“Rabbingizni g'azablantirgan bo'lasiz...”
«Agar huzuringga oyatlarimizga iymon keltirganlar kelsalar: “Sizlarga salom bo'lsin, Rabbingiz O'z zimmasiga rahmatni yozdi. Sizdan kim bilmasdan yomonlik qilsa, so'ngra tavba qilib, solih amal qilsa, bas, albatta, U Zot mag'firatli va rahmli Zotdir”, deb ayt» (An'om surasi, 54-oyat).
“Sizlarga salom bo'lsin”. Imom Tabaroniy Habbob roziyallohu anhudan rivoyat qiladi: «Aqro ibn Hobis Tamimiy, Uyayna ibn Hisn Fazoriy Payg'ambarimiz alayhissalomning huzurlariga kelganlarida u zotni Bilol, Suhayb, Ammor, Habbob va boshqa zaifhol mo'minlar bilan gaplashib o'tirganlarini ko'rdilar va ularni haqorat qildilar. Ular Nabiy alayhissalomga: “Biz sizdan o'zimizga xos majlis qilishingizni istaymiz. Arablar fazlimizni bilib qo'yishsin. Oldingizga arab qabilalarining vakillari kelib turadi. Biz o'sha arablarga anavi qulvachchalar bilan birga o'tirgan holda ko'rinishdan uyalamiz. Biz kelganimizda ularni chiqarib yuboring. Gapimizni tugatib ketganimizdan so'ng, xohlasangiz, ular bilan o'tiraverasiz”, deyishdi.
Payg'ambarimiz alayhissalom qog'oz keltirishni va yozish uchun hazrat Alini chaqirishni amr qildilar. Biz bir chetda o'tirar edik. Shu payt Jabroil alayhissalom: “Ertayu kech Rabbilariga Uning yuzini iroda qilib duo etayotganlarni haydama! Ularning hisobidan sening zimmangda hech narsa yo'q. Sening hisobingdan ularning zimmasida hech narsa yo'q. Ularni haydab, zolimlardan bo'lib qolma” (An'om surasi, 52) oyatini nozil qildi. So'ngra: “Oramizdan Alloh ne'mat bergan shularmi?” deyishlari uchun shunday qilib, ba'zilarni ba'zilari ila sinadik. Allohning O'zi shukr qiluvchilarni yaxshi biluvchi emasmi?” oyati karimasi tushdi. Keyin esa: “Agar huzuringga oyatlarimizga iymon keltirganlar kelsalar: “Sizlarga salom bo'lsin, Rabbingiz O'z zimmasiga rahmatni yozdi”, oyati nozil bo'ldi. Nabiy alayhissalom qo'llaridagi qog'ozni tashladilar-da, bizlarni chaqirdilar.
Biz oldilariga kelganimizda: “Sizlarga salom bo'lsin, Rabbingiz O'z zimmasiga rahmatni yozdi”, deb kutib oldilar». .
Ushbu hodisadan so'ng Nabiy alayhissalom oyatda nazarda tutilgan sahobalarni ko'rishlari bilan birinchi salom berar va: “Ummatimdan ularga birinchi bo'lib salom berishimni buyurgan kishilarni bor qilgan Allohga hamd bo'lsin”, der edilar.
Ushbu izohga ko'ra, oyatdagi “salom” Nabiy alayhissalom taraflaridan berilmoqda. Bir o'rinda: «Salom Alloh taolo tomonidan berilmoqda. Ya'ni: “Ularga salomimizni etkazing”, ma'nosida», deyiladi. Ikki fikr ham o'sha odamlarning Alloh taolo nazdida darajasi va maqomi ulug' ekaniga dalil.
Imom Muslim rahimahulloh Oiz ibn Amrdan rivoyat qiladi: «Abu Sufyon o'shanda Salmon, Suhayb, Bilol va bir necha sahoba roziyallohu anhum oldidan o'tdi. Ular: “Allohga qasam, biz uni o'ldirolmadik”, dedilar. Bu gapni eshitgan Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu: “Quraysh raisiga shunday demoqdamisiz?!” dedi. So'ng borib bu haqda Nabiy alayhissalomga xabar qildi. Payg'ambarimiz alayhissalom: “Ey Abu Bakr, balki siz ularning jahlini chiqargandirsiz. Agar ularni g'azablantirgan bo'lsangiz, darhaqiqat, Rabbingizni g'azablantirgan bo'lasiz”, dedilar. Abu Bakr Siddiq ularning oldiga qaytib: “Ey birodar-do'stlarim, sizni xafa qilmadimmi?” deb so'radi. Ular: “Yo'q, ey birodar, Alloh sizni mag'firat qilsin”, dedilar». Hadisi sharifda oyati karima sahobalarning yuksak darajalari va hurmatlariga dalildir.
Ushbu dalillardan solihlarni hurmatlash, ularni g'azablantiradigan, ularga ozor beradigan narsalardan chetlashish lozimligi kelib chiqadi. Ya'ni kim Allohning do'stlaridan birortasini ranjitsa, Parvardigor g'azablanadi va uni iqobiga giriftor qiladi.
Ibn Abbos roziyallohu anhumo: “Oyati karima Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali roziyallohu anhum haqida nozil bo'lgan”, degan. Fuzayl ibn Iyoz: «Musulmonlardan bir necha kishi kelib: “Gunoh qildik. Biz uchun istig'for so'rasangiz”, deganlarida, Nabiy alayhissalom ular aytganday qilmaganlar. Shundan so'ng ushbu oyati karima nozil bo'lgan», deydi.
Anas ibn Molik roziyallohu anhudan ham xuddi shunday rivoyat bor.
“Rabbingiz O'z zimmasiga rahmatni yozdi”. Ya'ni O'zining haq va rost xabari etib zimmasiga vojib qildi. Bir qavlda: “Alloh taolo ushbu oyati karimani Lavhul Mahfuzga yozdi”, deyilgan.
“Sizdan kim bilmasdan yomonlik qilsa...” Mujohid rahimahulloh: “Bilimsizlik sabab gunoh qilgan har bir kishi johil deyiladi”, degan. Bir o'rinda: “Kim oxirat hayotidan ko'ra dunyo hayotini afzal ko'rsa, u johildir”, deyilgan.
“So'ngra undan keyin tavba qilib, solih amal qilsa, bas, albatta...” Oyat kufrdan tavba qilishni o'z ichiga olmaydi. Chunki oyat: “Agar huzuringga oyatlarimizga iymon keltirganlar kelsalar”, deb vasflagan kishilar uchun xitobdir. Oyatda musulmonning gunohdan tavba qilayotgani nazarda tutilgan.
“Bilmasdan...” Bu o'rinda xato nazarda tutilmayapti. Chunki xato uchun tavba qilishning hojati yo'q. Balki oyatda shahvat sababidan qilingan gunoh uchun tavba nazarda tutilmoqda. Bundan anglashiladiki, mo'min bilaturib gunohga qo'l ursa, so'ng haqiqiy tavba qilsa, Alloh taolo uning tavbasini qabul qiladi.
“Sizdan kim bilmasdan yomonlik qilsa”. Hasan Basriy rahimahulloh: “Gunoh qiluvchi har bir kishi”, degan. Boshqa bir o'rinda yana bunday keladi: “Agar kishi amalining oqibati yomon ekanini bilsa edi, dunyo lazzatlaridan ko'ra oxiratdagi juda ko'p yaxshiliklarni afzal ko'rgan bo'lardi”.
“U Zot mag'firatli va rahmli Zotdir”. Iqobini bekor qilishi sababidan – Mag'firatli Zot. Oxiri rahmat bo'lgan tavbaga erishtirishi sababidan – Rahmli Zot.
“Tafsiri Qurtubiy”, “Tafsiri Roziy” va
“Tafsiri hilol” asarlari asosida
G'ijduvon tumani bosh imom-xatibi
Orif AMONOV tayyorladi.
"Hidoyat" jurnalining 10-sonidan olindi
Marg‘ilonning uch muqaddas qadamjosi
Marg‘ilon – Farg‘ona vodiysining eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Uning tarixini faqat me’moriy obidalar, qadimiy ko‘chalar yoki mashhur hunarmandchilik an’analari bilangina emas, balki asrlar davomida xalq e’zozida bo‘lib kelayotgan ziyoratgohlarsiz ham tasavvur etib bo‘lmaydi, xabar bermoqda O‘zA.
Shahardagi Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozor ana shunday tarixiy-ma’naviy maskanlar sirasiga kiradi. Ularning har biri o‘z tarixi, rivoyatlari va xalq xotirasidagi o‘ziga xos o‘rniga ega.
Marg‘ilonning qadimiy ziyoratgohlaridan biri Pir Siddiq majmuasidir. Xalq orasida bu qadamjo bilan bog‘liq turli rivoyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Ziyoratgoh Pir Siddiq nomi bilan bog‘liq bo‘lib, “siddiq” so‘zi arab tilida haqgo‘y, rostgo‘y, haqiqatga sodiq inson ma’nolarini anglatadi. Shu jihatdan ziyoratgoh nomi ham xalq tasavvurida ezgulik, iymon va rostgo‘ylik kabi fazilatlar bilan uyg‘unlashib ketgan. Majmuadagi me’moriy yechimlar, ayniqsa, gumbazli inshootlar va qadimiy qabrlar Marg‘ilonning o‘tmishdagi shaharsozlik va me’morchilik an’analaridan darak beradi.
Pir Siddiq ziyoratgohi nafaqat ziyorat maskani, balki Marg‘ilonning tarixiy xotirasini o‘zida mujassam etgan qadamjolardan biri sifatida ahamiyatlidir. Marg‘ilon tarixi buyuk alloma Burhoniddin Marg‘inoniy nomi bilan chambarchas bog‘liq. XII asrda yashab ijod qilgan alloma islom huquqshunosligi, xususan, hanafiy fiqhi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Uning butun islom olamida mashhur bo‘lgan “Hidoya” asari asrlar davomida muhim huquqiy manba sifatida qadrlanib kelgan.
Marg‘ilonda alloma nomi bilan bog‘liq Chillaxona ham xalqning ma’naviy xotirasida alohida o‘rin tutadi. “Chillaxona” atamasi odatda insonning ma’lum muddat xilvatda qolib, tafakkur, ibodat va ruhiy tarbiya bilan mashg‘ul bo‘ladigan joyini anglatadi. Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi bilan bog‘liq rivoyatlar ham allomaning ilm yo‘lidagi mashaqqatli izlanishlari va ma’naviy kamolotini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu maskanni faqat ziyoratgoh sifatida emas, balki buyuk allomaning ilmiy-ma’naviy merosini anglashga xizmat qiluvchi tarixiy xotira joyi sifatida ham baholash mumkin.
Marg‘ilondagi yana bir o‘ziga xos maskan – Kaptarli mozor. Uning nomi bilan bog‘liq xalq rivoyatlari turlicha. Ayrim hikoyalarda bu joyda kaptarlar ko‘p bo‘lgani, shu sababli mozor “Kaptarli” deb atalgani aytiladi. Kaptar esa xalq tasavvurida tinchlik, poklik va ezgulik ramzi sifatida qabul qilinadi. Kaptarli mozor haqidagi ma’lumotlarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish Marg‘ilonning mahalliy tarixini yanada boyitishga xizmat qiladi. Buning uchun arxiv hujjatlari, qadimiy xaritalar, qabrtoshlaridagi yozuvlar, vaqf hujjatlari va xalq orasida saqlanib kelayotgan og‘zaki tarix namunalarini tadqiq etish muhim. Zero, xalq xotirasida asrlar davomida saqlanib kelayotgan rivoyatlar ham tarixiy-etnografik tadqiqotlar uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
Uch qadamjo – bir tarix. Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozorni birlashtirib turgan asosiy jihat ularning Marg‘ilonning ma’naviy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rnidir. Bu qadamjolar xalqning ajdodlarga hurmat, muqaddas joylarni asrash, ezgulik va ma’rifatni qadrlash kabi an’analarini o‘zida mujassam etadi.
Ularning har biri Marg‘ilon tarixining turli qirralarini namoyon etadi: Pir Siddiq – diniy-ma’naviy merosni, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi – ilm va tafakkur an’analarini, Kaptarli mozor esa xalq xotirasi va mahalliy rivoyatlarning uzviyligini ifodalaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
