Qabr ziyoratiga doir muhim ma'lumotlar
Hanafiy mazhabida qabrlar ziyorati mandub amallardandir. Avvalo niyatni to'g'rilamoq, ixlos bilan, xolis Alloh uchun o'tganlarning yaxshi amallarini xotirlab ziyorat qilmoq lozim. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Islomning ilk davrlarida qabrlarni ziyorat qilishni ta'qiqlagan edilar.
Chunki unda ba'zi johiliya davrining odatlari saqlanib qolgan bo'lib, ayrim qabilalar maqtanish va g'ururlanish uchun o'liklarining qahramonliklarini sanab, baqir-chaqir qilar, oshkora yig'i-sig'iga zo'r berar edilar. Islom odob va ahloqi insonlar qalbiga o'rnashgach, qabrlar ziyoratiga izn berildi. Qabrlarni ziyoratiga da'vat qiladigan eng mashhur darajada sahih bo'lgan hadisi shariflar mavjuddir. Ularda qabr ziyoratining xosiyati haqida bunday deyiladi:
Men sizlarni qabrlar ziyoratidan qaytargan edim. Endi, ularni ziyorat qilaveringlar! Chunki, u oxiratni eslatadi, sizlarga o'limni esga soladi. Chunki, u qalbni yumshatadi, ko'zni yoshlantiradi. Cizlarga unda ibrat bor. U dunyoda parhezkor qilib qo'yadi” (Muslim, Termiziy, Abu Dovud, Ibn Moja, Hokim, Tabaroniy rivoyatlari).
Ushbu hadisdan ma'lum bo'ladiki, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam nafaqat izn berdilar, balki bu ishga amr qildilar, targ'ib etdilar. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Qabr ziyorati oxiratni eslatadi, dunyoda zohid qiladi”, deganlar. Ya'ni, oxiratni eslatib, dunyoga hirs qo'yishdan saqlaydi. Inson ziyoratga borib, o'zini o'nglaydi, dunyoning bir o'tkinchi ekanligini eslaydi, odamzotdan o'zi qilgan yaxshiliklari qolishini anglaydi. To'plangan mol-dunyolar insonga vafo qilmasligi, bu dunyodan ulardan biror narsa olib keta olmasligi, faqatgina insonning xayrli amallari qolishi ziyorat asnosida ko'ngildan o'tadi. Qabrlarni ziyorat qilish o'limni eslamoq, dunyo muhabbatini ketkazmoq, manmanlik va maqtanish, g'ururlanishni tark etmoq uchun mashru' qilingan (ya'ni shari'atda ruxsat qilingan)dir.
Ulamolar erkaklarning qabrlarni ziyorat qilishlari mumkinligi borasida barchalari ittifoq bo'lishgan. Lekin ayollarning ziyoratini esa jumhur ulamolar makruh sanashgan.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
“Alloh qabrlarni ziyorat qiluvchi ayollarni la'natlasin”, dedilar” (Termiziy rivoyat qilgan).
Ushbu hadisda ayol kishilarning qabrlar ziyoratiga borishi yaxshi emasligi qattiq ta'kidlanmoqda.
Jumhur “ulamolar: “Hadisda aytilgan la'nat qabrlar ziyoratiga borib, dod solib yig'lagan, sabrsizlik qilgan va noshar'iy xatti-harakatlar qilgan ayollarga xosdir”, deydilar”.
Hanafiy mazhabi ulamolari esa makruh emas, deyishgan va bunga yuqorida birinchi keltirilgan hadisni dalil qilib keltiradilar.
Erkaklar uchun qabr ziyorati mustahab, savobli amaldir. «Riyozu-s-solihiyn» ning turkiy sharhida esa ayollar uchun ham qabr ziyoratining zarari yo'q, deganlar. Faqat bunda fitnadan xoli bo'lish, islom axloqi va intizomiga, ziyorat odobiga rioya qilish shartdir.
«Ayollarga oid fiqhiy masalalar» kitobida esa: «Oxiratni eslamoq uchun qabrni ziyorat qilmoq erkak va ayolga mandubdir (ravodir, savoblidir)» deyilgan. (289-sahifa).
Ahmad Izuddin al-Bayyanuniyning «Tahorat va namoz hukmlari» kitobining «Qabrlarni ziyorat etish va ular haqqiga duo qilish» bobida bunday deyiladi:
«Qabrlarni ziyorat qilish erkaklar uchun joiz bo'lganidek, agar fitna xavfi bo'lmasa, oxiratni eslab, o'limdan ibrat olish uchun ayollar ham ziyoratga borsalar joiz. Agar ziyorat safar masofasida bo'lsa, unda, albatta, mahram bo'lishi shartdir» (147-sahifa).
Hanafiy mazhabiga oid fiqhiy manbalarda esa ayollarning qabrlarni ziyorat qilishi joiz, deyilgan. Zotan, ayollar ham o'z ota-onalari hamda qarindoshlari qabrlarini ziyorat qilishga haqlidirlar. Bunga bir necha dalillar mavjud. Oisha onamiz roziyallohu anho: “Qabrlarni ziyorat qilganimda nima deyman?”, deb so'raganlar. Shunda, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Assalom, 'ala ahl ad-diyor min al-mo''minin va-l-muslimin!”, deb salomlashasan”, deganlar. Buni muhaddislardan Imom Muslim va Imom an-Nasoiy rahimahumulloh rivoyat qilganlar.
Kim bo'lishidan qattiy ziyoratda niyatni to'g'rilamoq lozim. Umar (r.a.) dan rivoyat qilinadi. Payg'ambar (s.a.v.) aytadilar:
“Albatta, barcha amallar niyatga qarab e'tibor qilinadi. Har bir kishi o'z niyatiga etgusidir. Bas, kimki (Makkadan Madinaga) Alloh taolo va uning Payg'ambari uchun hijrat qilsa, unga Alloh va Rasuli uchun hijrat qilganlik savobi yozilur. Har kim dunyo uchun hijrat qilsa – dunyoga, ayol uchun hijrat qilsa ayolga etgusidir. Bas, nimani niyat qilib hijrat qilsa, o'shani e'tiborga olinadi”.
Niyat qilish lug'atda “qasd qilish va iroda” ma'nolarini anglatadi. Demak, qabr ziyorat qilayotganlarning niyatiga e'tibor qilinadi. Agar ziyoratchining niyati o'tganlarni xotirlash, ularga savob yo'llash qolaversa, o'limni eslash, undan ibratlanish bo'lsa, bu juda savobli ish bo'ladi.
Qabr ziyorati Rasululloh sollallohu alayhi va sallam aytganlaridek, “qalbni yumshatadi, ko'zni yoshlantiradi”. Halqimizda:“Ko'ngling cho'ksa, bozorga bor! Ko'ngling ko'tarilsa, mozorga bor!”, degan naql bor. Inson hayotda o'zi bilmagan holda manmanlikka, kibru havoga berilib qolishi mumkin. Inson o'z aybu nuqsonlarini gohida ko'rmay qoladi. Shuning uchun unday odamlarga qabr ziyorati juda foydali. Ayniqsa, boy-badavlat insonlar, mansab kursisiga o'tirganlar qabrlarni ko'proq ziyorat qilib turishi kerak. Qabrlar ziyorati payshanba, juma, shanba, dushanba kunlarida bo'lsa yaxshi. Ziyorat tik turgan holatda bo'ladi.
Mirjon EGAMBYeRDIYeV
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
