Besh mo''tabar matn
Hanafiylik mazhabida to'rt mo''tabar fiqhiy matn – kitob bor bo'lib, ular “Muxtasari Quduriy”, “Viqoya”, “Kanzud daqoiq” va “Muxtor” deb ataladi. Ular “To'rt matn” nomi bilan mashhur. Aĭrim olimlar bular safiga “Majma'ul bahraĭn” asarini ham qŭshadilar. Shu bilan ular “Mutuni xamsa” (“Besh tamatn”) deb nomlanadi.
- “MuxtasariQuduriy”.Abul Husaĭn Ahmad ibn Muhammad Quduriĭ Bag'dodiĭ (972–1037) asari bŭlib, u hanafiĭlik mazhabidagi fiqhiĭ matn kitoblari ichida eng e'tiborlisidir. Asarda 12 000 ta fiqhiĭ masala zikr qilingan. “Muxtasari Quduriĭ ”ga juda kŭp sharhlar, hoshiyalar bitilgan.
- “Viqoya”.Ushbuasarning tŭliq nomi “Viqoyat ar-rivoya fi masoil al-Hidoya” bŭlib, u “Muxtasari Viqoya” sohibining bobosi Burhonush shari'a Mahmud ibn Sadrush shari'a Ahmad Mahbubiĭ (vaf. 1232) qalamiga mansub bŭ lib, musannif buxorolik bŭlgan. “Viqoya” asari Ubaĭdulloh ibn Mas'ud Mahbubiĭ tomonidan qisqartirilib, “Muxtasari Viqoya” nomli asar bitilgan. “Muxtasari Viqoya” hozirgacha ahamiyatini ĭŭqotmagan.
- “Kanzud daqoiq”.Hofiziddin Abul Barakot Abdulloh ibn Ahmad ibn Mahmud Nasafiĭ (1232– 1310) qalamiga mansub ushbu kitobning tŭliq nomi “Kanzud daqoiq fi ilm al-furu'” bŭlib, fiqhiĭ kitoblar orasida ŭziga xos ŭringa ega. “Kanzud daqoiq”da boshqa fiqhiĭ matn kitoblarida uchramagan mavzular, jumladan, faroiz – meros huquqi kabilar ham bor. “Kanzud daqoiq” asari asrlar davomida madrasalarda darslik sifatida ŭqitib kelingan. Shuning uchun unga ŭnlab sharh, hoshiyalar bitilgan. “Kanzud daqoiq” ba'zi fiqhiĭ asarlarda qisqartirilib, “al-Kanz” deb yuritiladi.
- “Muxtor”.Abul Fazl Majdiddin Abdulloh ibn Mahmud Mŭvsiliĭ (1202–1284)ning “al-Muxtor fi furu' al-hanafiya” ëki “al-Muxtor li-l-fatvo” nomli asari. Muallif ŭz asarini ŭzi “al-Ixtiyë r li-ta'lil al-Muxtor” nomi bilan sharh qilgan bŭlib, matn tuzishda faqat Imomi A'zam Abu Hanifaning fiqhiĭ qarashlarini ixtiyër qilganligi sababli shu nomni tanlaganini zikr qiladi.
- “Majma'ulbahrayn”.Tŭliq nomi “Majma'ul bahraĭn va multaqiĭ an-nahraĭn fi furu' al-hanafiya” deb atalgan asarni Muzaffariddin Ahmad ibn Ali ibn Sa'lab ibn Saotiĭ Bag'dodiĭ Ba'labakkiĭ Hanafiĭ (vaf. 1294) ëzgan. Mazkur asar tŭrtta mŭ'tabar fiqhiĭ matnning biri sifatida ham qadrlangan. “Majma'ul bahraĭ n” Abul Husaĭ n Quduriĭ ning “Muxtasar” hamda Abu Hafs Nasafiĭ (1068– 1142) qalamiga mansub “Manzuma” asarlari asosida tartib beril gan hanafiĭ likdagi mŭ'tabar fiqhiĭ matn kitobi hisoblanadi5.
Sodda, mŭ'jaz, ëdlashga oson bŭ lgani uchun unga ahli ilmlar katta e'tibor berib, ŭnlab sharhlar ëzilgan. Muallifning Fotima ismli qizi otasidan ilm ŭrganib, otasining ushbu “Majma'ul bahraĭn” asariga chiroĭli “ta'liqot” (qŭshimcha izohlar) bitgan.
Besh mŭ'tabar fiqhiĭ kitoblarning arabcha matnlari dunë bŭĭlab bir necha marta nashr qilingan. Hanafiĭlik fiqhidagi eng asosiĭ manbalar bŭlmish ushbu asarlar orasida birortasi hozirgacha ŭzbek tiliga tar jima qilinmagan.
Hamidulloh AMINOV,
tarix fanlari nomzodi
“Hidoyat” jurnalining 4-sonidan
Ot izini toy bosar
Bismillahir Rohmanir Rohiym
O‘g‘il har oylik maoshini onasiga topshirar, uning yuzidagi tabassumni ko‘rib, o‘zini dunyodagi eng boy inson deb hisoblardi.
Yillar o‘tib, onasi olamdan o‘tdi. Navbatdagi maoshini olgan o‘g‘il bir zum ne qilarini bilmay qoldi-yu, bir qarorga keldi: «Pullarni onamning nomidan ehson qilaman».
Shu kundan e’tiboran, u har oy masjidlarga suv kullerlari o‘rnatishni odat qildi. Namozxonlar suv ichib, onasining haqiga duo qilishlaridan qalbi taskin topardi.
Kunlardan bir kun mahalla masjidida yangi kuller o‘rnatilganini ko‘rib, «Attang, bu safar kechikdim-a», deb o‘kindi. Shunda yoniga imom kelib:
– Xayrli hadya uchun rahmat, – dedi.
– Uzr, adashdingiz, shekilli. Buni men olib kelmadim...
– Yo‘q, adashmadim. Buni sizning nomingizdan o‘g‘lingiz keltirdi.
Orqasiga o‘girilgan ota jilmayib turgan o‘g‘liga ko‘zi tushdi.
– Bolam, bunga pulni qayerdan olding? – hayajondan ko‘zlari yoshlandi otaning.
– Ota, anchadan beri menga beradigan pullaringizni yig‘ib yurgandim. Siz buvijonim uchun xayrli ish qilayotganingizni ko‘rib, men ham siz uchun shunday qilishni istadim.
Otaning ko‘zlaridan quvonch yoshlari sizib chiqdi. U o‘g‘liga nasihat qilmagan, shunchaki o‘z amali bilan namuna bo‘lgandi.
Ha, farzandlar eshitgan gaplarini unutishi mumkin, ammo ko‘rgan amallarini hech qachon unutmaydi. Bugun ota-onamizga qilgan yaxshiligimiz ertaga farzandlarimizdan albatta qaytadi.
Akbarshoh RASULOV