Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo'lsin.
Payg'ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo'lsin.
(birinchi maqola)
Ma'lumki, yurtimizda o'n ikki asrdan buyon ibodatlar hanafiy mazhabi asosida ado etib kelinadi. Hanafiy mazhabining yurtimizga kirib kelish tarixi hijriy 150 – 217 sanalarda yashab o'tgan Abu Hafs Kabir rahmatullohi alayh bilan bog'liq. U kishi imom Muhammad rahmatullohi alayhdan hanafiy fiqhini o'rganib, Buxoroga kelganlarida mana shu mazhab bo'yicha ta'lim berdilar. Natijada ushbu fiqhiy yo'nalish yurtimizda ibodat qilinadigan rasmiy mazhabga aylandi. Movarounnahrda hukmronlik qilgan necha-necha xonlar, podshohlar va ularning fuqarolari aynan hanafiy mazhabi asosida ibodat qilib kelishgan. Hanafiy mazhabining asoschisi esa Abu Hanifa – Imom A'zam edilar.
Abu Hanifa kunyasi bilan mashhur bo'lgan Nu'mon ibn Sobit ibn Marzubon hur fors avlodlaridan bo'lib, oilalari qavmining eng sharaflisi edi. U zotning asl kelib chiqishlari Kobul – hozirgi Afg'onistonning poytaxtidan bo'lgan. Bobolari Marzubon Umar roziyallohu anhuning xalifalik davrlarida musulmon bo'lib, Kufaga ko'chib kelganlar va o'sha erni o'zlariga vatan qilib olganlar. Imomul aimma va sirojul umma (imomlar imomi va Islom ummatining chirog'i), hanafiy mazhabining asoschisi Abu Hanifa No''mon ibn Sobit (Imomi A'zam) hijriy 80 (milodiy 699) yili Kufa shahrida ipak-shoyi savdogari oilasida tug'ilgan. Yoshligidan puxta ta'lim olgan bu bola sahobalarning so'nggi vakillarini ham ko'rdi. Yigirma ikki yoshida iroqlik atoqli olim Hammod ibn Abu Sulaymonga shogird tushib, o'n sakkiz yil unidan ilm tahsil oldi. Ustozi vafotidan so'ng uning shogirdlariga o'n yilgacha ta'lim-tarbiya berdi. Kufa, Basra fiqh olimlarining nufuzli ustozi sifatida tanildi.
Hatib Ismoil ibn Hammoddan Abu Hanifagacha bo'lgan sanad bilan rivoyat qiladilar: «U zot bunday dedilar: «Bizga hur fors avlodlaridan bo'lgan Ismoil ibn Hammod ibn Nu'mon ibn Sobit ibn Marzubon xabar berdi. U: «Allohga qasamki, bizlar hech qachon qul bo'lmaganmiz. Bobom saksoninchi yili tavallud topdilar. Sobit Aliy ibn Abu Tolibning oldiga bordilar. O'shanda Abu Hanifa yosh bola edi. Shunda Aliy roziyallohu anhu u zotning haqlariga va zurriyotlari haqqiga baraka tilab duo qildilar. Biz Allohdan Aliy ibn Abu Tolibning qilgan duolarini ijobat etishini umid qilamiz», dedi». Abu Abdulloh ibn Ahmad ibn Kidom aytadi: «Darhaqiqat, Aliy roziyallohu anhuning duolari ijobat bo'lib, Alloh Abu Hanifa rahmatullohi alayhni ulug' qilib qo'ydi. Musulmonlarning aksari u zotga ergashdi va fiqhda u zotning fikrlariga tayandi».
Abu Hanifa Kufada obro'li, boy, solih musulmon oilada o'sdi. U ota-onasining yolg'iz farzandi edi. Otasi gazlamachi bo'lib, Kufadagi do'konida kiyim sotardi. Abu Hanifa ham ota kasbini davom ettirdi. U zot Qur'oni Karimni yoshligida yod olgan solih va ziyoli zot edi. Abu Hanifa o'sha davrning allomasi Sha'biyga yo'liqqunga qadar do'konda otasi bilan birga savdo qildi. Sha'biy bilan ko'rishish imom Abu Hanifaning hayotida juda katta yaxshilik debochasi bo'ldi.
Abu Hanifa rahmatullohi alayh bu haqda shunday deydi: «Bir kuni Sha'biyning oldilaridan o'tdim. U zot o'tirgan edilar. Meni o'z yonlariga chaqirib: «Kimdan ta'lim olyapsan?» deb so'radilar. Men: «Falonchidan ta'lim olyapman», dedim. U zot: «Bozor haqida ta'lim olayotganingni emas, ulamolardan dars olishingni nazarda tutdim», dedilar. Men: «Ulamolardan kam dars olaman», dedim. U zot: «Unday qilma. Senga ilm olish va ulamolar bilan birga o'tirish vojib. Chunki men senda sergaklik va hushyorlikni sezyapman», dedilar. Shunda Sha'biyning so'zlaridan qalbim ta'sirlanib, savdo qilishni tark etdim va ilm olishga kirishdim. Natijada Alloh u zotning so'zlari ila meni manfaatdor qildi».
Abu Hanifaning zamondoshlari va u kishidan keyingilar mazhabboshimiz haqida ajoyib fikrlarni keltirishgan: Yazid ibn Horun aytadi: «Ming kishini ko'rdim va ularning ko'pchiligidan hadis yozdim. Lekin ularning ichida beshta olimdan ko'ra faqihroq, taqvodorroq va bilimdonroq kishini ko'rmadim. Ularning birinchisi Abu Hanifadir». «Jarh va ta'dil»ning imomi Yahyo ibn Sa'id Qatton: «Allohga qasamki, Abu Hanifa Alloh taolo va Uning Rasulidan kelgan narsani bilishda bu ummatning eng bilimdonidir», dedi. Imom Zahabiy «Tazkiratul huffoz» kitobida bunday degan: «Allohga qasamki, sahobalar, tobe'inlar, Avzo'iy, Savriy, Molik va Abu Hanifaning shug'ullangan ilmlari Qur'on va hadis edi. Mantiq, jadal va avvalgilarning hikmati kabi ilmlar ular uchun begona edi».
Abu Hanifa o'n olti yoshga etganida otasi bilan farz hisoblangan haj ibodatini ado qilish, Nabiy sollallohu alayhi vasallam va u zotning masjidlarini ziyorat qilish uchun yo'lga chiqdi. Imom Kardariy «Manoqibi imom Abu Hanifa» kitobining «Intisor» bobida zikr qilishicha, «Abu Hanifa rahmatullohi alayh bunday dedi: «Men to'qson oltinchi yili, o'n olti yoshga to'lganimda otam bilan birga haj qildim. O'shanda bir shayxga ko'zim tushdi. Uning atrofiga odamlar to'planib olgan edi. Men otamdan: «Bu shayx kim?» deb so'radim. Otam: «Bu odam Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalari bo'ladi. Uning ismi Abdulloh ibn Horis ibn Jaz' ibn Zubaydiy», dedilar. Shunda men otamga: «Unda nima bor?» dedim. Otam: «Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan eshitgan hadislar bor», dedilar. Men: «Meni uning oldiga olib boring», dedim. Shunda otam mening qo'limdan ushlab, odamlar orasidan o'tib, u zotning oldilariga yaqin olib bordilar. O'shanda u kishidan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarini eshitdim».
Abu Hanifaning birinchi qilgan ishlari usulud-din (aqiyda ilmi) hamda mulhid (Hudoni inkor qiluvchi) va adashgan firqalar bilan bahslashish bo'ldi. Abu Hanifa rahmatullohi alayh adashgan firqalar bilan bahslashish, shariatni shubhali narsalardan tozalash va zalolat ahlining shariatga etkazmoqchi bo'lgan zararlarini daf qilish uchun Basraga o'n etti martadan ko'p kelgan. Jahm ibn Safvon bilan ham tortishib, nihoyat, uni mot qilib qo'ydi. Mulhidlar bilan esa to ular shariatni anglab etgunlaricha bahslashdi. Huddi shuningdek, mo''tazila va xavorijlar bilan ham munozara qilib, ularga kuchli hujjat va dalillarni keltirib, aqlini kiritib qo'ydi va g'uluvga ketgan shi'alar bilan tortishib, ularga ham etarli darajada dalillar keltirdi.
Abu Hanifa mana shu yo'lda, ya'ni kalom ilmi va usulud-din bilan shug'ullanish hamda adashgan firqalar bilan tortishishda davom etdi. Hatto u zot barmoq bilan sanaladigan mashhur insonlardan biriga aylandi. Bu paytda u kishi yigirma yoshda edi. Shundan so'ng Kufa masjidida o'zlarining halqalarini tuzdi va unda ilmni o'rganuvchi talabalarga dars bera boshladi.
(Davomi bor)
Muhammad Ayyub Homidov
«Hilol» jurnalining 1(22) sonidan
Islom.uzdan odindi
Ko‘ksaroy qarorgohida Prezident Shavkat Mirziyoyevning yoshlar bilan muloqoti bo‘lib o‘tdi.
Uchrashuvda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridagi studiyalar orqali 60 mingdan ziyod yoshlar vakillari ishtirok etdi.
Davlatimiz rahbari yig‘ilganlarni samimiy qutlab, yurtimizdagi 22 milliondan ziyod yoshlarimiz juda katta iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy kuch ekanini ta’kidladi. Barcha darajadagi rahbarlar yoshlarni til va kasb-hunarga o‘rgatish, sportga jalb etish, g‘oya, loyiha hamda startaplariga ko‘mak berish, ularni ishli va daromadli qilish bo‘yicha yanada faol ishlashi, birorta yigit-qizni e’tiborsiz qoldirmasligi zarurligi qayd etildi.
Yillar davomida yaratilgan imkoniyatlar natijasida yoshlarimiz jahon fan olimpiadalarida 66 ta oltin, 147 ta kumush, 221 ta bronza medalini qo‘lga kiritdi. Garvard, Yel, Prinston, Kolumbiya, Kornell kabi nufuzli oliygohlarda tahsil olayotgan talaba yoshlarimiz 500 nafardan, TOP-100 talikdagi oliygohlarda o‘qiyotgan yigit-qizlarimiz 3,5 ming nafardan oshdi. Yoshlarimiz yaratgan 63 ta startap loyihasi AQSH, Janubiy Koreya, Buyuk Britaniya va Birlashgan Arab Amirliklari bozorlariga kirib borgan. Yosh sportchilarimiz xalqaro arenalarda 720 ta oltin, 671 ta kumush, 854 ta bronza medalining sohibi bo‘ldi. Bugun yosh tadbirkorlar yurtimizdagi biznes vakillarining 35 foizini tashkil etmoqda.
Shu ma’noda, O‘zbekiston Yoshlar taraqqiyoti global indeksida eng tez sur’atlarda rivojlanayotgan davlat deb e’tirof etilgani bejiz emas. Joriy yilda Toshkent shahrida Jahon yoshlarining tinchlik sari harakati bosh qarorgohi tashkil etilishi, Samarqand shahrida Yoshlar parlamenti a’zolarining 12-global konferensiyasi, “Take Off” xalqaro startap sammiti va 46-Butunjahon shaxmat olimpiadasi o‘tkazilishi bu maqomni yanada mustahkamlaydi.
Davlatimiz rahbari har yili 600 ming yosh mehnat bozoriga kirib kelayotgani, 2030 yilga borib, bu ko‘rsatkich 1 millionga yetishini qayd etib, yoshlarga o‘z imkoniyati va qiziqishiga mos ish topishi uchun sharoit yaratish eng muhim masala ekanini ko‘rsatib o‘tdi.
Yoshlar o‘rtasidagi so‘rovnoma natijasiga ko‘ra, ularning uchdan biri tadbirkor bo‘lish istagini bildirgan.
O‘tgan yili yoshlar bandligini ta’minlash uchun banklar va Yoshlar ishlari agentligiga 400 million dollar yo‘naltirilgani, “Yoshlar biznesi” va “Kelajakka qadam” dasturlari hisobidan 15 ming nafar yosh o‘z tadbirkorligini yo‘lga qo‘yib, 50 ming kishini ish bilan ta’minlagani ta’kidlandi.
Bu ishlarning davomi sifatida yoshlar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash uchun qo‘shimcha 200 million dollar ajratilishi e’lon qilindi.
Bunda moliyalashtirish imkoniyatlari kengaytiriladi: o‘zini o‘zi band qilgan yoshlar uchun kredit miqdori 100 million so‘mdan 300 million so‘mgacha oshiriladi. Yosh tadbirkorlarning loyihalari uchun 10 milliard so‘mgacha kredit ajratish mumkin bo‘ladi. Innovatsion startap loyihalariga 100 ming dollargacha investitsiya kiritishga ruxsat beriladi. Servis va umumiy ovqatlanish sohasida 1 mingdan ziyod ish o‘rni yaratgan mahalliy brendlardan franshiza olib, filial ochishga qiziqqan yoshlar uchun qulay moliyalashtirish paketlari joriy qilinadi.
Joriy yildan “Kelajak tadbirkori” dasturi ishga tushirilib, yosh tadbirkorlarga 7 yil muddatgacha 15 foizli kredit ajratish yo‘lga qo‘yiladi. Xususan, o‘zini o‘zi band qilgan yoshlarga garovsiz 20 million so‘mgacha, tadbirkorlik ko‘nikmasiga ega bo‘lib biznes boshlayotganlarga 300 million so‘mgacha, faoliyatini kengaytirmoqchi bo‘lganlarga 2 milliard so‘mgacha, kamida 5 nafar bitiruvchini ishga olgan tadbirkorlarga esa 10 milliard so‘mgacha kredit berilishi belgilandi.
Shuningdek, tadbirkorlikni endi boshlayotgan yoshlarning 30 foizi biznes ko‘nikmasi yetishmasligi sabab qiyinchilikka uchrayotgani qayd etildi. Shu bois, har bir hududda tadbirkorlikka o‘qitish, g‘oyani biznesga aylantirish, buxgalteriya, bank, marketing, ichki va tashqi bozorlarga chiqish bo‘yicha kompleks xizmat ko‘rsatadigan “Yoshlar biznes inkubatori” tashkil etiladi.
Nufuzli xorijiy oliygohlar ilg‘or tajribalar asosida yoshlarni tadbirkorlikka o‘qitishda hamkorlik qilishga tayyor ekani qayd etilib, kamida 40 ming yoshni biznesga o‘rgatadigan “Yangi avlod tadbirkorlari” dasturini boshlash belgilandi. Dasturni muvaffaqiyatli tugatgan eng yaxshi 1 ming nafar yoshning loyihasiga uch yil muddatga 200 million so‘mgacha 7 foizli ssuda beriladi.
Har yili “Yosh tadbirkorlar” tanlovi o‘tkazilib, eng yaxshi 100 ta loyihani brendga aylantirish uchun “Yoshlar venchurs” jamg‘armasidan 1 milliard so‘mgacha mablag‘ ajratiladi.
1 martdan yangi ish boshlayotgan yosh tadbirkorlarga infratuzilmaga ulanish bilan bog‘liq davlat xizmatlarining xarajatlari Yoshlar tadbirkorligi jamg‘armasi hisobidan qoplab beriladi.
Ijtimoiy tashabbuslar bo‘yicha “Fikringni ber (Voice Up)” inklyuziv oromgohi tajribasi kengaytirilib, uni har bir hududda o‘tkazish va 1 ming nafar yoshni qamrab olish, eng yaxshi tashabbuslar ishtirokida Samarqand shahrida Xalqaro inklyuziv yoshlar oromgohini tashkil etish vazifasi belgilandi.
“O‘sish va rivojlanish (Upshift)” loyihasi doirasida bu yil media, dizayn, hunarmandchilik, ishlab chiqarish va innovatsiya yo‘nalishlarida ham tanlov o‘tkaziladi. Eng yaxshi 40 ta startapni moliyalashtirish uchun 2 milliard so‘m ajratiladi.
Texnikumlarda ta’lim dasturlarini ish beruvchilar talabi asosida yangilash, dual ta’limning qamrovini kengaytirish, moddiy-texnik bazani yaxshilash bo‘yicha vazifalar belgilandi.
Texnikumlarga ham oliygohlar kabi “spin-off” ochishga ruxsat berilib, o‘quvchilarning startap loyihalariga 1 milliard so‘mgacha ajratiladi. Joriy yildan texnikum o‘quvchilari uchun ham “Ishla va sayohat qil (Work and travel)” dasturi asosida 6 oy xorijda ishlab, qo‘shimcha daromad topish imkoniyati yaratiladi, ishtirokchilarga yo‘lkira xarajatlari uchun ssuda ajratiladi.
Xorijiy til sertifikatiga ega yoshlarni qo‘llab-quvvatlash mexanizmi samara bergani ta’kidlanib, sertifikat olgan yoshlar 600 mingdan oshgani, xorijiy tillarni mukammal biladigan 72 ming instruktor shakllangani aytildi. Xususiy o‘quv markazlarining soni 3 karra ko‘payib, 38 mingdan oshgan.
Xususiy o‘quv markazlari uyushmasini tashkil etish tashabbusi qo‘llab-quvvatlanib, uyushma a’zosi bo‘lgan markazlarga binosini ijaraga bergan tadbirkorlar ijaradan olinadigan daromad va foyda solig‘ini to‘lashdan ozod etiladi. Bunday markazlar o‘qituvchilarini ilg‘or ta’lim markazlariga stajirovkaga yuborish amaliyoti yo‘lga qo‘yiladi.
“Ko‘mak” dasturi doirasida olis va chekka hududlarda xorijiy til o‘quv markazlarining faoliyatini kengaytirish uchun 300 million so‘mgacha foizsiz ssuda beriladi. Olis hududlardagi o‘quv markazlari ijtimoiy soliqni 1 foiz, o‘qituvchilar uchun daromad solig‘ini 7,5 foiz miqdorida to‘laydi (hozir 12 foiz).
Joylarda ehtiyojmand oilalardagi yoshlarni bepul o‘qitadigan o‘quv markazlariga qo‘shimcha imtiyozlar berilishi belgilandi: yer va mol-mulk solig‘idan ozod qilinadi, kommunal xarajatlarining yarmi qoplab beriladi, o‘qituvchilarga to‘langan daromad solig‘i va ijtimoiy soliq “keshbek” tariqasida qaytariladi.
Volontyorlik faoliyatiga alohida e’tibor qaratildi. Yurtimizda huquqiy asoslar yaratilgani hisobiga volontyor yoshlar 5 karra ko‘payib, ekologiya, tibbiy xizmat, ta’lim, favqulodda vaziyatlarda ko‘maklashish yo‘nalishlaridagi volontyorlar soni 100 mingdan oshgani aytildi.
Volontyorlik harakatini rivojlantirish bo‘yicha Vasiylik kengashini tuzish, Yoshlar ishlari agentligida “Volontyorlikni qo‘llab-quvvatlash” jamg‘armasini tashkil etish rejalashtirildi. Jamg‘armaga har yili budjetdan 20 milliard so‘m, qo‘shimcha ravishda mahalliy budjetlardan 3 milliard so‘mdan ajratiladi. Shuning hisobidan volontyorlik loyihalariga 100 million so‘mgacha grant beriladi, “ijtimoiy faollik kartasi” orqali ball tizimi joriy etiladi.
Yig‘ilishda yosh oilalarni qo‘llab-quvvatlash, kitobxonlikni ommalashtirish masalalari ham ko‘tarildi.
Yosh oilalar uchun uy-joy ipoteka dasturi doirasida kredit stavkasining 14 foizdan oshgan qismi budjetdan qoplab berilishi aytildi.
“Kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish” jamg‘armasi orqali eng iste’dodli yozuvchilarga ijodiy buyurtma berib, bir yil davomida oyiga 20 million so‘mdan haq to‘lash, eng sara xorijiy adabiyotlarni o‘zbek tiliga hamda milliy adabiyotni xorijiy tillarga tarjima qilish va chop etish xarajatining yarmini qoplash belgilandi.
Yangi o‘quv yiliga qadar eng yaxshi 100 ta asardan iborat to‘plamni tayyorlab, barcha maktab va texnikumlarga yetkazish, eng faol kitobxon o‘quvchilarni 10 million so‘mdan mukofotlash vazifasi qo‘yildi.
Kutubxona, “book cafe” va kitob do‘koni ochib, oyiga 10 ming donadan ortiq kitob sotuvini yo‘lga qo‘ygan tadbirkorlarga 3 yilga 1 milliard so‘mgacha 7 foizli ssuda berish mexanizmi nazarda tutildi.
Jazoni ijro etish muassasalaridan qaytgan yoshlarning jamiyatga tez moslashishi uchun “Ikkinchi imkon” loyihasi boshlanishi ma’lum qilindi. Unda 8-12 oylik intensiv kurslarda dasturlash, veb-dizayn, kompyuter muhandisligi, boshqa kasblar va xorijiy tillarga o‘qitish orqali daromadli ishga ega bo‘lishiga shart-sharoit yaratiladi.
Uchrashuv yakunida davlatimiz rahbari yoshlar bilan muloqot qilib, ularning turli sohalarga oid taklif va tashabbuslarini tingladi.
Tadbir davomida mutasaddilarning hisobotlari ham eshitildi.