Ummatning chirog'i Abu Hanifa – Imomi A'zam
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo'lsin.
Payg'ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo'lsin.
(birinchi maqola)
Ma'lumki, yurtimizda o'n ikki asrdan buyon ibodatlar hanafiy mazhabi asosida ado etib kelinadi. Hanafiy mazhabining yurtimizga kirib kelish tarixi hijriy 150 – 217 sanalarda yashab o'tgan Abu Hafs Kabir rahmatullohi alayh bilan bog'liq. U kishi imom Muhammad rahmatullohi alayhdan hanafiy fiqhini o'rganib, Buxoroga kelganlarida mana shu mazhab bo'yicha ta'lim berdilar. Natijada ushbu fiqhiy yo'nalish yurtimizda ibodat qilinadigan rasmiy mazhabga aylandi. Movarounnahrda hukmronlik qilgan necha-necha xonlar, podshohlar va ularning fuqarolari aynan hanafiy mazhabi asosida ibodat qilib kelishgan. Hanafiy mazhabining asoschisi esa Abu Hanifa – Imom A'zam edilar.
Abu Hanifa kunyasi bilan mashhur bo'lgan Nu'mon ibn Sobit ibn Marzubon hur fors avlodlaridan bo'lib, oilalari qavmining eng sharaflisi edi. U zotning asl kelib chiqishlari Kobul – hozirgi Afg'onistonning poytaxtidan bo'lgan. Bobolari Marzubon Umar roziyallohu anhuning xalifalik davrlarida musulmon bo'lib, Kufaga ko'chib kelganlar va o'sha erni o'zlariga vatan qilib olganlar. Imomul aimma va sirojul umma (imomlar imomi va Islom ummatining chirog'i), hanafiy mazhabining asoschisi Abu Hanifa No''mon ibn Sobit (Imomi A'zam) hijriy 80 (milodiy 699) yili Kufa shahrida ipak-shoyi savdogari oilasida tug'ilgan. Yoshligidan puxta ta'lim olgan bu bola sahobalarning so'nggi vakillarini ham ko'rdi. Yigirma ikki yoshida iroqlik atoqli olim Hammod ibn Abu Sulaymonga shogird tushib, o'n sakkiz yil unidan ilm tahsil oldi. Ustozi vafotidan so'ng uning shogirdlariga o'n yilgacha ta'lim-tarbiya berdi. Kufa, Basra fiqh olimlarining nufuzli ustozi sifatida tanildi.
Hatib Ismoil ibn Hammoddan Abu Hanifagacha bo'lgan sanad bilan rivoyat qiladilar: «U zot bunday dedilar: «Bizga hur fors avlodlaridan bo'lgan Ismoil ibn Hammod ibn Nu'mon ibn Sobit ibn Marzubon xabar berdi. U: «Allohga qasamki, bizlar hech qachon qul bo'lmaganmiz. Bobom saksoninchi yili tavallud topdilar. Sobit Aliy ibn Abu Tolibning oldiga bordilar. O'shanda Abu Hanifa yosh bola edi. Shunda Aliy roziyallohu anhu u zotning haqlariga va zurriyotlari haqqiga baraka tilab duo qildilar. Biz Allohdan Aliy ibn Abu Tolibning qilgan duolarini ijobat etishini umid qilamiz», dedi». Abu Abdulloh ibn Ahmad ibn Kidom aytadi: «Darhaqiqat, Aliy roziyallohu anhuning duolari ijobat bo'lib, Alloh Abu Hanifa rahmatullohi alayhni ulug' qilib qo'ydi. Musulmonlarning aksari u zotga ergashdi va fiqhda u zotning fikrlariga tayandi».
Abu Hanifa Kufada obro'li, boy, solih musulmon oilada o'sdi. U ota-onasining yolg'iz farzandi edi. Otasi gazlamachi bo'lib, Kufadagi do'konida kiyim sotardi. Abu Hanifa ham ota kasbini davom ettirdi. U zot Qur'oni Karimni yoshligida yod olgan solih va ziyoli zot edi. Abu Hanifa o'sha davrning allomasi Sha'biyga yo'liqqunga qadar do'konda otasi bilan birga savdo qildi. Sha'biy bilan ko'rishish imom Abu Hanifaning hayotida juda katta yaxshilik debochasi bo'ldi.
Abu Hanifa rahmatullohi alayh bu haqda shunday deydi: «Bir kuni Sha'biyning oldilaridan o'tdim. U zot o'tirgan edilar. Meni o'z yonlariga chaqirib: «Kimdan ta'lim olyapsan?» deb so'radilar. Men: «Falonchidan ta'lim olyapman», dedim. U zot: «Bozor haqida ta'lim olayotganingni emas, ulamolardan dars olishingni nazarda tutdim», dedilar. Men: «Ulamolardan kam dars olaman», dedim. U zot: «Unday qilma. Senga ilm olish va ulamolar bilan birga o'tirish vojib. Chunki men senda sergaklik va hushyorlikni sezyapman», dedilar. Shunda Sha'biyning so'zlaridan qalbim ta'sirlanib, savdo qilishni tark etdim va ilm olishga kirishdim. Natijada Alloh u zotning so'zlari ila meni manfaatdor qildi».
Abu Hanifaning zamondoshlari va u kishidan keyingilar mazhabboshimiz haqida ajoyib fikrlarni keltirishgan: Yazid ibn Horun aytadi: «Ming kishini ko'rdim va ularning ko'pchiligidan hadis yozdim. Lekin ularning ichida beshta olimdan ko'ra faqihroq, taqvodorroq va bilimdonroq kishini ko'rmadim. Ularning birinchisi Abu Hanifadir». «Jarh va ta'dil»ning imomi Yahyo ibn Sa'id Qatton: «Allohga qasamki, Abu Hanifa Alloh taolo va Uning Rasulidan kelgan narsani bilishda bu ummatning eng bilimdonidir», dedi. Imom Zahabiy «Tazkiratul huffoz» kitobida bunday degan: «Allohga qasamki, sahobalar, tobe'inlar, Avzo'iy, Savriy, Molik va Abu Hanifaning shug'ullangan ilmlari Qur'on va hadis edi. Mantiq, jadal va avvalgilarning hikmati kabi ilmlar ular uchun begona edi».
Abu Hanifa o'n olti yoshga etganida otasi bilan farz hisoblangan haj ibodatini ado qilish, Nabiy sollallohu alayhi vasallam va u zotning masjidlarini ziyorat qilish uchun yo'lga chiqdi. Imom Kardariy «Manoqibi imom Abu Hanifa» kitobining «Intisor» bobida zikr qilishicha, «Abu Hanifa rahmatullohi alayh bunday dedi: «Men to'qson oltinchi yili, o'n olti yoshga to'lganimda otam bilan birga haj qildim. O'shanda bir shayxga ko'zim tushdi. Uning atrofiga odamlar to'planib olgan edi. Men otamdan: «Bu shayx kim?» deb so'radim. Otam: «Bu odam Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalari bo'ladi. Uning ismi Abdulloh ibn Horis ibn Jaz' ibn Zubaydiy», dedilar. Shunda men otamga: «Unda nima bor?» dedim. Otam: «Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan eshitgan hadislar bor», dedilar. Men: «Meni uning oldiga olib boring», dedim. Shunda otam mening qo'limdan ushlab, odamlar orasidan o'tib, u zotning oldilariga yaqin olib bordilar. O'shanda u kishidan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarini eshitdim».
Abu Hanifaning birinchi qilgan ishlari usulud-din (aqiyda ilmi) hamda mulhid (Hudoni inkor qiluvchi) va adashgan firqalar bilan bahslashish bo'ldi. Abu Hanifa rahmatullohi alayh adashgan firqalar bilan bahslashish, shariatni shubhali narsalardan tozalash va zalolat ahlining shariatga etkazmoqchi bo'lgan zararlarini daf qilish uchun Basraga o'n etti martadan ko'p kelgan. Jahm ibn Safvon bilan ham tortishib, nihoyat, uni mot qilib qo'ydi. Mulhidlar bilan esa to ular shariatni anglab etgunlaricha bahslashdi. Huddi shuningdek, mo''tazila va xavorijlar bilan ham munozara qilib, ularga kuchli hujjat va dalillarni keltirib, aqlini kiritib qo'ydi va g'uluvga ketgan shi'alar bilan tortishib, ularga ham etarli darajada dalillar keltirdi.
Abu Hanifa mana shu yo'lda, ya'ni kalom ilmi va usulud-din bilan shug'ullanish hamda adashgan firqalar bilan tortishishda davom etdi. Hatto u zot barmoq bilan sanaladigan mashhur insonlardan biriga aylandi. Bu paytda u kishi yigirma yoshda edi. Shundan so'ng Kufa masjidida o'zlarining halqalarini tuzdi va unda ilmni o'rganuvchi talabalarga dars bera boshladi.
(Davomi bor)
Muhammad Ayyub Homidov
«Hilol» jurnalining 1(22) sonidan
Islom.uzdan odindi
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
