Farzandlarimizni yot g'oyalardan asraylik!
Farzand qalbi misoli qordek oppoq dasturxon. Pokiza lavha. Unga nimani yozsangiz, shu bir umrga qoladi. Hadisi sharifga ko'ra “Har bir go'dak imon fitratida dunyoga keladi”. Yorug' dunyoni birinchi marta ko'rayotgan chaqaloqdan jannat hidi keladi. U pokiza imon ifori og'ushida hayotini boshlaydi.
Keyingi hayoti ota-ona tarbiyasiga bog'liq. Ota-ona unga qay e'tiqod, qaysi dunyoqarashni singdirsa, o'sha bo'yicha voyaga etadi. Biz o'zimiz imonimiz musaffoligini saqlasak, dunyoga bo'lgan munosabatimizni, e'tiqodimizni to'g'ri qilib olsak, avlodu zurriyotlarimiz ham bizga ergashadi.
Mashhur rivoyatga ko'ra, hakimlardan biriga olti oylik chaqaloqni qanday tarbiyalash bo'yicha maslahat qilgan odamga donishmand: “Tarbiyada olti oy kechikibsiz”, deya tanbeh bergan ekan. Farzand tug'ilmasidan ilgari boshlanadigan tarbiya qaysi? Bu albatta halollik. Halol luqma bilan voyaga etgan boladan yomonlik chiqmaydi. Shuning uchun ham buyuk allomalarning ota-onalari so'ramay tanovul qilingan bir tishlam olmaning egasidan rozilik so'raganlar.
Tijoratlariga bir chaqa shubha aralashtirmaganlar. Mevalari g'arq pishgan bog' ichida xizmat qilib, uning egasining ruxsatisiz mevasidan tatib ham ko'rmaganlar. Boborahim Mashrabga o'xshash go'daklar esa erda yotgan uzum donasini so'ramay egani uchun ona qornida volidasiga xitob qilganlar: “Onajon agar uzum egasini rozi qilmasangiz, men dunyoga kelmagayman” deya. Halq orasida ona qornida ovozi kelgan go'daklar, o'g'il tug'ilsa, unga Mashrab deya nom qo'yilishi shundan.
Oila jamiyatning eng kichik bo'lagi. Oilada saodat, farovonlik bo'lishi uchun unda adolatni ta'minlash kerak. Bu avlodlarimizni yot g'oyalardan asrash borasidagi eng muhim tamoyildir. Yoshlarga dunyo adolat mezoniga qurilganini, insonning niyati va a'moliga qarab unga saodat kulib boqishini singdirishimiz kerak.
Buning uchun u oilaviy adolat muhitida o'sishi kerak. Ishlamay yotgan akani ko'rgan uka mehnat qilgisi kelmaydi. Ba'zi oilalar bor: hamma narsaning zo'ri erkatoy o'g'ilga, qizlarga esa undan qolgani ham bo'laveradi. Bola yoshligidan adolatsizlikni, zulmni his qildimi? Bu juda og'ir masala. Qush uyasida ko'rganini qiladi.
U oilasida jabrga uchradi. Endi butun dunyo bolaning ko'ziga zulmat bo'lib ko'rina boshlaydi. Dunyo jabr-zulmga to'la, degan qarash yot oqimlarning asosiy g'oyalaridan biri. Demak, mehrni, tarbiyani, ta'limni, mehnatni, mukofotni, o'rni kelganda tanbehni bolalar o'rtasida teng taqsimlash kerak. Tenglik, adolat, hurriyat, insof tuyg'ulari oila muhitida kamol topadi.
Olim Shayx Ali Sallobiy hafizahulloh haqiqiy musulmon bilan radikal musulmonning farqini ajoyib tushuntib beribdilar:
Birinchidan, imoni but musulmon o'z imoni bilan mashg'ul bo'ladi. Radikal musulmon birovlarning imoni bilan mashg'ul bo'ladi.
Ikkinchidan, chinakam musulmon o'zini va boshqalarni jannatga kirishi uchun harakat qiladi. Radikal musulmon boshqalarni do'zaxiy ekanini isbotlashga harakat qiladi.
Uchinchidan, haqiqiy musulmon kishilarning xato va toyilishlarini kechirish uchun uzr qidiradi. Radikal musulmon esa insonlarni jazolash va ularni gapirib yurish uchun ularning xatolari, ayblari va toyilishlarini qidirib yuradi.
Shu bilan bir qatorda adolatli bo'lish, farzandlarimizga dunyo adolat mezoniga qurilgan, degan haqiqatni singdirishimiz kerak.
Inson qanchalik insofli, diyonatli, imonli, vijdonli, husni xulq bo'lsa, u ikki dunyo saodatiga erishadi. Kimki bir zarra yaxshilik qilsa, oqibatini ko'radi. Zarra yomonlik qilsa, uning ham oqibatini ko'radi.
Zero, inson o'zi jannatni qanchalik yaxshi ko'rsa, boshqalarning ham jannatiy bo'lishini shunday xohlashi kerak. Komil inson butun insoniyatga xayrixoh bo'ladi.
Yana bir haqiqat shuki, oila muhitida kechirimli bo'lish xislati shakllanishi kerak. Ota-ona g'azabi avjida paytida ham bolasiga mehr ko'rsata olsa, ba'zida tanbeh bilan, ba'zida shirin so'z bilan tarbiya olgan farzand boshqalarni ham kechirishni biladi. O'zgalar xatosini kechirish, barchaga kechirimli bo'lish bag'rikenglik deyiladi. Bolalarimizning bag'rilarini keng qilaylik. Shunda ular dunyoda rohat bilan yashaydilar. Oxiratda saodatga erishadilar.
Saidafzal Saidjalolov,
O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi katta o'qituvchisi
Jannatning misoli
“Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli shuki, uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari va soyalari doimiydir. Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir” (Ra’d surasi, 35-oyat).
Bu oyat taqvodorlarga va’da qilingan jannatni sifatlab berish ma’nosida bo‘lishi mumkin. Oyat “taqvodorlarga va’da qilingan jannat kofirlarga va’da qilingan do‘zaxga o‘xshash bo‘ladimi?” degan ma’noda bo‘lishi ham mumkin. Ya’ni jannat bilan do‘zax birbiriga o‘xshash emas.
Alloh taolo boshqa bir oyatda jannat haqida bunday marhamat qiladi: “Taqvodorlarga va’da qilingan jannatning misoli: ichida aynimagan suvli anhorlari, ta’mi o‘zgarmagan sutli anhorlari, ichuvchilar uchun lazzatbaxsh xamrli anhorlari, musaffo asalli anhorlari bor. Ular uchun unda barcha mevalar va Rabbilaridan mag‘firat bordir. Ular do‘zaxda mangu qoladigan, o‘ta qaynoq suv bilan sug‘orilib, ichaklari titilib ketadigan kimsa (kofirlar)ga o‘xsharmidi?” (Muhammad surasi, 15-oyat).
Alloh taolo bu oyatda bunday demoqda: “Sifati shunday doimiy ne’matlar ichra bo‘lgan kishilar mudom azoblanadigan, sifatlari ana unday bo‘lgan kimsalar kabi bo‘lurmi?” Ya’ni jannatiylar do‘zaxiylar kabi bo‘lmaydi. Shundan oldin kelgan oyat ham ushbu oyatga qiyos qilinadi.
“Uning ostidan anhorlar oqadi, mevalari doimiydir”. Ya’ni jannatning mevalari doimiy bo‘lib, aslo tugab qolmaydi. Ular dunyo mevalari va uning ne’matlariga o‘xshamaydi. Dunyo mevalarining har qanday turi vaqti bilan tugab qoladi. Shuning uchun ham Alloh taolo oxirat jannatining mevalari va undagi jamiki ne’matlar uzluksiz, doimiy ekanini hamda kofirlarga oxiratning azobi ham bardavom ekanini xabar qildi.
“Va soyalari…” Alloh taolo jannatning soyasi ham uzluksiz ekani, unda botishi bilan soyasi ham yo‘qoladigan quyosh bo‘lmasligini bayon etib, undagi barcha ne’matlarning davomiyligi va manfaatli bo‘lishini bildirdi. Soyada manfaat bor, lekin zarar yo‘q, quyoshda esa foyda bilan birga zarar ham bordir. Xuddi shunday, dunyo hayotida barcha narsalarda foydali taraflari bilan birga zararli jihatlar ham bo‘ladi. U ne’matlar kelishi vaqti bilan to‘xtab, zavol topadi. Alloh taolo oxiratdagi soya, jannatdagi barcha ne’matlar zararsiz, uzluksiz, boqiy bo‘lishini va ular dunyodagi soyaga va ne’matlarga o‘xshamasligini xabar qildi.
“Shu taqvo qilganlarning oqibatidir. Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Bu oyat ning zohirini e’tiborga oladigan bo‘lsak, go‘zal oqibat shirkdan saqlanganlarga bo‘lishi aytildi. Chunki Alloh taolo kofirlarning oqibati do‘zax ekanini zikr qildi. Ya’ni ular ning oqibati, jazosi do‘zaxdir. Jannat esa shirkdan saqlanganlarning mukofotidir.
“Kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”. Ya’ni kofirlarning jazosi do‘zaxdir. Yoki ushbu iboraning ma’nosi: “Taqvo qilganlar ning oqibati jannatdir, kofirlarning oqibati esa do‘zaxdir”.
Mufassirlardan ba’zilari Alloh taoloning “Bu taqvo qilganlarning oqibatidir” oyatining ma’nosini bunday bayon qiladi: “Ularning amallari, yaxshiliklarining oqibati jannatdir. Alloh taoloning yagonaligiga kufr keltirgan kimsalar amallarining oqibati esa do‘zaxdir”.
Imom Abu Mansur MOTURIDIYning “Ta’vilotul Qur’on” asaridan
Abdulatif ALLOQULOV tarjima qildi.
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 9-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws
