va Arab axborot agentliklari federatsiyasi tomonidan keng yoritildi.
Intervyuda elchi O‘zbekiston va Iordaniya o‘rtasidagi munosabatlar jadal rivojlanib, keng qamrovli yo‘nalishlarni qamrab olayotganini ta’kidladi. Ikki tomonlama hamkorlik o‘zaro hurmat, ishonch va xalqlarimiz o‘rtasidagi tarixiy yaqinlik tamoyillariga asoslangani alohida qayd etildi.
Nashrda Iordaniya Qirolining 2025 yilda O‘zbekistonga amalga oshirgan davlat tashrifi alohida ahamiyatga ega bo‘lgani ta’kidlandi. Tashrif davomida O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan o‘tkazilgan muzokaralar ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda muhim bosqich bo‘ldi. Elchi ayni bosqichda asosiy ustuvor vazifa oliy darajada erishilgan kelishuvlarni amalda ro‘yobga chiqarishni ta’minlashdan iborat ekaniga urg‘u berdi. Shu munosabat bilan so‘nggi vaqtlarda bir qator yuqori darajadagi delegatsiyalarning o‘zaro tashriflari amalga oshirildi.
Suhbatda Prezident Shavkat Mirziyoyev va Qirol Abdulla II ning iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, investitsiyalarni jalb etish, ta’lim va inson kapitalini rivojlantirish, yoshlar uchun imkoniyatlarni kengaytirish, madaniyatlararo muloqotni ilgari surish hamda mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash masalalaridagi yondashuvlari o‘xshash ekani qayd etildi. Siyosiy hamkorlik haqida to‘xtalib, elchi O‘zbekiston va Iordaniya muntazam muloqot olib borayotgani, BMT, Islom hamkorlik tashkiloti va boshqa xalqaro maydonlarda yaqindan hamkorlik qilayotganini bildirdi.
Savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga ham alohida e’tibor qaratildi. Elchi 2025 yilda o‘zaro tovar aylanmasi hajmi avvalgi yilga nisbatan deyarli ikki baravarga oshganini ma’lum qildi. Shuningdek, 2026 yil aprel oyida o‘tkazilgan O‘zbekiston va Iordaniya o‘rtasidagi Hukumatlararo komissiyaning birinchi yig‘ilishi muhim ahamiyat kasb etgani ta’kidlandi. Unda ishbilarmon doiralar o‘rtasidagi aloqalarni faollashtirish, qo‘shma ko‘rgazmalar tashkil etish va Ishbilarmonlar kengashi faoliyatini yo‘lga qo‘yishga kelishib olingan. Iordaniya vakillariniyg Toshkent xalqaro investitsiya forumidagi ishtiroki ikki mamlakat kompaniyalari o‘rtasida bevosita aloqalarni mustahkamlash uchun qo‘shimcha imkoniyat bo‘ldi.
Transport aloqalarini rivojlantirish kontekstida Amman va Toshkent o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri aviaqatnovlar yo‘lga qo‘yilgani olqishlandi. Joriy yilning 1 iyulidan e’tiboran “Royal Jordanian” aviakompaniyasi ikki davlat poytaxtlari o‘rtasida haftasiga ikki marta muntazam reyslarni amalga oshirishni boshladi. Shuningdek, O‘zbekiston va Iordaniya fuqarolari uchun o‘zaro vizasiz rejimning joriy etilishi turizm va ishbilarmonlik aloqalarini rivojlantirishda muhim qadam bo‘ldi.
Turistik salohiyat haqida gapirganda, elchi O‘zbekiston Samarqand, Buxoro va Xiva kabi dunyoga mashhur tarixiy shaharlarga ega ekanini, Iordaniya esa Amman, Petra va Vadi-Ram kabi noyob qadamjolarni taklif etishini ta’kidladi. Kelgusi hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlari sifatida farmatsevtika, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi, sanoat kooperatsiyasi, raqamlashtirish, logistika, ta’lim, madaniyat va islom merosi sohasidagi tadqiqotlar belgilandi.
O‘zbek-iordan munosabatlarining gumanitar tarkibiy qismiga to‘xtalinganda, 2026 yil 8 iyul kuni Iordaniyaning Fatvolar bo‘yicha bosh boshqarmasi va O‘zbekiston musulmonlari idorasi huzuridagi Fatvo markazi o‘rtasida hamkorlik memorandumi imzolangani qayd etildi. Bundan tashqari, to‘g‘ridan to‘g‘ri aviaqatnov va vizasiz rejim sharoitida ziyoratni tarixiy va madaniy obyektlarga tashrif bilan uyg‘unlashtirgan “Umra plyus” formatida qo‘shma turistik dasturlarni ishlab chiqish imkoniyati ta’kidlandi.
Mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi haqida so‘z yuritar ekan, elchi “O‘zbekiston — 2030” Strategiyasi mamlakatning uzoq muddatli taraqqiyot qarashlarini aks ettirishini bildirdi. Ta’kidlanganidek, ilk bor mamlakat yalpi ichki mahsuloti 145 milliard dollardan oshdi, eksport hajmi 33,4 milliard dollarga yetdi, jalb qilingan xorijiy investitsiyalar esa 43,1 milliard dollarni tashkil etdi. Qashshoqlik darajasi 5,8 foizgacha kamaydi.
Shuningdek, joriy yilda O‘zbekiston davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlayotgani, so‘nggi yillar iqtisodiyot, davlat boshqaruvi, sud-huquq tizimi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida tub islohotlar davri bo‘lgani ta’kidlandi.
Intervyu yakunida elchi O‘zbekiston taraqqiyotining navbatdagi bosqichidagi asosiy ustuvor yo‘nalishlarni ko‘rsatib o‘tdi. Ular orasida iqtisodiy o‘sish va mehnat unumdorligi sifatini oshirish, innovatsiyalar va “yashil” energetikani rivojlantirish, suv resurslaridan oqilona foydalanish va inson kapitalini yuksaltirish o‘rin olgan. Ushbu jarayonlar xalqaro sheriklar, jumladan Iordaniya uchun ham investitsiyaviy va texnologik loyihalarni amalga oshirishda yangi imkoniyatlar ochadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
