Ba'zi islomiy tushunchalarning asliy talqini
Islom dinida shunday atamalar borki, bu atamalarga Islomning ilk davrlaridan to bizning kunlarga qadar musulmonlar faqat ibodat ma'nosida qaraganlar. Sababi bu atamalar bilan nomlangan ibodatlar diniy manbalarimiz bo'lgan Qur'on va sunnatda maqtalgan. Shu bilan birga musulmonlardagi samimiy iymonning haqiqatini yuzaga chiqarib beradigan ibodatlarning ba'zi birlarining nomi shu atamalar bilan nomlangan.
Bugungi kunga kelib, mana shu atamalarni eshitgan kishilarning qalbida qo'rquv paydo bo'lgani nihoyatda achinarli holdir. Nafaqat musulmonlar ommasiga, balki, butun dinlar, millat va elat vakillariga bu kalimalarning asl ma'no va mohiyatini to'g'ri tushuntirib berish bugungi kunda Islom ulamolarining asosiy vazifalaridan biri bo'lib qolmoqda. Sababi bugun dunyoning turli burchaklarida o'zining qo'poruvchilik harakatlarini amalga oshirayotgan ba'zi manqurtlar aynan shu kalimalarni qayta qayta tilga olmoqda. Lekin Islom dini terroristik harakatlarga eng avval qarshi turuvchi din hisoblanadi. Qur'on va sunnatga amal qilgan sof aqidali musulmonlar, tillari bilan ham dillariyu qo'llari bilan ham birovga ozor etkazishdan yiroqdadir.
Yuqoridagi so'zlarimizdan, har bir kishida tabiiy ravishda bir necha savollar tug'ilishi mumkin. Ho'sh bu atamalar nimalardan iborat, nima uchun aksariyat kishilar bu atamalarni eshitsa qo'rquvga tushadi, musulmonlar bu nomlanilgan atamalarga qanday munosabatda bo'lishlari kerak va hokazo.
Islom dinini g'arazli maqsadlarini amalga oshirish uchun niqob qilib, ba'zi musulmonlarning ilmsizligidan foydalangan va ularni o'z saflariga qo'shgan kuchlar, muqaddas dinimizning nomiga dog' tushirishni ham oldilarida maqsad qilib olganliklari bugun fosh bo'lmoqda. Ular turli toifalarga bo'linib , bugungi kunda dunyoning turli joylarida, vahshiyona harakatlari bilan butun insoniyatga aziyat etkazmoqdalar. Ular Alloh taolo man etib, qat'iy qaytargan ishlardan biri bo'lmish, nohaq insonlarning qonini to'kayotib, «Allohu akbar» kalimasini talqin qilishmoqda. Shu bilan birga bu dahshatli yovuzliklarini internet tarmoqlari orqali tarqatishmoqda. Umuman boshqa dinda bo'lgan kishilar , bu holatlarni ko'rganda Islom dini haqida yomon tasavvurlarga ega bo'lishiga shubha yo'q. Chunki ularda bu muqaddas din haqida hech qanday tushincha yo'q.
Hozirgi kunda aksariyat kishilar nomini tilga olishga ham qo'rqib qolgan bu aslida muqaddas sanalmish kalimalarning eng mashhurlari:«Hijrat», «jihod», «shahidlik», «xalifalik», «salaf» kabi kabi kalimalardir.
Hozirgi kunda ko'pchilik eshitsa vahimaga tushadigan Islomiy ibodatlardan biri “hijrat” so'zi bo'lib qoldi. Insonlarning bu so'zni eshitsa vahimaga tushishilarining sababi, ba'zi oqimlar o'z jinoiy maqsadlarini amalga oshirish uchun bu kalimani ishlatib, turli buzg'unchi harakatlarni amalga oshirishgan. Aslida esa Payg'ambarimiz Muhammad mustafo solallohu alayhi vasallamning Makkadan Madina shahriga ko'chib o'tganlari dinimiz istilohida “hijrat”, deyiladi. Keyin esa nima sababdan ketganliklari e'tiborga olinadi. Payg'ambarimiz solallohu alayhi vasallamga Makka mushriklari haddan ziyod ozor berganligi sababidan, u zot dinlari, jon va mollarini asrash uchun shu ishni amalga oshirdilar. Eng avval esa oz sonli musulmonlar Makkadan Habashistonga hijrat qilishgan edi. Bunga ham asl sabab Payg'ambarimiz solallohu alayhi vasallamni chiqargan narsalar edi. Mana shu oz sonli musulmonlarga ham Rasululloh o'zlari ijozat bergan edilar. Diniga , molu joniga aziyatlar haddat ziyod kuchaygan paytda amalga oshirilgan bu “hijrat”, bu ibodat, Alloh taologa qurbat bo'lishi bilan birga ,U zotning buyrig'i ham sanaladi. Hijrat so'zining mohiyatini anglagan kishi unda hech qanday salbiy ma'no yo'qligiga amin bo'ladi. Hijrat ikki xil bo'ladi. Birinchisi makoniy hijrat bo'lib, din va hayot muhofazasi uchun amalga oshiradi. Unga ta'luqli bir qancha oyatlar va hadislar vorid bo'lgan. Jumladan Nahl surasining 41-oyatida Alloh taolo shunday marhamat etadi: “Zulmu qiynoqlarga duchor bo'lganlaridan so'ng Alloh yo'lida hijrat qilgan zotlarni albatta bu dunyoda ham go'zal (go'shalarga) joylashtirurmiz. Endi oxirat ajr mukofoti yanada kattaroq ekanini (odamlar) bilsalar edi!”.
Hijrat ma'nosidagi oyatlar Niso (100-oyat), Anfol (74-oyat), Nahl (110-oyat) suralarida ham kelgan.
Ikkinchi turdagi hijrat gunoh va ma'siyatlarni tark etish. Bu haqida Rasululloh solallohu alayhi vasullam Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda: “Tili va qo'lidan boshqa musulmonlar salomat bo'lgan inson haqiqiy musulmondir. Alloh taolo qaytargan tarsalarni tark (hijr) qilgan inson haqiqiy muhojirdir” ,- dedilar.
Bayhaqiy rohimahulloh Ibn Umar roziyallohu anhumo rivoyat qilgan hadisda: “Hijratning eng afzali – Robbing yomon ko'rgan narsalarni tark etmog'ingdir”,- dedilar.
Bugungi kunga kelib ba'zilar tomonidan “hijrat” so'zi noto'g'ri talqin qilinmoqda. Aqidaparast oqimlar bu so'zni o'z mafkuraviy qarashlariga mos ravishda safdoshlarini targ'ib qilib, qelmoqdalar. Bu kuchlar dunyoning notinch hukm surgan va o'zlari qo'nim topgan mitaqalariga taassubga berilgan shaxslarni bir joyga jamlash va shu orqala rejalashtirgan maqsadlari yo'lida harakatlanishmoqda. Ular ilm va ma'rifatdan yiroq kishilarni o'z atroflariga to'plashga intilib, Islom diyori bo'lgan, azon aytiladigan , besh mahal namoz o'qish bemalol bo'lgan, Jum'a va Hayitlar o'qiladigan tinch Vatanni tark etishga chaqiradi.
Jihod – so'zi atrofida ham ko'plab arzimas so'zlar ko'payib ketganini bilamiz. Aslida bu so'z arabcha bo'lib, tarjima qilinganda g'ayrat qilmoq, harakat qilmoq, intilmoq , zo'r bermoq kabi yana bir qancha ma'nolarni anglatadi. Dastlab “jihod” deganda Islomni himoya qilish va yoyish uchun kurash tushinilgan. Uning istilohiy ma'nosi haqida Ibn Rog'ib: “Dushmandan himoyalanishda tili va qo'li yoki kuchi bilan g'ayrat qilishdir”, degan. Ibn Rushd: “Jihod qalb, til, qo'l va qilich bilan kurashindir”, deb uni to'rt qismga ajratganlar. Islom tarixidan bizga ma'lumki, musulmonlar o'z Vatanlaridan quvilib, dushman tomondan urush ochilganidan so'ng, ularga qarshi jihod qilishga ruhsat berilgan. Bu haqida nozil bo'lgan eng birinchi oyat “Haj” surasi 39-oyatidir: “Hujumga uchrayotgan (musulmonlarga) , muzlum bo'lganligi sababli, (jang qilishga) izn berildi. Albatta, Alloh ularga yordam berishga qodirdir” .
Demak , Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning kofirlarga qarshi qilich bilan bo'lgan kurashi ularni so'z bilan Islomga va musulmonlarni butunlay yo'q qilishga qaratilgan harakatlari oqibatida amalga oshirilgan. Ya'ni kofirlar avval musulmonlarga qarshi urush ochgan, musulmonlar esa urush va hujumga uchragan. Musulmonlar o'sha davrda mudofaa uchun qarshi hujumga javob berish va dushman tomonidan kutilgan tajovuzni oldini olish uchun harbiy tadbirlar qilishgan.
Afsuski, ushbu tushuncha takror va takror islom ulamolari tomonidan sharhlanib, jihod bu- jang qilish emasligi, arab tilida urushni anglatuvchi “qitol” so'zi mavjudligi ta'kidlanayotgan bo'lsada, bazi shaxslar ongida qurolli kurash degan tushincha hamon hukmron bo'lib turibdi. Vaholanki, “jihod”ning asosiy negizi Islom va uning asoslarini insonlarga to'g'ri talqin etishdir. Bunga turli fiqh kitoblarining jihod bobi hujjat bo'la oladi. Muzkur asarlarda insonlarni yaxshilikka chorlash va yomonlikdan qaytarish jihodning asosiy mag'zi ekanligi bayon etilgan.
Shahidlik – so'zi“hozir, guvoh” kabi ma'nolarni bildiradi. Shuningdek, “Shahid” Allohning ismlaridan biri, “guvohligi ishonchli, har doim hozir bo'luvchi Zot” , ekanlini ifoda etadi. Umumiy lafzda Allohning roziligini topish maqsadida, o'zini, ahlini, millatini himoya qilish yo'lida jonini fido etan kishiga “shahid” , deyiladi. Shahid- Allohning roziligini topaman deb kurashganda , bir shaxs tomonidan o'ldirilgan musulmonga nisbattan aytiladigan so'z. Kishi garchi din yo'lida deb e'lon qilsada, o'zini o'zi o'ldirsa, “o'z joniga qasd qilgan” sanaladi. Shahid emas. O'z joniga qasd qilish esa Islomda gunohi kabira sanaladi. Shahidlikning bir necha turlari bo'lib, bular holatiga qarab, “haqiqiy shahid”, “hukmiy shahid”, “dunyo shahidligi” , “oxirat shahidligi”, “dunyo va oxirat shahidligi”, deb nomlaniladi. Asrimizning zabardast ulamolari bu ma'noni atroflicha o'rganib, bugungi kunda , ba'zi diyorlarda shahid bo'lish maqsadida, o'zini portlayotganlar nihoyatda katta gunohga qo'l urgan kishi sanaladi. Qur'on oyatlari va sunnatda bayon etilgan o'zini-o'zi o'ldirish to'g'risidagi man qilingan ko'rsatmalarning mavjudligi, uning harom amal ekanligi, shu bilan birga o'z-o'zidan biror hujjatning yo'qligi esa, uning noshar'iy amal ekanligiga dalolat qiladi. Shuning uchun bu ishni amalga oshirgan kishilarin shahid deyish joiz emasligi, balki, o'z joniga qasd qilish deb nomlash kerakligini ta'kidlaganlar.
Musulmonlar doimo ilmga intilishlari , tafsir, hadis, aqida, fiqh ilmlaridan xabardor bo'lishlari nihoyatda zarur. Shu bilan birga mavzuni o'rganish davomida, o'sha mavzuda e'tirof etilgan Islom ulamolarning fatvolaridan ham bahramand bo'lishga intilishlari foydalidir. Ulamolar tomonidan ham halqni diniy savodini oshirish maqsadida, tez-tez ilmiy suhbatlar uyushtirish, odamlar orasidan ilmsizlik tufayli yuzaga chiqayotgan mutaassiblikning oldi olinishiga katta turtki bo'ladi.
Abu Bakr as-Siddiq jome masjidi
imom-xatibi Orifjon To'qsanov
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
