26.02.2021 y. Dinimizda sog'lom turmush tarziga e'tibor
بسم الله الرحمن الرحيم
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَم، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِهِ الأَكْرَم وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِيْنَ اَمَّا بَعْدُ
DINIMIZDA SOG'LOM TURMUSh TARZIGA E_''TIBOR
Muhtaram jamoat! Islom dini insonni aziz va mukarram zot sifatida ulug'lagani hamda inson hayotining ruhiy va ma'naviy jihatdan komillikka etishishiga katta e'tibor bergani hammamizga ma'lum. Ko'pchiligimiz dinimizda asosan mana shu jihatga ahamiyat qaratilgan deb o'ylab, hayotning jismoniy va moddiy tomoniga e'tiborsizlik qilamiz. Agar biz dinimiz ta'limotlarini chuqurroq va teranroq o'rganadigan bo'lsak, unda inson hayotining bu qirrasiga ham avvalgisidan kam e'tibor qaratilmaganini ko'rishimiz mumkin. Zero, Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalom:
﴿اَلْمُؤْمِنُ الْقَوِيُّ خَيْرٌ وَأَحَبُّ إِلَى اللهِ مِنَ الْمُؤْمِنِ الضَّعِيْفِ﴾ (رواه الإمام مسلم عن أبي هريرة رضي الله عنه).
ya'ni, “Kuchli mo'min kishi Alloh huzurida kuchsiz mo'mindan yaxshiroq va mahbubroqdir”, – deganlar (Imom Muslim rivoyatlari)
Ushbu hadisi sharifdagi kuch-quvvatni Imom Navaviy va ayrim ulamolar taqvodagi, ibodatdagi kuch-qudrat degan bo'lsalar ham, boshqa ulamolar jism va tananing baquvvat bo'lishi deb sharhlashgan.
Musulmonning kiyimlari, badani va joylari doimo ozoda va pok bo'lishiga shariatimiz buyurgan. Qur'oni karimda Alloh taolo:
وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ
ya'ni: “Kiyimlaringni pokla” (Muddassir surasi 4-oyat) deb, marhamat qilgan bo'lsa, Payg'ambarimiz alayssalom o'zlarining bir hadisi shariflarida:
﴿إنَّ اللهَ تَعَالَى طَيِّبٌ يُحِبُّ الطَيِّبَ، نَظِيْفٌ يُحِبُّ النَّظَافَةَ، كَرِيمٌ يُحِبُّ الكرَمَ، جوَادٌ يُحِبُّ الجُودَ،
فَنَظِّفُوا أَفْنِيَتَكُمْ﴾ (رواه الإمام الترمذي)
ya'ni: “Albatta Alloh – pokdir, poklikni yaxshi ko'radi; tozadir, tozalikni yaxshi ko'radi; oliyjanobdir, oliyjanoblikni yaxshi ko'radi; saxiydir, saxovatni yaxshi ko'radi. Bas, hovlilaringizni toza tutinglar!”, – dedilar (Imom Termiziy rivoyatlari).
Mazkur va boshqa oyat karima hamda hadisi shariflardan ma'lum bo'ladiki, Islom dini inson salomatligining eng birinchi omillaridan bo'lgan poklikka juda katta e'tibor qaratgan. Shu o'rinda mazkur hadisi sharifdan olinayotgan yana bir ibratga diqqatlaringizni qaratmoqchimiz. U ham bo'lsa – Islomda tevarak-atrof pokizaligida boshqalarga o'rnak bo'lishga chaqirilganidir. Afsuski, bugungi kunimizda biz bu masalada namuna bo'la olmayotgandekmiz. Bizning dinimizda targ'ib qilingan poklik, tozalik, ozodalik, gigiyena va boshqa jihatlarga boshqalar bizni chaqirayotgandek, ko'rinadi.
Kelajak avlodni har tomonlama barkamol va sog'lom qilib tarbiyalashning asosiy omillaridan biri – bu to'g'ri ovqatlanishdir. G'arb tibbiyoti namoyondalarining e'tiroflariga ko'ra, insoniyat Muhammad alayhissalomning quyidagi birgina o'gitlariga amal qilib yashaganida dunyodagi mavjud kasalxonalarning aksariga ehtiyoj qolmagan bo'lar edi. U Zot alayhissalom bunday deganlar:
﴿ مَا مَلَأَ ابنُ آدَمَ وِعَاءً شَرًّا مِنْ بَطْنِهِ حَسْبُ ابْنِ آدَمَ أُكلاتٌ يُقَمْنَ صُلْبَه فَإِنْ كَانَ لاَ مَحَالَةَ فَثُلُثٌ لِطَعَامِهِ
وَثُلُثٌ لِشَرَابِهِ وَثُلُثٌ لِنَفْسِهِ ﴾ (رواه الإمام الترمذي).
ya'ni: “Odam bolasiga to'ldirish uchun qornidan ko'ra yomon idish yo'q. Insonga qaddini ko'taradigan luqmalar kifoya. Agar iloji bo'lmasa, qorinning uchdan biri taomi, uchdan biri ichimligi va uchdan biri nafasi uchundir” (Imom Termiziy rivoyatlari).
Ushbu hadisi sharifda aytilgani kabi kam ovqatlanish va tez-tez nafl ro'zalar tutish orqali badanga rohat berishning inson salomatligiga foydasi bugungi kunimizga kelib, barchaga ma'lum bo'lib ulgurgan ayni haqiqatdir. Ushbu haqiqatni tasdiqlovchi oyati karimada Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
وَكُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُوا
ya'ni: “Yeb-ichinglar va lekin isrof qilmanglar” (A'rof surasi 31-oyat).
Isrof qilish bu – me'yoridan ortiqcha eyishdir.
Azizlar! Sog'lom turmush tarzining ajralmas tomonlaridan biri – bu jismoniy faollikdir. Boshqacha aytganda, tanani chiniqtiradigan jismoniy tarbiya va sport bilan shug'ullanishdir. Islom dinida bu ishga ham alohida e'tibor qaratilgan. Suyukli Payg'ambarimiz alayhissalom bu borada ummatlariga ta'lim berishlari bilan birga, o'zlari ularga o'rnak bo'lganlar.
Imom Muslim va Imom Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhim keltirgan rivoyatda sahobalardan Salama ibn al-Akva' raziyallohu anhu aytadilar: “Biz yo'lda yurib borar edik. Ansoriylardan musobaqada hech engilmagan bir kishi: “Madinagacha musobaqalashuvchi bormi? Qani kim musobaqa qila oladi?” –dedi. “Hurmatli kishini hurmat, sharaflini sharafini rioya qilmaysanmi?” – dedim. “Faqatgina Rasululloh sallallohu alayhi vassalamni”, –dedi. “Ey, Allohning Rasuli! Ota-onam Sizga fido bo'lsin! Qo'yib bering, shu odam bilan musobaqalashay”, – dedim. “Hohishingiz bo'lsa, mayli”, – dedilar UZot. Madinaga undan ilgari bordim”.
Ushbu rivoyatdan Payg'ambarimiz alayhissalomning sahobalari ichida doimiy sport musobaqalari bo'lib turganini bilib olamiz.
Imom Abu Dovud rivoyat qilgan hadisi sharifda quyidagi hikoya keladi: “Nabiy sallallohu alayhi va sallam Bathoda edilar. U Zotning huzurlariga Rukona ibn Yazid qo'y-echkilarini haydab keladi va: “Ey, Muhammad, men bilan kurashga tushasanmi?!” – dedi. “Sovringa nima qo'yasiz?” – dedilar. “Qo'ylarimdan birini”, – dedi. Shunda Payg'ambarimiz alayhissalom u bilan kurashga tushdilar va uni yiqitdilar. Keyin esa qo'yni oldilar. Rukona: “Yana qayta tushasanmi?” – dedi. Bu hol bir necha marta takrorlandi. Oxiri u: “Ey Muhammad! Allohga qasamki, hech kim elkamni erga tekkiza olmagan edi. Meni yiqitgan Siz emassiz!”, – dedida, Islomga kirdi. Payg'ambarimiz alayhissalom unga qo'ylarini qaytib berdilar”.
Imom Buxoriy rivoyat qilgan boshqa bir hadisi sharifda Nabiy sallallohu alayhi va sallam bozorda kamon otish musobaqasi o'tkazayotgan aslamlik kishilar huzuridan o'tib qoldilar va: “Otinglar! Ey Bani Ismoil! Otangiz mergan edi. Otinglar! Men Bani fulon bilanman!” – dedilar. Shunda taraflardan biri qo'llarini tiydilar. Payg'ambarimiz alayhissalom: “Sizlarga nima bo'ldi? Otmay qo'ydinglar?” – dedilar. Ular: “Siz ular bilan bo'lsangiz,qandoq qilib ham otar edik”, – deyishdi. U Zot: “Otinglar! Men hammangiz bilanman!” – dedilar.
Yuqoridagi hadis shariflardan xulosa qiladigan bo'lsak, Rasululloh alayhissalom nafaqat o'zlari jismoniy tarbiya bilan shug'ullanganlar, balki sportni o'z ahli oilalariga olib kirganlar. Sahobalari o'rtasida musobaqalar o'tkazganlar. Hatto musulmon kishi bilan musulmon kishi o'rtasida musobaqa o'tkazilganidek, musulmon kishining boshqa din vakili bilan ham sport musobaqasi o'tkazishi mumkin ekanligiga o'zlarining shaxsiyatlari bilan ishora qilganlar.
Azizlar! Muqaddas dinimiz ta'limotlarida inson salomatligiga sabab bo'luvchi narsalarga buyurilgan va o'z navbatida salomatlikka zarar etkazuvchi har qanday ishlardan qaytarilgandir. Hususan, mast qiluvchi ichimliklar ichish, giyohvand moddalar qabul qilish oyati karima bilan ochiqdan-ochiq harom qilingan. Zararli odatlar rivojlanishiga hech qanday eshik qoldirilmagan. Payg'ambarimiz alayhissalom va U Zotning sahobalari bu borada ummatga chiroyli o'rnak bo'lishgan.
Darhaqiqat, xalqimiz “Sog'lom tanda – sog' aql” deb bejiz aytmagan. Albatta, insonning tani sog'lom bulsa, bor kuch-quvvatini, vaqtini va molini ilm o'rganishga va o'rgatishga sarf qiladi.
Farzandlarimizni yoshligidan sog'lom turmush tarziga o'rgatib, shunga muvofiq tarzda hayot kechirishga odatlantirish – biz ota-onalarning burchimizdir.
Muhtaram azizlar! Hukumatimiz tomonidan ham bu sohaga jiddiy e'tibor qaratilayotganiga o'zingiz guvoh bo'lmoqdasiz. Hususan, 2021 yilni “Yoshlarni qo'llab-quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash yili” deb e'lon qilingani fikrimiz dalilidir.
Bundan tashqari, Davlat rahbarining“Sog'lom turmush tarzini hayotga keng tatbiq etish va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi Farmonida ham aholi salomatligini ta'minlash yo'nalishdagi mas'ullarga aniq vazifalar belgilab berildi.
Jumladan, Farmon asosida aholini, ayniqsa yoshlarni sog'lom turmush tarziga targ'ib etish, bir sutka davomida o'n ming va undan ortiq qadam yurgan fuqarolarga qo'shimcha ravishda haq to'lash, joylarda yoshlar kamoloti uchun sport to'garaklarini tashkil etish kabi xayrli ishlar amalga oshirilmoqda.
Muhtaram jamoat! Mav'izamiz davomida mutashobih, ya'ni asl ma'nosi bandasiga noma'lum oyatlar haqida suhbatlashamiz. Masalan, “Toho” surasining 5-oyatida: "Rahmon atalmish Zot Arsh uzra mustaviy bo'ldi", – deyiladi. Bu erdagi "mustaviy bo'ldi" iborasini “tik turdi”, “to'g'ri bo'ldi”, “o'rnashdi”, “egalladi” kabi mazmunda tarjima qilish mumkin bo'lsada, bulardan qaysi biri to'g'ri ekani yoki boshqa ma'nosi borligi faqat Allohning o'ziga ma'lum. Bu kabi oyatlarga faqat imon keltirib, Allohdan ekanligini tasdiqlab qo'yishning O'zi kifoyadir.
Bu haqda Qur'oni karimda shunday deyiladi: “U Sizga Kitobni (Qur'onni) nozil qilgan zotdir. Unda muhkam – oydin oyatlar ham bor va ular kitobning aslidir va yana mutashobih (ma'nosi O'zidan boshqaga noma'lum) oyatlar ham bor. Ammo dillarida og'ish bor kimsalar odamlarni fitnaga solish va o'z talqiniga muvofiq ma'nolar berish uchun uning (Qur'onning) mutashobih oyatlariga ergashadilar. Holbuki, unday oyatlar ta'vilini (asl ma'nosini) faqat Allohning O'zigina bilur. Ilmda mustahkam (haqqoniy olim)lar esa, deydilar: «Unga imon keltirdik. Hamma (oyatlari) Rabbimiz huzuridandir». (Bundan) faqat aql egalarigina eslatma olurlar” (Oli Imron surasi 7-oyat).
Imom Abu Ja'far at-Tahoviy “Aqidatut-Tahoviy” kitobida bunday deganlar: “Kim o'rganish man qilingan narsaga kirishsa, vasvasaga tushgan, adashgan va shakka tushgan holatda bo'ladi”.
“O'rganish man qilingan narsa” deganda, mutashobih oyatlar tushuniladi. U oyatlardan nima iroda qilinganini faqat Allohning O'zi biladi. Imom Tahoviy mutashobih oyatlarni ta'vil qilmaslik (tafsiriga kirishmaslik) yo'lini tanlaganlar.
Hozirgi kundagi soxta salafiylar bu oyatlarning zohiriga mahkam yopishib olib, Alloh taolo Arshga o'tirgan, Arsh esa osmonda, demak, Alloh ham osmonda, degan noto'g'ri xulosaga kelishmoqda. Vaholanki, mutashobih oyatlarni tasdiqlash va ulardagi haqiqiy ma'no qasd qilinmaganiga e'tiqod qilish oldingi ulamolarimiz yo'li edi. Ahli sunna ulamolari Alloh taologa makon nisbat bermaydilar, ulardan hech birlari bu gapni aytgan emaslar. Aksincha, ba'zi ulamolar Alloh taologa makon nisbat berish kufr ekanini aytishadi, chunki Alloh taologa makon tayin qilish U Zotni bandalariga o'xshatishdir.
Keyingi zamonlarda mutashobih oyatlar haqida savollar ko'payib ketgach, Ahli sunna mutaaxxir ulamolari u oyatlarni Alloh taoloning azamatiga mos keladigan ma'nolarga ta'vil qilishni joiz ko'rganlar. Aynan “istivo” kalimasini “istilo”, ya'ni “o'ziga mulk qilib egallash va hukmini o'tkazish” ma'nosidagi – deb ta'vil qilganlar. Tavfiq Allohdandir.
Alloh taolo xalqimizni turli-tuman balo-ofatlardan asrab, barchamizni dinimiz ko'rsatmalariga muvofiq sog'lom turmush tarzini kechirib, ham ruhiy, ham jismoniy salomatlikda, ofiyatda yashab, Parvardigorimizni rozi qilishga muvaffaq aylasin! Omin!
Kelasi juma ma'ruzasi “Islomda ayollar huquqi” haqida bo'ladi, inshaalloh.
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
