Bobur hanafiy mazhabida mustahkam e'tiqodli shaxs bo'lgan
Buyuk tarixchi olim Abdulhay Laknaviy Hasaniy “Nuzhat ul-xavotir” (Hotiralar sayri) asarida bunday yozadi: “Hazrat Hoja Ubaydulloh Ahror uning ismini Zahiriddin Muhammad deb qo'ygan. Lekin turkiy xalqlar orasida (dovyurakligi uchun) u Boburshoh nomi bilan mashhur bo'lgan”.
Bobur barcha temuriy shahzodalar kabi maxsus tarbiyachilar, yirik fozilu ulamolar ustozligida harbiy ta'lim olib, fiqh ilmi, arab va fors tillarini yaxshi o'zlashtiradi. Shu jumladan, ko'plab tarixiy va adabiy asarlar mutolaa qilib, she'riyatga qiziqishi ortadi. Boburning otasi – Umarshayx mirzo Farg'ona viloyati hokimi, onasi – Qutlug' Nigorxonim Mo'g'uliston xoni va Toshkent hokimi Yunusxonning qizi bo'lgan. U o'qimishli va oqila ayol bo'lib, o'g'liga hokimiyatni boshqarishida yaqindan yordam bergan va bir qancha harbiy yurishlarida hamrohlik qilgan. Otasi Axsida 39 yoshida fojiali halok bo'lgach, oilaning to'ng'ichi 12 yoshli Bobur valiahd sifatida 1494 yil iyun' oyida taxtga o'tiradi.
Bobur ikki qo'lida qilich o'ynatadigan mohir sarkarda bo'lish bilan birga serqirra ijodkor edi. Sarkardaning hanafiylar mazhabi fiqhida “Mubayyan” nomli asari bo'lib, unga Shayx Zayniddin (ibn Qutbiddin Hanafiy) Havofiy sharh yozib, uni “Mubayyin” deb nomlagan.“Risolai aruz”da aytilishicha, bu asar milodiy 1521 yili yozilgan. Mazkur asardan shu narsa ma'lumki, Bobur fiqhga muhabbati kuchli, hanafiy mazhabida mustahkam e'tiqodli shaxs bo'lgan. Bu asar ko'p yillar davomida “Mubiyn” (“Mubayyin”) deya talqin qilib kelindi. Islomshunos olim Mirzo Kenjabek “Risolai Hoja Ahrori vali” risolasi muqaddimasida keltirishicha, aslida “Mubayyin” kitob sharhining nomidir. Uni Boburning munshiysi Shayx Zayn yozgan. Bu asar yana “Fiqhi Boburiy” deb ham atalgan”.
Zahiriddin Muhammad Boburdagi noyob iste'dod, fiqhiy asar bitishga ishtiyoq, ehtimol, katta momosi Takina xotin tomonidan o'tgan. Takina xotun, ba'zi manbalarda Tegina begim, ayrimlarida Tegina Mohbegim, deb nomlangan. U taxminan 1318 yili Buxoroda tug'ilib 1353 yilda hozirgi Shahrisabz shahrida vafot etgan va Kesh (Shahrisabz)dagi oilaviy xilxonaga dafn etilgan.
Amir Temur harbiy safarlardan qaytishda doimo Keshda to'xtab, ota-onasi va o'g'li Jahongir hamda piri shayx Shamsiddin Kulol qabrini ziyorat qilib o'tgan. Sohibqiron Amir Temur keyinchalik onasi va otasi dafn etilgan Keshdagi oilaviy xilxona ustida muhtasham maqbara qurdiradi. Amir Temurning katta o'g'li Jahongir mirzo 1376 yili 20 yoshida vafot etgach, uni ham ota-onasining qabri yoniga dafn ettiradi. Sohibqiron onasi xotirasiga atab, Keshda mashhur Oqsaroyni barpo etadi va Buxorodagi Chashmai Ayyub maqbarasini ta'mirlatadi.
“Hazrati Sohibqiron” asarida: “Bahodirning Buxoro Sadrush shari'a (shariat qozi)si qizi Tekinabegim Moh bilan nikohi esa olamshumul ahamiyat kasb etdi. Tekinabegim Moh (manbalarda Takina xotun tarzida ham qayd etilgan) Alisher Navoiy “Nasoyim ul-muhabbat”da “shayx ul-olam” deb qayd etgan Sayfiddin Boxorziy avlodlaridan bo'lgan, o'sha paytda Buxoroda shariat qozisi mavqeida turgan Ubaydulloh ibn Mahmud Mahbubiy oilasida dunyoga kelgan. Tarag'ay va Tekinabegimning nikohi oldindan bashorat qilingani, shu juftlikdan sohibqiron tug'ilishi haqida rivoyatlar mavjud”, deyiladi.
O'rta asr manbalari, xususan, Fasih Havofiyning “Mujmali Fasihiy” asarida keltirilishicha, Buxoro ulamolarining peshvosi sadrush shari'a Ubaydulloh Buxoriy ibn Tojush shari'a Mahmud ibn Ahmad Mahbubiy Buxoriyning Takina ismli qizi bo'lgan. Takinaning bobosi fiqh ilmida “toj ush-shari'a” (shariat toji), otasi “sadr ush-shari'a” (shariat ulug'i), amakisi Mahmud “burhon ush-shari'a” (shariat hujjati) kabi mo''tabar unvonlarga sazovor bo'lgan. Takina 16 yoshida Kesh amiri Muhammad Tarag'aybekka turmushga chiqqan. “Qissai Temur” yoki “Malfuzoti Temuriy” va toshkentlik tarixchi Salohiddin Toshkandiyning “Temurnoma” (1908) asarida Takina xonimning hayotiga oid ayrim ma'lumotlar mavjud. Boburning katta bobosi Amir Tarag'ay barlos urug'ining oqsoqoli hamda Chig'atoy ulusining e'tiborli beklaridan bo'lgan. Uning ajdodlari Kesh viloyatida hokimlik qilgan. Tarixiy asarlarda Amir Tarag'ay ham yiliga bir marta Ili daryosi bo'yida xon tomonidan chaqiriladigan el-yurt beklarining qurultoyiga taklif etilib, muttasil qatnashardi. U piri Shayx Shamsiddin Kulolga chuqur ehtirom ko'rsatardi, deb yoziladi. Yaxshilarning duosi bilan hosil bo'lgan bu xayrli nikohdan Amir Temur, Mirzo Ulug'bek va Bobur kabi nasl davomchilari etishib chiqqan bo'lsa, ajab emas.
Amir Temurning ulug' inson bo'lib etishishida onasining hissasi juda katta bo'lgan. Tabiiyki, buxorolik alloma Ubaydulloh Buxoriy ibn Toj ush-shari'aning qizi Takina xotun faqih ham murabbiy bo'lgan. Balki u farzandi Temurbekni yoshligidan maxsus murabbiylar nazoratiga topshirib, chavandozlik, ovchilik, kamondan o'q otish, qilichbozlik kabi harbiy ilmlarni egallashiga ham e'tibor qaratgan.
Shoh Bobur “Mubayyan” asarini farzandlari Nosiriddin Humoyun va Komron mirzoga atab, fiqhiy bir dastur sifatida yozgan. Unda islomdagi besh farzning fiqhiy masalalari ta'lim beriladi. Ya'ni iymon-e'tiqod, namoz, ro'za, zakot va haj masalalari she'riy tilda go'zal bayon etilgan. Tahqiq qilib, solishtirilganda “Mubayyan” asari asosida “Muxtasari viqoya” hamda “Hidoya” kitoblari namoyon bo'ladi. Asardagi duo matnlari esa, asosan, kutubi sittada, ya'ni Imom Buxoriy, Imom Muslim, Imom Termiziy, Imom Abu Dovud, Imom ibn Moja, Imom Nasoiy kabi olti ulug' muhaddisning kitobida kelgan hadislardan hamda Imom G'azzoliyning “Ihyou ulumid din” asaridan olingan.
Ulug' shoir, qomusiy alloma, ma'rifatli faqih Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” yoki “Tuzuki Boburiy” asari dunyoga mashhur. Shuningdek, sarkardaning she'rlar devoni majoz va haqiqatlar gavhari bo'lsa, “Volidiya” risolasining nazmiy tarjimasi uning ma'naviy holati Ubaydulloh Ahror vali hazratlari bilan bog'liqligidan darak beradi. “Mubayyan” asarini temuriylar davri ijtimoiy, oilaviy, diniy madaniyatining ko'rkam ifodasi deyish mumkin.
“Boburnoma”ning o'z davrida Mirzo Abdurahim ibn Bayramxon tomonidan fors tiliga tarjima qilinishi ham asarning juda ulug' qadr-qimmat topganini anglatadi.
Abduvohid O'ROZOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi
Bir guruh diniy-ma’rifiy soha fidoyilariga "O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 35 yilligi" esdalik nishonlari topshirildi
27 avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 35 yilligi munosabati bilan diniy-ma’rifiy sohada samarali mehnat qilib kelayotgan fidoyi yurtdoshlarimizni taqdirlashga bag‘ishlangan tantanali tadbir bo‘lib o‘tdi.
Tadbirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining diniy-ma’rifiy masalalar bo‘yicha maslahatchisi Muzaffar Komilov kirish so‘zi bilan ishtirok etdi.
Kirish nutqida mamlakatimizda mustaqillik yillarida, ayniqsa, so‘nggi yillarda diniy-ma’rifiy sohani rivojlantirish, jamiyatda tinchlik-totuvlik, millatlararo hamjihatlik va diniy bag‘rikenglikni mustahkamlash borasida amalga oshirilayotgan islohotlar, shuningdek, sohada faoliyat yuritayotgan ulamolar, imom-xatiblar, mudarrislar va fidoyi xodimlarning munosib hissasi haqida alohida ta’kidlandi.
Tantanali tadbir davomida diniy-ma’rifiy sohada ko‘p yillardan buyon samarali mehnat qilib, yurtimizda ma’naviy barqarorlikni ta’minlash, yosh avlodni milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash, aholi o‘rtasida ma’rifiy tushuntirish ishlarini olib borishga munosib hissa qo‘shib kelayotgan bir guruh fidoyi yurtdoshlarga "O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 35 yilligi" esdalik nishonlari tantanali ravishda topshirildi.
Esdalik nishonlarini topshirish marosimida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining diniy-ma’rifiy masalalar bo‘yicha maslahatchisi Muzaffar Komilov, Din ishlari bo‘yicha qo‘mita raisi Sodiq Toshboyev, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari, O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori Firdavs Abduhalikov, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi mas’ul xodimi Orifxon Zokirovlar ishtirok etdilar.
Taqdirlash marosimida ta’kidlanganidek, mazkur esdalik nishoni mamlakatimiz taraqqiyotiga, uning tinchligi va barqarorligiga, jamiyatda millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik muhitini mustahkamlashga, yosh avlodni milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalashga munosib hissa qo‘shayotgan fidoyi insonlarga bildirilgan yuksak ehtirom va e’tirof ramzidir.
Tadbir yakunida taqdirlanganlar o‘zlariga bildirilgan yuksak ishonch va e’tibor uchun minnatdorlik bildirib, mamlakatimiz tinchligi va ravnaqi yo‘lidagi ezgu faoliyatlarini yanada sidqidildan davom ettirishlarini ta’kidladilar.
Barcha mukofot sohiblarini samimiy muborakbod etamiz!
Mustaqilligimizning 35 yilligi muborak bo‘lsin!
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
