Tishni qanday parvarishlash zarur?
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo'lsin.
Payg'ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo'lsin.
Yer yuzida hech qanday din, hech qanday tuzum tozalikka Islom dini kabi ahamiyat bermagan. Hatto Qur'oni Karimda ham insonlar pok bo'lishga chaqirilgan ko'plab oyatlar mavjud. Masalan, bir kunda farz namozlarini o'qish uchun kamida 3–4 marotaba tahorat olinadi, Quron tilovat qilish uchun ham albatta tahoratlik bo'lish shart. Shuning uchun ham Islom dini poklik dini demakdir. Og'izlarning tozaligi, ularni toza saqlash ham Islomda ibodat darajasiga ko'tarilgan.
Tish salomatligi, uni parvarishlash haqida ko'pchiligimiz eshitganmiz, ammo bu borada beriladigan tavsiyalarga har doim ham amal qilavermaymiz va natijada tishlarning emirilishi, milk qonashi va shunga o'xshash boshqa yondosh kasalliklarga duch kelamiz. Ho'sh, inson tishlarini sog'lom saqlash uchun nima qilishi kerak?
So'nggi bor tish shifokori huzuriga qachon borganingizni eslay olasizmi? Javobingiz «yo'q» bo'lsa, unda, albatta, bunga befarq bo'lmang. Chunki kasal tishlar juda ko'p xastaliklarga sababchi bo'lishi mumkin. Tish insonning tashqi ko'rinishida ko'zga tashlanib turadigan kichik bir qism bo'lsa-da, juda katta vazifani bajaradi.
Organizm uchun eng katta xavf
Og'iz bo'shlig'ida uch yuzdan ziyod mikroorganizm mavjud. Organizmimiz uchun kerakli bakteriyalarni ishlab chiqarishga mas'ul bu mikroorganizmlar inson hayoti uchun xavfli emas. Lekin tishlar kariyes natijasida emirilsa yoki milk bilan bog'liq biror muammo yuzaga kelsa, hammasi o'zgaradi. Shunda patogen bakteriyalar soni keskin oshib ketadi va bu zararkunandalar og'izdagi o'zi makon qilgan joyni tashlab, organizm bo'ylab safarga chiqadi. Juda xavfli bu «sayohat»dan ko'zlangan birinchi manzil oshqozon bo'ladi.
Og'iz bo'shlig'idan oshqozonga borib qolgan kasallik chaqiruvchi mikroorganizmlar gastrit, oshqozon yarasi, xoletsistit kabi oshqozon-ichak muammolarini keltirib chiqarishi mumkin. Aynan shuning uchun ham tajribali gastroenterolog sizni, albatta, stomatolog huzuriga yuboradi. Ba'zan uzoq vaqt oshqozonda aziyat bergan og'riqning sababi o'tkazib yuborilgan kariyes bo'lishi mumkin. Tish va milklar muolaja qilinmaguncha oshqozondagi muammolar ham bartaraf bo'lmaydi.
Masalaning yana bir jihati ovqat hazm qilish tizimidagi muammolar ham tishlar salomatligida o'z aksini topadi. Masalan, gastritda pastki «to'rtlik» va aql tishi zararlansa, ichak kasalliklarida pastki beshlik, xoletsistit va jigar bilan muammolarda old tishlar zararlanadi. Shuning uchun kariyes uzoq yillardan beri aynan shu tishlarga «mehr» qo'ygan kishilarga gastroenterolog ko'rigidan o'tish ortiqchalik qilmaydi. Shu bilan birga, tishda tez tosh hosil bo'ladigan hamda tishlarini noto'g'ri bosadigan kishilar ham oshqozonlarini tekshirtirganlari ma'qul. Ularning ovqatni kerakli darajada chaynamasliklari ovqat hazm bo'lish jarayoniga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Kasal tishlar nafaqat oshqozon, balki tomoq, yurak, qon-tomir va boshqa sohalar faoliyatini ham ishdan chiqarishi mumkin.
Birinchi navbatda tozalik!
Tishlaringiz doimo sog'lom bo'lishini istasangiz, ularning tozaligiga bee'tibor qaramang. Bu borada tish pastasini to'g'ri tanlash ham juda muhim. To'g'ri tanlangan tish pastasi nafaqat tishlar salomatligini ta'minlash, balki milklar yallig'lanishining oldini olishga ham katta yordam beradi.
Tishni tozalayotganda milkka zarar etkazib qo'yishdan ehtiyot bo'ling. Cho'tkaning harakati tishni tamoman tozalash imkonini berishi lozim. Tishning lab, lunj, til va tanglay yuzalari vertikal yo'nalishda, chaynov yuzalari esa aylanma harakatda bilan tozalanadi. Shundan so'ng og'iz chayiladi. Bolalarni 2–3 yasharligidan tishlarni parvarishlashga o'rgatib borish kerak. Shunda ular 7 yoshda o'zlari mustaqil bu ishni amalga oshiradigan bo'lishadi. Shuningdek, tishni o'tkir narsalar bilan tozalash mumkin emas. Bu buyumlar tish emaliga zarar etkazishi mumkin.
Misvok haqida bilasizmi?
Tish va og'iz bo'shlig'i salomatligi haqida aytilganda bu borada misvokning ahamiyatining nechog'lik ekani hech birimizga sir emas. Ammo undan muntazam foydalanishda ko'pchilik sustkashlik qiladi. Misvokning mo''jizakor narsaki, hatto zamonaviy olimlar ham buni tan olishmoqda. Misvokning tarkibi, uning foydali xususiyatlari borasida ko'plab tadqiqotlar olib borildi. Hulosalarga ko'ra, misvok odatiy tish cho'tkasidan ko'ra samaraliroq ekan. U bir vaqtning o'zida ham tish cho'tka, ham pastaning vazifasini bajara oladi. Arok daraxti shoxchalaridan olinadigan misvok, haqiqatan ham, shifobaxsh, foydali vosita. Misvok haqida Rasululloh sollalohu alayhi vasallamdan yuzdan ortiq hadis vorid bo'lgan. U zot Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda: «Agar ummatimga mashaqqat qilib qo'yishim bo'lmaganida, ularni har namoz oldidan misvoklanishga buyurgan bo'lar edim», deganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati).
Sahoba Hofiz ibn Hojar hamda Ibn Qayyum misvokning o'ttizdan ortiq foydali xususiyatlarini sanab o'tishgan. Bular quyidagilar: Payg'ambarimiz sollalohu alayhi vasallam aslo tark etmagan sunnatlari – misvok Allohning roziligiga erishtiradi, og'izdagi badbo'y hidlarni ketkazadi, tishlarning chirishi va darz ketishining oldini oladi, milklarni mustahkamlab, ularning qonashi va yiringlashini yo'qotadi, balg'amni ko'chirib, ovozni, talaffuzni yaxshilaydi, yurak, me'da, ko'z asablarini mustahkamlab, ko'zni ravshan qiladi, uyquni qochirib, yuzni go'zallashtiradi, farishtalarni mamnun, shaytonni mahzun qiladi, xotirani kuchaytirib, zehnni ochadi, hasanotlarni ko'paytiradi va hokazo.
FOYDALI TAVSIYaLAR
Kislota va qanddan saqlaning
Gazli ichimlik, so'rma qandlar va hatto yangi siqilgan sharbatlar ham tish uchun zararli. Bunday sharbatlarda emalni emiruvchi meva kislotasi kontsentratsiyalangan ko'rinishda bo'ladi. Karamel, iris va obaki og'izda uzoq vaqt turganida esa patogen makrofloralar ko'payishi uchun qulay sharoit yuzaga keladi. Shokoladning tarkibidagi kakao bakteriyalar ko'payishining oldini olgani sababli tishga xavfi kamroq.
Tishlar uchun xavfli deb hisoblanadigan choy va qahva esa aslida foydali hisoblanadi: qora choy tish emalini mustahkamlasa, qovurilgan donlardan tayyorlangan tabiiy qahva antibakterial ta'sirga ega.
To'g'ri ovqatlaning
Tishlar mustahkam bo'lishi uchun organizmga kal'tsiy va ftor zarur. Kal'tsiy D vitamini yordamida o'zlashtiriladi. Ovqatlanish tartibingizga D vitaminiga boy buzoq, parranda go'shti, tuxum, sariyog', dengiz balig'i, kal'tsiy manbai bo'lmish qatiq, pishloq, ismaloq, brokkoli, tarkibida ftor moddasi ko'p qora choy, qora non, baliqni kiriting.
Tishlarga tushadigan bosimni kamaytiring
Tish bilan yong'oq chaqish, turli tiqin va qopqoqlarni ochish, ip uzish kabilarni unuting. Bundan tashqari tishlarni qattiq siqish, ayniqsa, g'ichirlatish odati ham unga zarar etkazib qo'yadi. Ba'zilarning uyquda tishini qattiq g'ichirlatish odati bor. Tishlarini zararlab qo'ymaslik uchun ularga uyqudan oldin tishga kiyiladigan maxsus vositalardan foydalanish tavsiya etiladi.
Ozuqaga boy mahsulotlar iste'mol qiling
Tish uchun foydali va ozuqaga boy mahsulotlar quyidagilar:
Suyak sho'rva. Suyaklar 8–72 soat past olovda qaynatiladi. Qaynash asnosida suyakdagi ko'pgina foydali mineral moddalar ajralib chiqadi. Tayyor sho'rva sovuq joyda saqlanadi va kuniga taxminan 1 stakandan (200–250 ml) ichiladi. Bu miqdor oshirib yuborilsa ham zarar qilmaydi.
Fermentlangan baliq jigari yog'i. Bu modda baliq yog'idan o'zining foydali xususiyatlari bilan ajralib turadi. Fermentlangan baliq jigari yog'i tabiiy A va D vitaminlari, Omega-3 va boshqa foydali moddalarga boy. 1 choy qoshiq fermentlangan baliq jigari yog'ida tabiiy D vitamini boshqa mahsulotlarga nisbatan bir necha barobar ko'p uchraydi.
Yaylovda boqilgan hayvon suti va sut mahsulotlari. Bunday sut xom holatda ichiladi. Sut isitilsa, undagi juda ko'p foydali moddalar nobud bo'ladi va uning tishni mustahkamlovchi xususiyatlari keskin kamayadi. Hom sutni tanlashning ham o'ziga yarasha qoidalari bor. Yaylovda boqilmaydigan qoramollarning sutini xom holda ichish kasallik paydo qilishi mumkinligini unutmaslik kerak. Tabiiy holda, ya'ni doim yaylovda o't-o'lan bilan oziqlanadigan hayvonning suti shifobaxsh xususiyatga ega.
Doktor V. Praysning xulosasiga ko'ra, «taomlanish tarzi tishlarning buzilishida ham, tuzalishida ham asosiy omil hisoblanadi. Har bir eyilgan taom tishlardan minerallar «o'g'irlashi» yoki tish-suyaklarini kerakli vitamin va minerallar bilan ta'minlashi mumkin».
Shuning uchun imkon qadar vitaminga boy mahsulotlar iste'mol qiling va har kuni tishlarni tozalab yurishni unutmang. Ana shunda siz tishlaringizni katta xavfdan saqlab qolasiz.
Nozima Umarali qizi
«Hilol» jurnalining 1(22) sonidan
Chin usta qoldimi? (qidiryapman)
Bugunning gapi
“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”
“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”
“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”
Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.
Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.
Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!
Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).
Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.
Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.
Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.
Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.
Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.
Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.
Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.
Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.
Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.
Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:
- Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.
O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.
Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.
Tolibjon NIZOM
