Hanafiy mazhabi dalillarining ustunligi
Bugungi dunyo musulmonlarining qariyb 50%ini hanafiylar tashkil qiladi. Habafiy mazhabi to'rt ahli sunna mazhablarining eng avvalgisi hisoblanadi. Bu mazhabning ahamiyatli tomonlaridan biri shundaki, bu mazhab faqatgina Abu Hanifa rohmatullohi alayhning fikrlari bilan emas, balki shogirdlarining qavllari bilan ham mustahkamlangan. Imom Abu Hanifaning o'ziga xos dars o'tish usuli muallim va mutaallimni birdek ilmiy saviyasini oshirishga qaratilgan edi. U zot o'rtaga bir fikrni tashlab, uni shogirdlari bilan birga muhokama qilar, har kim bu masala ustida o'z fikrini erkin bayon qilgach, barchaning fikridan hosil bo'lgan xulosani yasab, barcha atrofida jamlangan olimlar u kishini tasdiqlagach yozdirar edilar. Mana shuning o'zi ham Abu Hanifa rohmatullohi alayhning ilmi muttasil o'sib, fikri to'lishib borishida muhim ahamiyat kasb qildi. Shu bilan birga Abu Hanifa rohmatullohi alayh fiqh fanini alohida fan sifatida tartiblagan zotdirlar. Imom Shofi'iyning mashhur so'zlarida u kishi: “Fiqhda barcha olimlar Abu Hanifaning oila ahlidir. U zotga teng kelib masala ayta oladigan kishi yo'q”, deydilar.
Hanafiy mazhabi ulamolari fiqhning 4 asosiy manbaini e'tirof etish bilan birga boshqa mazhablar vakillariga nisbatan fiqh talablariga rioya etishning qiyos va ijtihod usullaridan kengroq foydalanadi. Bu mazhabning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: Qur'oni karimdan hukm olishda oyatlarning nosix va mansuxlarini obdon aniqlab olish; hadisi shariflardan huquqqa doirlarini shar'iy hukmlarga asos qilib olishda har bir hadisning sahihligiga katta e'tibor berish va ularning nosix, mansuxligini chuqur aniqlash; sahobalarning ittifoq ila chiqargan qarorlari (ijmo') hamda qiyos va ijtihod usullariga binoan huquqiy xulosa chiqarishdan tashqari istihson deb ataluvchi qo'shimcha manbadan ham foydalanish.
Hanafiy mazhabi oddiy huquq(urf-odat)dan ham huquqning keng mustaqil yordamchi manbai sifatida foydalanadi, bu hol hayotiy ehtiyojlarni va mahalliy odatlarni hisobga olib huquqiy qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Bu mazhab qoidalari mo'tadilligi, birmuncha yumshoqligi, qulayligi, xalqlarning mahalliy an'analarini e'tiborga olganligi sababli 11-asrdan boshlab shimol va sharqqa keng yoyilgan. Kichik Osiyo, Bolqon, Shimoliy Kavkaz, Qora dengiz, Volga bo'ylari, O'rta Osiyo mamlakatlari, Afg'oniston, Hindiston va Hitoyning olis hududlariga tarqalgan. Hozirgi davrda dunyo musulmonlarining qariyb yarmi, shu jumladan, yurtimiz musulmonlari hanafiy mazhabiga amal qilgan holda musulmonchilik qonun-qoidalarini bajarib kelmoqda.[1]
Mazhabimizning dalillari bayon qilinganda har bir hukm quyidagi dalillarning biri bilan hujjatlangan bo'lmog'i lozimligi ta'kidlanadi.
Quroni karim
Sunnati nabaviy
Ijmo
Qiyos
Istehson
Al — masolih al- mursal
Urf va taomul
Shar'u man qablana
Sahobalar va tobeinlar mazhabi
Sadduz zaroye'
Istishob
Ushbu qismlardan avvalgi beshtasi hanafiy mazhabida doimiy qo'llanib keladi.
Ijmo (arab. — yakdillik, yakdillik bilan qabul qilingan qaror; ijmo al-umma — diniy jamoaning yagona fikri) — Qur'on va hadislarda aniq ko'rsatma berilmagan huquqiy masalani hal qilishda faqih va mujtahidlarning to'planib, yagona fikrga kelgan holda hukm chiqarishi (fatvo berishi). Shariat dasturlariga keyinchalik kiritilgan 3manba. Shariatda shunday yo'l bilan chiqarilgan hukm shar'iy (qonuniy) deb qabul qilingan.[2]
Qiyos (arab. — taqqoslash) — shariat manbalaridan biri (Qur'on, sunna, ijmo bilan birga). Qiyosda dastlabki 2 manba — Qur'on va sunnatda berilmagan biror huquqiy masala ulardagi shunga o'xshash masala bo'yicha berilgan ko'rsatmaga taqqoslash yo'li bilan sharh etilgan. Mas: aroqning shayton ishi ekanligi, urush — janjal, adovat chiqarishi sababidan u Qur'oni karimda man etilgan. Aroqdan boshqa mast qiluvchi ichimliklar haqida biror narsa aytilmagan. Lekin mujtahid ulamolar mast qiluvchi ichimliklarning hammasida ham aroq kabi salbiy natijalar bo'lishini hisobga olib, unga Qiyos qilganlar va harom deb hukm chiqarganlar. Qiyos faqihlar huquqini kengaytirib, shariatni turmushning turli tomonlariga tatbiq etishga imkoniyat bergan. Shu bilan birga Qiyos islom dinini zamon va taraqqiyot ila yonmayon yurishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. [3]
Istehson lug'atda “bir narsani yaxshi deb hisoblash” ma'nosida bo'lib, istilohda esa mujtahidning ochiq ravshan qiyosdan maxfiy qiyosga, kulliy hukmdan juz'iy hukga o'tishligidir. Demak, istehson aslida qiyos uslubi bo'lib qiyosni rivojlantirish uchun ishlab chiqilgan.
Maslahatul mursal lug'atda “bosh qo'yilgan erkin manfaatlar” ma'nosida bo'lib, biror ishni qilish yoki qilmaslik borasida tayin dalil bo'lmagan lekin shariatning umumiy qonun qoidalariga zid kelmaydigan shariat maqsadiga muvofiq keluvchi umummanfaatga xizmat qiladigan narsadir.
Urfi taomil — Urf lug'atda “tanilgan narsa” ma'nosini anglatib, istilohda esa odamlar, umuman jamiyat o'rganib hammaga tanish bo'lib qolgan sog'lom tabiat qabul qiladigan ish yoki sozdir.
Shar'u man qoblana lug'atda “bizdan oldingilarning shariati” degan ma'noni anglatadi. Avvalgi Payg'ambarlar va ularning ummatlariga joriy qilingan shariatlar tushuniladi.
Sahobaning gapi hujjat ekani — sahobalar Payg'ambarimiz solallaohu alayhi vasallam bilan ko'rishib, U Zotga iymon keltirgan kishilar. Ilmda kamolga yetganligi; arab tilini mukammal bilishlari, taqvodorligi va adolatli ekanligi: hadislarni vorid bo'lish sababini hammadan yaxshi bilishlari, shariatning maqsadlarini chuqur anglashlari tufayli ularning gaplari diniy ijtihodlari hanafiy, molikiy hamda hanbaliy mazhablarida hujjat bo'la oladi.
Sadduz zaraye' lug'atda “vositalarni to'sish” ma'nosida. Istilohda esa shariatda man qilingan narsani qilishga olib boradigan vositalarni to'sish, man etishdir.[4]
Istishob lug'atda “suhbatni talab qilish, do'st qilib olmoq” ma'nolarida. Fiqhiy istilohda esa avval mavjud bo'lgan bois bir narsani o'zgartiruvchi bo'lmasa, uni keyin ham bor deb hukm chiqarishdir.
Mazhabboshimiz haqlarida yetuk olimlardan biri Hafs ibn Fayyoz diqqatga sazovor bunday fikrni aytadi: “Abu Hanifaning fiqh haqidagi gapi she'rdan nozikroq”. Bir qarashda oddiy tuyulgan bu so'zlarni biz bejizga diqqatga sazovor demadik. Nazm juda nozik so'zlar bilan ifoda etilishi va shu tarzdagi go'zal iboralar to'plamidan she'r tug'ilishi ma'lum. Abu Hanifa rohmatullohi alayh fiqh – masala haqida gapirar ekanlar, huddi ilhom bilan she'r o'qib kelganidek, balki undan ham nozikroq, undan ham chiroyliroq qilib yetkazardilar. Shuning uchun Abu Hanifani faqat johil odamgina ayblaydi, aqli bor odam u kishini taniydi va albatta e'tirof etadi. Zamondoshlari va ulardan keyin kelgan ulamolar, dunyo tan olgan shaxslar Imomi A'zam rohmatullohi alayhni mana shu darajada ta'riflaydilar.
Islom olamida tan olingan olimlarning buyuk imomimiz haqidagi bu e'tiroflarini behuda keltirmayapmiz. Qanday ulug' ustozga ergashayotganimizni, imomimiz, mazhabimiz rahbari Qur'on-u hadisni, islom dinini bizga bu darajada mukammal yetkazgan inson ekanini shoyad yaxshiroq tanisak, johil bo'lib qolishdan saqlansak, va alal-oqibat, yaxshiliklar qadriga ham yetsak.
S.Zikriyayev,
“Sayyid Muhyiddin maxdum”
o'rta maxsus islom bilim yurti mudarrisi
[1] Wikipediya: Abdulaziz Mansur
[2] Wikipediya
[3] O' zbekiston milliy ensiklopediyasi birinchi jild (2000-2005)
[4] Hanafiy fiqhi tarixi, manbalari va istilohlari 95 – 101 betlar.
Halol ham, harom ham aniqdir
Islom dini inson hayotining barcha jabhalarini qamrab olgan va uning turmush tarzini tartibga soluvchi hayot tarzi sifatida tushuniladi. Islom halol va harom tushunchalarini aniq belgilab, insonlarga faqatgina halol narsalardan foydalanishni tavsiya qiladi. Halollik nafaqat moddiy jihatdan, balki ma’naviy va ruhiy poklik uchun ham muhimdir.
Qur’oni karimda halol rizq haqida
Alloh taolo insonlarga halol va pokiza rizqlarni tanlashni buyuradi. Qur’oni karimda shunday marhamat qilinadi:
“Ey odamlar, yerdagi halol-pok narsalardan tanovul qilingiz va shaytonning izlaridan ergashmangiz! Albatta, u sizlarga aniq dushmandir” (Baqara surasi, 168-oyat).
Bu oyatdan anglashiladiki, inson halol va pokiza rizq iste’mol qilishi kerak. Harom narsalar nafaqat jismoniy, balki ruhiy zarar ham yetkazadi.
Halol kasb
Islom halol mehnat qilish va halol kasb topishga katta ahamiyat beradi. Rosululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
Miqdom ibn Ma’dikarib roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
“Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Hech kim qo‘l mehnati bilan topib yeganidan yaxshi taom yegan emas. Allohning nabiysi Dovud alayhissalom qo‘l mehnati bilan kun ko‘rar edi”, – dedilar”.
(Imom Buxoriy “Sahih”da rivoyat qilgan).
Halol kasb insonga nafaqat moliyaviy barqarorlik, balki ruhiy xotirjamlik ham olib keladi. Halol mehnat qilib topilgan rizqda baraka bo‘ladi va oila ham tinch-osoyishta hayot kechiradi.
Halol nikoh
Nikoh insoniyatning ma’naviy va jismoniy pokligi uchun muhim vositadir. Qur’oni karimda shunday buyurilgan:
“ ….Sizlar uchun (nikohi) halol bo‘lgan ayollarga, ikkita, uchta, to‘rttadan uylanaveringiz….” (Niso surasi, 3-oyat).
Halol nikoh oilaviy tinchlik va muhabbat manbai bo‘lib, kelajak avlodning sof va tarbiyali bo‘lishiga xizmat qiladi. Rosululloh (sollallohu alayhi vasallam) shunday deganlar:
“Nikoh mening sunnatimdir, kimki sunnatimdan yuz o‘girsa, u bizdan emas” (Imom Buxoriy rivoyati).
Shuning uchun ham Islom halol nikohni qo‘llab-quvvatlaydi va uni muqaddas deb biladi.
Halol taom
Halol taom insonning sog‘lig‘i va ruhiy holatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam shunday deganlar:
“Halol va pokiza taom yenglar, shunda duolaringiz qabul bo‘ladi.” (Imom Muslim rivoyati)
Halol taom insonga kuch-quvvat beradi, sog‘lom hayot kechirishga yordam beradi va ibodatlari qabul bo‘lishi uchun zamin hozirlaydi.
Halol savdo va tadbirkorlik
Islom halol savdoni rag‘batlantiradi va adolatli tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlaydi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
“Rostgo‘y va ishonchli savdogar payg‘ambarlar, siddiqlar va shahidlar bilan birga bo‘ladi.” (Imom Termiziy rivoyati)
Halol savdo bilan shug‘ullangan inson jamiyat uchun manfaatli bo‘lib, uning boyligida baraka bo‘ladi. Shuningdek, u o‘z mijozlari va hamkorlari oldida ishonchli bo‘lishi kerak.
Halol turmush tarzi
Halollik faqat oziq-ovqat va moliyaviy ishlar bilan cheklanib qolmaydi. Insonning hayot tarzi ham halollikka asoslangan bo‘lishi lozim. Bu degani, inson halol muloqot qilishi, halol ishlar bilan shug‘ullanishi va adolatli yo‘l tutishi kerak. Bu xususda Qur’oni karimda shunday marhamat qilinadi:
“ U (payg‘ambar) ularni yaxshilikka buyuradi, yomonlikdan qaytaradi va pok narsalarni halol qilib, nopok narsalarni ularga harom qiladi…..” (A’rof surasi, 157-oyat)
Xulosa
Islom dini halollikka katta ahamiyat beradi. Halol rizq, halol mehnat, halol nikoh va halol taom insonning jismoniy sog‘lig‘i, ruhiy pokligi va ma’naviy kamolotini ta’minlaydi. Shuning uchun ham har bir musulmon halollikka rioya qilishi, halol yegulik yeyishi va halol mehnat qilishi lozim. Chunki halol narsalar inson hayotida baraka, tinchlik va farovonlik keltiradi.
Alloh taolo barchamizni halol va pokiza hayot kechirishga muvaffaq qilsin! Omin.
Islomda harom narsalar va ularning zararli jihatlari
Islom dini inson hayotining har bir sohasiga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatib, unga halol va harom tushunchalarini aniq belgilab bergan. Harom narsalardan saqlanish musulmon kishining burchi bo‘lib, bu insonning jismoniy va ma’naviy sog‘lomligi uchun muhim ahamiyatga ega. Qur’on va hadislarda harom qilingan narsalar va ularning zararlari haqida ko‘plab ta’kidlar keltirilgan.
1. Harom oziq-ovqat va ichimliklar
Islom dini muayyan taom va ichimliklarni harom deb belgilagan. Qur’oni Karimda shunday marhamat qilinadi:
“U sizlarga o‘limtik, qon, cho‘chqa go‘shti va Allohdan o‘zgaga atab so‘yilgan narsalarni (iste’mol qilishni qat’iy) harom qildi….” (Baqara surasi, 173-oyat)
Harom taom va ichimliklarning zararlari:
Sog‘liq uchun zararli: Harom qiling an go‘shtlar va ichimliklar inson organizmiga zarar yetkazadi.
Ruhiy va ma’naviy poklikni yo‘qotish: Harom taom iste’mol qilish insonning ibodati va duolarining qabul bo‘lishiga ta’sir qiladi.
Jamiyatga salbiy ta’sir: Spirtli ichimliklar va harom mahsulotlar jamiyatda buzg‘unchilikka olib keladi.
Rosululloh sollallohu alayhi va sallam aytganlar: “Albatta, Alloh halol va haromni aniq bayon qildi. Kim shubhali narsalardan saqlansa, din va nomusini saqlagan bo‘ladi.” (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati)
2. Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar
Islom spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni qat’iy harom qilgan. Qur’onda shunday buyurilgan:
” Ey imon keltirganlar! Albatta, may (mast qiluvchi ichimliklar), qimor, but-sanamlar va (fol ochadigan) cho‘plar shaytonning ishidan iborat ifloslikdirki, undan chetlaningiz! Shoyad (shunda) najot topsangiz.” (Moida surasi, 90-oyat)
Zararli jihatlari:
Aql va ongni zaiflashtirish: Spirtli ichimlik va giyohvand moddalar insonning fikrlash qobiliyatini yo‘qotadi.
Ijtimoiy muammolar: Ichkilikbozlik va giyohvandlik oilaviy va jamiyatda muammolarni keltirib chiqaradi.
Jinoyat va buzg‘unchilik: Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar jinoyatlar va jamiyatda tartibsizliklarni ko‘paytirishga sabab bo‘ladi.
3. Qimor va nohaq yo‘l bilan boylik orttirish
Qur’oni Karimda qimor va noxaq yo‘l bilan boylik orttirish qattiq qoralanadi:
” Shayton may bilan qimor (yordami)da o‘rtalaringizga adovat va nafrat solishni va sizlarni Allohning zikri hamda namozdan qaytarishni xohlaydi. Bas, endi, sizlar (may ichishdan) tiyiluvchimisiz??!” (Moida surasi, 91-oyat)
Qimorning zararli jihatlari:
Iqtisodiy muammolar: Qimor o‘ynagan odamlar o‘z mol-mulkini yo‘qotib, qashshoqlikka tushishadi.
Oilaviy nizolar: Qimorbozlik oila buzilishi va janjallarga sabab bo‘ladi.
Jamiyatda buzg‘unchilik: Qimor jamiyatda korrupsiya va aldovga yo‘l ochadi.
Rosululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar: “Kim qimor o‘ynasa, u xuddi to‘ng‘iz go‘shti yegan odamga o‘xshaydi.” (Imom Muslim rivoyati)
4. Zino va fahsh ishlar
Islom zino va fahsh ishlardan qattiq qaytargan. Qur’oni Karimda shunday deyilgan:
“. Zinoga yaqinlashmangiz! Chunki u fahsh va yomon yo‘ldir..” (Isro surasi, 32-oyat)
Zinoning zararli jihatlari:
Oila buzilishi: Zino oilalarning parokandaligiga olib keladi.
Jamiyatda tartibsizlik: Fahsh ishlar jamiyatda axloqiy tushkunlikka olib keladi.
Ruhiy zararlar: Zino insonning ruhiy xotirjamligini yo‘qotadi va uni gunohga botiradi.
Rosululloh (sollallohu alayhi vasallam) aytganlar: “Zino qilgan inson iymonli holda zino qilmaydi.” (Imom Buxoriy rivoyati)
5. Noxaq so‘z va tuhmat
Islom yolg‘on gapirish, g‘iybat qilish va tuhmat qilishni harom deb belgilagan. Qur’oni Karimda shunday marhamat qilinadi:
” Ey mo‘minlar! Ko‘p gumon(lar)dan chetlaningiz! Chunki ba’zi gumon(lar) gunohdir. (O‘zgalar aybini qidirib) josuslik qilmangiz va biringiz biringizni g‘iybat qilmasin!…” (Hujurot surasi, 12-oyat)
Yolg‘on va g‘iybatning zararlari:
Ishonchsizlik: Yolg‘on gapirish odamlar o‘rtasida ishonchsizlikka olib keladi.
Odamlar o‘rtasida nizo: G‘iybat va tuhmat jamiyatda fitna va nizolarni keltirib chiqaradi.
Xulosa
Islomda harom qilingan narsalar inson va jamiyat uchun zararli ekani aniq ko‘rsatilgan. Harom taomlar, spirtli ichimliklar, qimor, zino va yolg‘on so‘zlar inson hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Musulmon kishi bu kabi ishlardan uzoq bo‘lishi, halol yo‘l bilan hayot kechirishi lozim.
Alloh taolo barchamizni harom ishlardan saqlasin va pokiza hayot kechirishga muvaffaq qilsin! Omin.
Ilyosxon Ahmedov tayyorladi
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 6-sonidan
