Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadi. Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam): «Gumondan chetlaninglar. Chunki gumon so'zlarning eng yolg'onidir. Birovlarning ayblarini axtarmanglar. Va so'zlariga quloq tutmanglar, ya'ni josuslik qilmanglar. Biror narsaga faqat o'zingiz ega bo'lishga oshiqmang. Hasad qilmang. Bir-biringizga g'azab qilmang. Hamda orqa o'girib munosabatlarni buzmang. Ey Allohning bandalari, sizlarga buyurilganidek birodar bo'linglar».
Ushbu hadisi sharif juda ham zarur bo'lgan foydalar va odoblarni o'z ichiga olgan.
1-Gumon. Bu erdagi gumon bilan qilinadigan amallardan ogohlantirish, ijtihod o'rni va shar'iy hukmlar manbasi bo'lgan gumondan qaytarish emasdir. Ijtihodiy gumon bu shar'iy dalillardan bir hukmni yaxshilab tushunishdir. Qaytarilayotgan gunon esa musulmon haqida dalilsiz yomon o'ylash yoki u bilan biror kishiga zarar berib qo'yishi mumkin bo'lgan gumondir. Bunga dalil sifatida:
«Ey iymon keltirganlar! Ko'p gumonlardan chetda bo'linglar, chunki ba'zi gumonlar gunohdir..» Hujurot surasi, 12 oyat.
So'zlarning eng yolg'oni deb sifatlangan gumon haqida mushkullik yuzaga keldi. Shu bilan birga gumonga suyanmay atayin aytilgan yolg'on, gumonga suyanib aytilgan yolg'ondan ko'ra yomonroqdir. Sohibini u sababidan zalolatga ketishi ko'proqdir. Uning nasfga qoldirgan izi ataylab aytilgan yolg'onning izidan kattaroqdir. Shkningdek, odamlar orasida qoldiradigan izi ham kattadir.
2-Birovning aybini ahtarish va josuslik qilish. Gumon qilishdan ogohlantirishdan so'ng bu ikkisining zikr qilinishi juda ham o'rinlidir. Chunki gumon qiluvchi aytadiki: "Haqiqatni bilish uchun tekshiryapman", deb, u odamga ham "Josuslik qilma" deyiladi. Josuslik qilishlikdan faqat biror kishini halokatdan qutqarib qoladigan holat bo'lsagina qaytarilmaydi. Masalan biror ishonchli kishi bir kishini falonchi zulm qilib o'ldirmoqchi desa bu holatda shariat uni qidirib, josuslik qilishga ruhsat beradi.
3-biror narsani faqat o'ziniki bo'lishga oshiqish. Masalan savdo sotiq ishlarida kuzatiladigan holatlar kabi.
4-bir-biringizga hasad qilmang. Hadisning zohiri ikki kishi tarafidan baravar sodir bo'ladigan hasaddan nahiy qilmoqda. Lekin bu nahiy ikki va undan kishini o'zi bilan cheklanib qolmaydi. Garchi bir kishi hasad qilsa ham bu mazammat qilinadi, uni qilishdan qaytariladi. Farqi yo'q, hasadning sababi birovga berilgan ne'matni yomon ko'rish bo'ladimi, yoki o'sha ne'matni hasadchiga o'tib qolishini xohlash bo'ladimi barobar. O'sha narsaga erishadimi yo'qmi bu ham teng. Agar bu maqsadga erishish uchun harakat qilsa bog'iy bo'ladi. Agar ojizligi uchun harakat qilmasa bu gunoh bo'ladi. Agar taqvo qilib harakat qilamasa, uzr bo'ladi. Chunki u nafsidagi yomon ruhiy holatini daf qilolmaydi. Unga nafsiga qarshi kurashishi etarli bo'ladi.
“Uch narsadan mening ummatim hanuz qutula olmaydi. Ular: xasad, badgumonlik va irimdir. Shu narsalardan qutulish yo'li shuki, hasad qilsangiz zulmga o'tmang. Gumonu shubha qilsangiz, uni xaqiqat hisob qilib unga asosan ish tutmang. Biror irim qilinadigan narsaga duch kelsangiz, Allohga tavakkul qilib, yo'lingizda va ishingizda davom etavering!”.
5-Bir-biringizga g'azab qilmang. Buni ham ikki kishi tarafidan sodir bo'lishi shart emas. Alloh taolodan boshqasi uchun g'azablanish mazammat qilingan ishlardandir. Ammo bir kishiga Allohga isyon qilayotgani uchun g'azab qilish vojib va bunga savob ham oladi.
6-bir-biridan orqa o'girish bu, bir kishiga dushmanligi uchun, haqorat qilgani uchun, yordam bermagani uchun, o'zboshimchalik qilgani uchun, tortishib qolgani uchun yoki salom bermagani uchun orqa o'girishdir.
7-Allohning bandalari birodar bo'linglar. Ya'ni qondosh aka-ukalardek bo'linglar. Bu buyruq shafqat, rahmat, muhabbat, hamdarlik kabi birodarlik talab qiladigan barcha yaxshi hislatlarni o'z ichiga olgan. Sizlar Alloh taologa Banda bo'lishlikda barobarsiz va bir millat qilingansiz. Va kimning ishi mana shunday bo'lsa, undan inkor qilinadigan ishlar sodir bo'lmagan bo'ladi. Ular huddi qondosh aka-ukalardek bo'lishlari vojib bo'ladi.
“Hadis va islom tarixi fanlari” kafedrasi mudiri F.Homidov
Bir o‘tirib, yashab o‘tgan shuncha yillik hayotimizda boshdan kechirgan g‘am-g‘ussalarimiz haqida fikr yuritib ko‘rsak, qayg‘ular ikki xil ekanini ko‘ramiz:
Birinchisi – o‘sha paytda ko‘zimizga katta ko‘rinib, hatto yig‘lashimizga sabab bo‘lgan qayg‘ularimiz. Lekin vaqt o‘tishi bilan ular aslida oddiy narsa ekani, yig‘lashga arzimasligi ma’lum bo‘ladi. Ba’zan o‘sha kunlarni eslaganimizda kulgimiz kelib, «Shu arzimas narsa uchun ham siqilib, yig‘lab yurgan ekanmanmi? U paytlarda ancha yosh bo‘lgan ekanmiz-da», deb qo‘yamiz.
Ikkinchisi – haqiqatdan ham katta musibatlar. Ba’zilari hayotimizni zir titratgan. Bu qayg‘ular ham o‘tib ketadi, lekin o‘chmaydigan iz qoldirib ketadi. Bu izlar uzoq yillargacha qalbga og‘riq berib turaveradi. Bu qayg‘ular ba’zan to‘xtab, ba’zan harakatga kelib, yangilanib turadigan vulqonga o‘xshaydi. Bunday g‘am-qayg‘ularning yaxshi tarafi shundaki, ular hayotda ham, oxiratda ham yaxshiliklarning ko‘payishiga sabab bo‘ladi. Ular qalbimizda o‘chmas iz qoldirsa, har eslaganda ko‘zlarimizda yosh qalqisa, eng asosiysi – o‘shanda duoga qo‘l ochib, sabr bilan turib bera olsak, ko‘p-ko‘p yaxshiliklarga, ajr-savoblarga ega bo‘lamiz. G‘am-qayg‘u yangilanishi bilan yaxshiliklar ham yangilanib boraveradi.
G‘am-qayg‘usiz hayotni kutib yashayotgan qizga «Siz kutayotgan kun bu dunyoda hech qachon kelmaydi», deb aytish kerak.
Alloh taolo «Biz insonni mashaqqatda yaratdik», degan (Balad surasi, 4-oyat).
Bu hayot – g‘am-tashvishli, azob-uqubatli, mashaqqatli hayotdir. Mo‘min odam buni juda yaxshi tushunadi. Bu dunyoda qiynalsa, azob cheksa, oxiratda albatta xursand bo‘lishini biladi. Inson mukammal baxtni faqatgina oxiratda topadi. Shuning uchun ulug‘lardan biriga «Mo‘min qachon rohat topadi?» deb savol berishganda, «Ikkala oyog‘ini ham jannatga qo‘yganida», deb javob bergan ekan.
Allohning mehribonligini qarangki, oxirat haqida o‘ylab, unga tayyorgarlik ko‘rish hayotni go‘zal qiladi, qayg‘ularni kamaytirib, uning salbiy ta’sirini yengillatadi, qalbda rozilik va qanoatni ziyoda qiladi, dunyoda solih amallarni qilishga qo‘shimcha shijoat beradi, musibatga uchraganlarni bu g‘am-tashvishlar, azob-uqubatlar bir kun kelib, bu dunyoda bo‘lsin yoki oxiratda bo‘lsin, baribir yakun topishiga ishontiradi. Oxirat haqida o‘ylab, faqat solih amallar qilishga intilish insonni baxtli qiladi.
Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: «Kimning g‘ami oxirat bo‘lsa, Alloh uning qalbiga qanoat solib qo‘yadi, uni xotirjam qilib qo‘yadi, dunyoning o‘zi unga xor bo‘lib kelaveradi. Kimning g‘ami dunyo bo‘lsa, Alloh uning dardini faqirlik qilib qo‘yadi, parishon qilib qo‘yadi, vaholanki dunyodan unga faqat taqdir qilingan narsagina keladi».
Alloh taolo faqat oxirat g‘ami bilan yashaydigan (oxirat haqida ko‘p qayg‘uradigan, har bir amalini oxirati uchun qiladigan) qizning qalbini dunyoning matohlaridan behojat qilib qo‘yadi. Qarabsizki, bu qiz har qanday holatda ham o‘zini baxtli his qiladi, hayotidan rozi bo‘lib yashaydi. Xotirjamlikda, osoyishtalikda, qanoatda yashagani uchun istamasa ham qo‘liga mol-dunyo kirib kelaveradi. Zero, Alloh taolo oxirat g‘amida yashaydigan, shu bilan birga, hayotiy sabablarni ham qilish uchun harakatdan to‘xtamagan kishining rizqini kesmaydi, uni ne’matlariga ko‘mib tashlaydi.
Ammo Alloh taolo bor g‘am-tashvishi dunyo bo‘lgan qizni faqirlar qatorida qilib qo‘yadi. Bunday qiz mol-dunyoga ko‘milib yashasa ham, o‘zini faqir, bechora his qilaveradi. Natijada dardi yangilanaveradi, dardiga dard qo‘shilaveradi, fikrlari tarqoq bo‘lib, iztirobga tushadi. Afsuski, shuncha yelib-yugurgani bilan faqat dunyoning ne’matlariga erisha oladi, oxiratda nasibasi bo‘lmaydi.
Abdulloh Abdulmu’tiy, Huda Sa’id Bahlulning
“Qulog‘im senda qizim” kitobidan G‘iyosiddin Habibulloh,
Abdulhamid Umaraliyev tarjimasi.