2. BAQARA SURASI, 234–237 OYaTLAR
وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرۡبَعَةَ أَشۡهُرٖ وَعَشۡرٗاۖ فَإِذَا بَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا فَعَلۡنَ فِيٓ أَنفُسِهِنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٢٣٤
234. Sizlardan vafot etib, juftlarini qoldirganlaringizning xotinlari to'rt oyu o'n kun o'zlarini intizorda saqlashadi. Muhlatlari tugagach, o'zlari borasidagi qiladigan yaxshi ishlarida sizlarga gunoh yo'qdir. Alloh qilayotgan ishlaringizdan xabardordir.
Bundan ilgari kelgan oyatlarda taloq qilingan xotinga uch hayz muddatida intizor o'tirish (idda) hukm bo'lgan edi. Endi vafot etgan kishining qolgan xotini to'rt oyu o'n kun o'zini intizorda saqlashi aytilmoqda. Agar bu muddat ichida xotinning homilador emasligi aniq bo'lsa, iddasi tugaganidan keyin boshqa kishi bilan nikohlana oladi, agar bolasi borligi ma'lum bo'lsa, u tug'ilgunicha kutadi. Ibn Abbos roziyallohu anhumo bunday deganlar: "Eri vafot etgan ayol to'rt oyu o'n kun idda saqlaydi" degan oyat "Eri o'lgan xotin bir yil erining uyidan chiqmay o'tiradi" oyatini bekor qildi". Ato roziyallohu anhu bunday degan: "Hotin, agar xohlasa, marhum eri uyida uning vasiyatiga binoan idda saqlaydi, xohlamasa, chiqib ketaveradi" degan oyatni Alloh taoloning: "Ular o'zlaricha qilgan ishlarda sizlarga gunoh yo'q" degan so'zi quvvatlaydi. Keyin meros haqida oyat nozil bo'lib, xotinning marhum er uyida idda saqlashining vojibligini bekor qildi, endi u o'zi istagan joyda idda saqlaydigan bo'ldi" (Buxoriy rivoyati).
وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا عَرَّضۡتُم بِهِۦ مِنۡ خِطۡبَةِ ٱلنِّسَآءِ أَوۡ أَكۡنَنتُمۡ فِيٓ أَنفُسِكُمۡۚ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمۡ سَتَذۡكُرُونَهُنَّ وَلَٰكِن لَّا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّآ أَن تَقُولُواْ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗاۚ وَلَا تَعۡزِمُواْ عُقۡدَةَ ٱلنِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ ٱلۡكِتَٰبُ أَجَلَهُۥۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ فَٱحۡذَرُوهُۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٞ٢٣٥
235. Uayollargaishorabilansovchilikqilishlaringyokibunidilingizdasaqlashlaringninggunohiyo'q. Allohularhaqidao'ylashlaringnibiladi. Lekinularbilanyashirinchava'dalashmanglar. Yaxshigaplaraytsangiz, mayli. Iddalaritugamagunichanikohbog'lashgaqasdqilmanglar. Anglabolinglarki, Allohdillaringizdagilarnibiladi. Undanehtiyotbo'linglar, Allohkechiruvchivahalimdir.
Oyatdagi "aknantum" so'zi "ko'nglingizga tugdingiz, dilingizda saqladingiz" kabi ma'nolarda bo'lib, berkitilgan, o'zgalardan yashirilgan har bir narsani anglatadi. Bu oyati karimaga ko'ra, iddadagi xotinning intizor muddati tugamagunicha bir kishi nikohiga ololmaydi, uning ochiq va'dasiga ko'z tutolmaydi, nikohsiz qo'shilsa gunohga botadi. Lekin dilida "shu xotinning iddasi tugasa, unga uylanaman" deb niyat qilsa yoki bu maqsadini ayolga ishoralar bilan (masalan, "men bir xotin axtarib yuruvdim" deyish) bildirsa, hechqisi yo'q. Bundan ortiq so'zlashish shariatda man etilgan. Alloh taolo dillaringizdagi hamma narsani bilib turadi, Uning amrlaridan chekinishdan ehtiyot bo'linglar. Alloh taolo gunohlaringizni kechiruvchi, halim Zotdir. Ibn Abbos oyatdagi: "fima arroztuhum bihi min xitbatin-nisai" jumlasi haqida bunday deganlar: "Masalan, "men uylanmoqchiman, dilimda biror soliha ayolning o'zimga muyassar bo'lishini istayman", deydi". Qosim esa: "Biror ayolga uylanishni diliga tugib qo'ygan kishi o'sha ayolga: "Sen menga ardoqlisan, ko'nglimdagi ayolsan, Alloh taolo senga yaxshilikni ravo ko'rsin" kabi so'zlarni aytishi mumkin", deganlar. Ato bunday deydi: "Ishora bilan ma'lum qiladi, oshkora aytmaydi. "Men bir xotin olish niyatidaman, Allohga shukr, sen hamma orzu qiladigan ayolsan!" deydi, ayol ham erkak qay yo'sinda gap qilgan bo'lsa, shunday gap qiladi, zarracha ortiqcha gapirmaydi. Ayolning valiyi undan yashirincha birovga va'da bermaydi. Ayol agar iddada o'tirgan vaqtida biror kishi bilan va'dalashgan bo'lsayu, keyin u uni o'z nikohiga olgan bo'lsa, ularni ajratib bo'lmaydi". Hasan bunday deydi: "La tuva'iduhunna sirron" (ular bilan yashirincha va'dalashmanglar) oyati zamirida zino mavjuddir". Ibn Abbos roziyallohu anhumo aytadilar: "Al-kitabu ajalah" – iddasi tugagunicha" demakdir" (Buxoriy rivoyati).
لَّا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِن طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ مَا لَمۡ تَمَسُّوهُنَّ أَوۡ تَفۡرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةٗۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى ٱلۡمُوسِعِ قَدَرُهُۥ وَعَلَى ٱلۡمُقۡتِرِ قَدَرُهُۥ مَتَٰعَۢا بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ٢٣٦
236. Teginmayyobirormahrinianiqqilmayturibxotinlaringiznitaloqqilishingizninggunohiyo'q. Boylaringizqodirligigaqarab, yo'qlaringizqo'lidankelganicha, ularnimanfaatlantiringlar. Buyaxshilikqiluvchilarburchidir.
Agar nikoh vaqtida mahr zikr qilinmay, mahrsiz nikoh bo'lib qolsa, hechqisi yo'q, mahr keyin aytilsa ham bo'laveradi. Lekin shu holatda er xotini bilan yaqinlashmay turib, talog'ini bersa, erga hech qanday mahr lozim bo'lmaydi. Shunga qaramay, erning o'z holatiga qarab xotinga uch sidra kiyim, ko'ylak, ro'mol kabi narsalarni xursandchilik bilan berishi lozimdir. Hotinga qo'shilmay turib uning javobini berish gunoh bo'lmaydi. Alloh taoloning bunday ogohlantirishi bor: "EyPayg'ambar, sizlar (mo'minlar) xotinlaringiznitaloqqilsangizlar, ularningiddalaridataloqqilingvaiddanisanang. ParvardigoringizAllohdanqo'rqinglar. (Iddatugaguncha) ularni (yashabturgan) uylaridanhaydabchiqarmangizvaularhamo'zlarichachiqibketishmasin... BuAllohningchegaralaridir, kimAllohchegaralaridantajovuzqilibo'tsa, demak, uo'zjonigazulmqilibdi" (Taloq, 1).
وَإِن طَلَّقۡتُمُوهُنَّ مِن قَبۡلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدۡ فَرَضۡتُمۡ لَهُنَّ فَرِيضَةٗ فَنِصۡفُ مَا فَرَضۡتُمۡ إِلَّآ أَن يَعۡفُونَ أَوۡ يَعۡفُوَاْ ٱلَّذِي بِيَدِهِۦ عُقۡدَةُ ٱلنِّكَاحِۚ وَأَن تَعۡفُوٓاْ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَىٰۚ وَلَا تَنسَوُاْ ٱلۡفَضۡلَ بَيۡنَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٢٣٧
237. Agar mahrini belgilab qo'ygan holda teginmay turib ularni taloq qilsanglar, belgilanganining yarmini berasizlar. Lekin ayol va nikoh bitimi qo'lida bo'lgan kishi mahrni kechib yuborsa, bermaysizlar. Kechib yuborishingiz taqvoga yaqindir. O'zaro bir-biringizga yaxshilik qilishni unutmanglar, Alloh nima qilayotganlaringni ko'rib turadi.
Agar nikoh vaqtida mahr belgilanib, keyin er teginmay turib xotinini taloq qilsa, ana shu belgilangan mahrning yarmini beradi. Agar xotin yo er afv etishsa, bu holda uni bermasa ham bo'ladi. Hotinning afvi shuki, o'sha sobit bo'lgan haqning yarmini ham olmaydi. Erning afvi shuki, xotiniga belgilangan mahrning hammasini beradi yoki oldin mahrini to'la bergan bo'lsa, yarmini qaytarib ham olmaydi. Erning afv etishi taqvoga yaqindir, chunki Alloh taolo nikoh aqdi (tuguni)ni unga topshirgan, nikohni buzmaslik, uni asrash uning qo'lidadir.
Uchinchi Renessans: tarixiy tajribadan zamonaviy taraqqiyotga
Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida ayrim davrlar borki, ular faqat muayyan xalq yoki mintaqaning emas, balki butun jahon taraqqiyotining yo‘nalishini belgilab bergan. Islom sivilizatsiyasining IX–XV asrlardagi yuksalish davri ana shunday tarixiy bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davrda ilm-fanning turli sohalari bir-biridan ajralmagan holda. o‘zaro uyg‘unlikda rivojlandi. Matematika astronomiya bilan, tibbiyot falsafa bilan, geografiya matematika bilan, tilshunoslik tarix bilan, diniy ilmlar esa mantiq va tafakkur madaniyati bilan muloqot qilgan. Bugun fanlararo tadqiqot, raqamli gumanitaristika, sun’iy intellekt va kompleks ilmiy yondashuvlar jahon ilm-fanining eng muhim yo‘nalishlariga aylangan bir paytda, o‘sha tarixiy tajriba yanada qiziqarli ahamiyat kasb etmoqda.
Mazkur uyg‘unlik tasodifiy emas edi. U Qur’oni karimda ilmga berilgan yuksak qadr, tafakkurga da’vat, insonni borliqni anglashga chorlovchi g‘oyalar bilan mustahkamlangan ilmiy dunyoqarash mahsuli edi. Shu sababli o‘sha davr olimlarini bugungi zamonaviy tushunchalardagi qat’iy «mutaxassisliklar» doirasiga joylashtirish qiyin.
Forobiy falsafa, mantiq, siyosat, axloq va musiqa nazariyasi bilan shug‘ullangan. Xorazmiy matematika va astronomiya sohalarida ishlagan. Beruniy astronomiya, geografiya, geodeziya, mineralogiya, tarix va etnografiyaga oid asarlar yaratgan. Ibn Sino tibbiyot bilan bir qatorda falsafa, mantiq va tabiiy fanlar haqida ham keng tadqiqotlar olib borgan. Ulug‘bek esa davlat boshqaruvi, ta’lim va astronomik tadqiqotlarni birlashtirgan ilmiy muhitni shakllantirgan. Bu misollarning umumiy jihati shundaki, bilim sohalari o‘rtasidagi chegaralar qat’iy bo‘lmagan.
Bugun «interdissiplinar tadqiqot» deb ataladigan yondashuvning ayrim tamoyillari aynan ana shu intellektual an’analar bilan hamohang.
Shuningdek, islom sivilizatsiyasining intellektual merosini faqat tabiiy va aniq fanlar bilan cheklash ham to‘g‘ri emas. Chunki diniy ilmlar sohasida ham manbalarni yig‘ish, tekshirish, tasniflash va baholashga qaratilgan murakkab ilmiy an’analar shakllangan.
Imom Buxoriyning hadis ilmidagi merosi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Hadislarni saralashda roviylar haqidagi ma’lumotlar, rivoyat zanjiri va boshqa mezonlar o‘rganilgan. Imom Moturidiy esa aqidaviy masalalarni aql va naql uyg‘unligi asosida tahlil qilgan. Uning merosi islom intellektual an’anasida aqliy dalillash va diniy bilim o‘rtasidagi munosabat masalasida muhim o‘rin tutadi.
Shu jihatdan Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy yoki faqat ilmiy tarix sifatida emas, keng intellektual jarayon sifatida ko‘rish mumkin.
O‘zbekistonda ilgari surilayotgan Uchinchi Renessans g‘oyasi tarixiy ilmiy merosni zamonaviy taraqqiyot ehtiyojlari bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuvning markazida ilm-fan, ta’lim, innovatsiya, madaniyat va ma’naviyatni o‘zaro bog‘liq tizim sifatida rivojlantirish g‘oyasi turadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ham ana shu konsepsiyaning muhim amaliy ifodalaridan biridir.
Markazning vazifasi faqat tarixiy eksponatlarni namoyish qilish bilan cheklanmaydi.
Uning konsepsiyasida islom sivilizatsiyasining ilm-fan, ta’lim, falsafa, san’at, me’morchilik va insonparvarlik sohalaridagi merosini kompleks ravishda o‘rganish va namoyish etish g‘oyasi mujassam.
Nafaqat muzey, balki intellektual platforma
Markazni an’anaviy muzey tushunchasi doirasidagina baholash uning konsepsiyasini to‘liq ifodalamaydi. Zamonaviy muzey faqat eksponat saqlaydigan joy emas. U tadqiqot, ta’lim, raqamlashtirish va xalqaro ilmiy muloqot markaziga aylanishi mumkin. O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazi konsepsiyasida ham ana shu yondashuv muhim o‘rin tutadi.
Qadimiy qo‘lyozma — shunchaki tarixiy buyum emas. U til, tarix, matnshunoslik, kodikologiya, san’at, materialshunoslik va raqamli texnologiyalar nuqtayi nazaridan tadqiq qilinishi mumkin bo‘lgan murakkab manba. Arxeologik merosni o‘rganishda esa geoinformatsion tizimlar, raqamli modellashtirish, 3D texnologiyalar va boshqa zamonaviy usullardan foydalanish imkoniyatlari kengaymoqda. Shunday qilib, madaniy merosni o‘rganishning o‘zi fanlararo jarayonga aylanmoqda.
O‘tmishni sun’iy intellekt bilan bog‘lash
Texnologiyalar madaniy merosni o‘rganish usullarini ham o‘zgartirmoqda.
Qo‘lyozmalarni yuqori sifatda raqamlashtirish, matnlarni elektron bazalarga kiritish, sun’iy intellekt yordamida matnlarni tahlil qilish, 3D modellar yaratish va virtual muhitlarda tarixiy obyektlarni qayta tiklash imkoniyatlari ilmiy tadqiqotlar uchun yangi yo‘nalishlarni ochmoqda.
Bu yerda muhim nuqta bor. Texnologiya tarixning o‘rnini bosmaydi — u tarixni yangi avlod uchun tushunarli va tadqiqot uchun yanada ochiq qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining konsepsiyasi ham o‘tmishdagi ilmiy merosni zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuv tarixiy bilimni arxiv va kitoblar doirasidan chiqarib, xalqaro tadqiqotchilar, talabalar va keng jamoatchilik uchun ochiq intellektual resursga aylantirish imkonini beradi.
«Ma’rifat bilan jaholatga qarshi»
Islom sivilizatsiyasining ilmiy merosini o‘rganishning yana bir ahamiyati bor.
Global axborot makonida din, tarix va madaniyat haqida turli xil, ba’zan bir-biriga zid tasavvurlar yuzaga kelganda tarixiy merosni ilmiy asosda tushuntirish nafaqat madaniy, balki ma’rifiy ahamiyatga ham ega.
Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy marosimlar yoki siyosiy voqealar orqali emas, balki matematika, tibbiyot, astronomiya, falsafa, geografiya, me’morchilik va boshqa sohalardagi yutuqlar bilan birga o‘rganish uning murakkab va ko‘p qirrali tabiatini yaxshiroq anglash imkonini beradi.
Shu ma’noda ma’rifat tarixiy bilimni zamonaviy axborot muhitidagi noto‘g‘ri talqinlarga qarshi muhim vositaga aylantirishi mumkin.
O‘zbekistonning yangi xalqaro ilmiy platformasi
Islom sivilizatsiyasi bir mamlakat yoki bir xalqning merosi emas. U Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Janubiy Osiyo va boshqa hududlarni qamrab olgan keng tarixiy va intellektual makonni ifodalaydi. Shu sababli bu merosni o‘rganish ham xalqaro hamkorlikni talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi oldidagi muhim vazifalardan biri ham turli mamlakatlarning olimlari, universitetlari, muzeylari va ilmiy-tadqiqot markazlari o‘rtasida muloqotni kuchaytirishdan iborat.
Bu O‘zbekistonning o‘z tarixiy merosini dunyoga tanitish bilan birga, mamlakatni global gumanitar tadqiqotlarning faol ishtirokchisi sifatida namoyon etishiga xizmat qilishi mumkin.
Uchinchi Renessansning asosiy kuchi
Uchinchi Renessans haqida gap ketganda, masala faqat yangi binolar qurish yoki yangi muassasalar tashkil etishdan iborat emas. Asosiy savol boshqa: O‘zbekiston o‘zining boy ilmiy merosini zamonaviy bilim va innovatsiyalarga qanday aylantira oladi? Bu savolning javobi ilm-fan, ta’lim, texnologiya, madaniyat va inson kapitalining bir nuqtada birlashishini talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ahamiyati ham shu nuqtada namoyon bo‘ladi. U tarixiy merosni saqlash bilan birga, uni tadqiq qilish, raqamlashtirish, xalqaro ilmiy muloqotga olib chiqish va yangi avlodga yetkazish uchun platformaga aylanishi ko‘zda tutilmoqda.
Shu ma’noda Markazni o‘tmishga bag‘ishlangan inshoot emas, kelajakka yo‘naltirilgan intellektual investitsiya sifatida baholash mumkin.
Chunki sivilizatsiyaning haqiqiy qiymati faqat uning o‘tmishda yaratgan merosi bilan emas, balki bu meros yangi avlod uchun qanday yangi bilim va g‘oyalarga aylanishi bilan ham o‘lchanadi.
Xorazmiyning hisoblash usullaridan bugungi algoritmlargacha, Beruniyning kompleks tadqiqotlaridan zamonaviy fanlararo loyihalargacha, Ulug‘bek rasadxonasidan raqamli astronomiyagacha bo‘lgan yo‘l bir haqiqatni ko‘rsatadi: ilm taraqqiyoti chegaralar emas, muloqot va hamkorlik orqali tezlashadi.
Ehtimol, Uchinchi Renessansning eng muhim vazifasi ham ana shunda — ajdodlar yaratgan bilimlarni shunchaki eslash emas, balki ulardan yangi bilimlar yaratish uchun foydalanish. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi esa ana shu g‘oya atrofida shakllanayotgan yangi intellektual muhitning muhim platformalaridan biridir.
Muallif: Abulfayz Sayidasqarov, iccu.uz
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
