Islom tarixi: MUHIM SANALAR
HIJRIY O'N BIRINChI YILDAGI MUHIM HODISALAR
Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam vidolashuv hajini ado etib Arafotda turganlarida, Alloh taolo u zotga Moida surasidagi:
«Bu kun sizga diningizni mukammal qilib berdim. Sizga ne'matimni batamom qildim va sizga Islomni din deb rozi bo'ldim»(3-oyat) oyatini nozil qildi.
Ushbu oyat nozil bo'lganda hazrati Umar roziyallohu anhu yig'ladilar. U kishidan nimaga yig'layotganlari so'ralganda: «Har bir narsa kamolga etgandan so'ng nuqsoni bo'ladi. Bu nuqson Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning vidolashuvlaridir», degan gapni aytdilar.
Darhaqiqat, Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam o'zlari ham hajda yurib: «Bu yildan keyin sizlar bilan uchrashmasam kerak», degan edilar. Buning ustiga, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning muborak umrlari oxirlab qolganining boshqa alomatlari ham ayonlashib qolgan edi. Odatda har yili Ramazonda u zot o'n kun e'tikof o'tirar edilar. Usha yili esa odatdan tashqari yigirma kun e'tikof o'tirdilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam har yili bir marta – Ramazonda Qur'oni Karimni Jabroil alayhissalomdan o'tkazib olar edilar. O'sha yili ikki marta o'tkazdilar va bu ajallari hozir bo'lganining alomati ekanini ta'kidladilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning tutgan ishlarida va gap-so'zlarida ham safarga hozirlik alomatlari sezilib qoldi. U zot Uhud shahidlariga qaytadan janoza o'qidilar. Shuningdek, «Men ummatimning faratiman»[1], «Mening vafotimdek o'xshash musibatga aslo uchramaslar» va yana shu ma'nodagi hadislarni aytdilar.
Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam zulhijja oyining besh kuni qolganda hajdan qaytib keldilar. Yangi hijriy o'n birinchi yilning birinchi oyi – muharram ham o'tdi. Safar oyining oxiriga kelib dushanba kuni xastaliklari boshlandi.
Hasta bo'lishlariga qaramay, Shom tarafga Usoma ibn Zayd roziyallohu anhu boshliq sariyya yuborishga ahamiyat berdilar. Bu sariyya Madinadan chiqishi bilan u zotning xastaliklari og'irlashib qoldi. Hollari kelmay qolganda jamoat namoziga Abu Bakr roziyallohu anhuning imom bo'lishlarini ixtiyor qildilar.
Imom Buxoriy va Muslim Anas roziyallohu anhudan rivoyat qiladilar:
«Abu Bakr Payg'ambar sollallohu alayhy vasallamning vafotlaridan oldingi bemorliklarida odamlarga namoz o'qib berar edi. Nihoyat dushanba kuni kelib, ular namozga saf tortib turganlarida, Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam hujraning pardasini ochdilar va tik turgancha bizga nazar sola boshladilar. Yuzlari xuddi mushafning varag'idek edi. So'ng tabassum qilib jilmaydilar. Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamni ko'rib, xursand bo'lganimizdan namozimiz buzilib ketay dedi. Abu Bakr safga etib olish uchun orqasiga tisarildi. U kishi «Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam namozga chiqadilar» deb o'ylagan edi. Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam qo'llari bilan «Namozingizni tugataverkng» deb ishora qildilar va pardani tushirdilar. U zot o'sha kuni vafot etdilar».
Bu alamli hodisa hijriy 11 yil 12 rabi'ul avval (milodiy 632 yil 6 iyun'), dushanba kuni choshgoh paytida sodir bo'ldi. O'shanda Nabiy sollallohu alayhi vasallam qamariy hisobda oltmish uch yoshda edilar.
Musulmonlar boshiga og'ir va ulkan musibat tushdi. Hazrati Umar roziyallohu anhuga o'xshagan ba'zi kishilar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning vafotlariga ishon madilar. Shunda Abu Bakr roziyallohu anhu xutba qildilar. Bu haqda imom Buxoriy quyidagi hadisni keltiradi:
Oisha roziyallohu anhodan rivoyat tsilinadi:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam vafot qildilar. Abu Bakr Sunxda edi. Umar turib: «Allohga qasamki, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o'lganlari yo'q», dedi.
Uzi: «Allohga qasamki, o'shanda shundan boshqa narsa aqlimga kelmagan edi. «Alloh u zotni albatta qayta tiriltiradi hamda odamlarning qo'llari va oyokdarini kesadilar», der edim», degan.
Abu Bakr keldi. Rasulushtoh sollallohu alayhi vasallamning yuzlarini ochib, u zotni (peshonalaridan) o'pdi va: «Ota-onam sizga fido bo'lsin. Tirikligingizda ham, vafotingizda ham poksiz. Jonim qo'lida bo'lgan Zot ila qasamki, Alloh sizga ikki o'limni hech tatitmas», dedi. Keyin tashqariga chiqdi va: «Ey qasam ichayotgan! Bir oz jim tur! – dedi. Umar o'tirdi. So'ng Abu Bakr gapirdi. Allohga hamdu sano aytdi va: – Ogoh bo'linglar! Kim Muhammadga ibodat qilayotgan bo'lsa, Muhammad o'ldi. Kim Allohga ibodat qilayotgan bo'lsa, Alloh tiriqdir, o'lmas. Alloh taolo: «Sen ham o'lasan, ular ham o'ladilar»,[2] degan. Yana: «Muhammad ham bir rasul, xolos. Undan oldin ham rasullar o'tgan. Agar u o'lsa yoki qatl qilinsa, orqangizga qaytasvdmi?! Kimki orqasiga qaytsa, Allohga hech qanday zarar keltira olmas. Va Alloh shukr qiluvchilarni albatta mukofotlar»,[3] degan», dedi.
Odamlar yig'lay boshlashdi...»
Shundagina odamlar o'zlariga kelishdi. Hazrati Umar roziyallohu anhu ham o'zlariga keldilar.
Butun olamning sarvari bo'lgan, oxirgi ilohiy kitobni Robbul olamiyndan qabul qilib olib, ummatga omonat bilan etkazgan va o'sha mo''jiza Kitobni o'z hayotlariga tatbiq qilib ko'rsatgan zot omonatni ado etib, risolatni etkazib bo'lgach, kichkina hujrada sokin yotar edilar...
MUHIM SANALAR
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning tug'ilishlari – hijratdan avvalgi 53 yil, Fil yili, 8, 9, 10 yoki 12 rabi'ul avval (milodiy 571 yil aprel').
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning onalari bilan Madinaga borishlari va onalarining vafoti – tug'ilganlarining oltinchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning bobolari Abdulmuttalibning vafoti va u zot amakilari Abu Tolibning qaramog'iga o'tishlari – tug'ilganlarining sakkizinchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning amakilari Abu Tolib bilan Shom safariga chiqishlari – tug'ilganlarining o'n ikkinchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Fijor urushida hozir bo'lishlari – tug'ilganlarining yigirmanchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Fuzul shartnomasida hozir bo'lishlari – tug'ilganlarining yigirmanchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Hadiyjaning g'ulomi Maysara ismli yigit bilan tijorat safariga chiqishlari – tug'ilganlarining yigirma beshinchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Hadiyja bint Huvaylid roziyallohu anhoga uylanishlari – tug'ilganlarining yigirma beshinchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Ka'bani qayta qurishda ishtirok etishlari – tug'ilganlarining o'ttiz beshinchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamga vahiy nozil bo'lishining boshlanishi – tug'ilganlarining qirqinchi yili, payg'ambarlikning birinchi yili.
- Habashistonga birinchi hijrat – payg'ambarlikning beshinchi yili.
- Habashistonga ikkinchi hijrat – payg'ambarlikning oltinchi yili.
- Qamal sahifasi – payg'ambarlikning ettinchi yili boshi.
- Qamal sahifasining bekor qilinishi – payg'ambarlikning o'ninchi yili boshi.
- Abu Tolibning vafoti – payg'ambarlikning o'ninchi yili.
- Hadiyja roziyallohu anhoning vafoti – payg'ambarlikning o'ninchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Savda bint Zam'a roziyallohu anhoga uylanishlari – payg'ambarlikning o'ninchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamga Quraysh ozorining shiddatli tus olishi – payg'ambarlikning o'ninchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Toifga chiqishlari – payg'ambarlikning o'ninchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam qabilalarni Islomga da'vat qilish bilan birga, ulardan himoya so'rashlari – payg'ambarlikning o'ninchi yili.
- Ansorlar bilan tanishuv – payg'ambarlikning o'n birinchi yili zulhijja oyi.
- Oisha roziyallohu anhoga fotihalanishlari – payg'ambarlikning o'n birinchi yoki o'n ikkinchi yili.
- Birinchi Aqaba bay'ati – payg'ambarlikning o'n ikkinchi yili zulhijja oyi.
- Mus'ab ibn Umayr roziyallohu anhuning Madinaga yuborilishi – payg'ambarlikning o'n ikkinchi yili.
- Isro va Me'roj – payg'ambarlikning o'n uchinchi yili.
- Namozning farz bo'lishi – payg'ambarlikning o'n uchinchi yili.
- Ikkinchi Aqaba bay'ati – payg'ambarlikning o'n uchinchi yili.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Madinaga hijratlari – payg'ambarlikning o'n to'rtinchi yili safar oyi (hijriy birinchi yil).
- Masjidi Nabaviy qurilishining boshlanishi – hijriy birinchi yil rabi'ul avval oyi.
- Azonning joriy qilinishi – hijriy birinchi yil.
- Musulmonlarni birodarlashtirish – hijriy birinchi yil.
- Urushga izn berilishi – hijriy birinchi yil.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Oisha roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy birinchi yoki ikkinchi yil shavvol oyi.
- Qiblaning o'zgartirilishi – hijriy ikkinchi yil rajab oyi.
- Ro'za va zakotning farz qilinishi – hijriy ikkinchi yil sha'bon oyi.
- Katta Badr g'azoti – hijriy ikkinchi yil Ramazon oyining o'n ettinchi kuni.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning qizlari Ruqayya roziyallohu anhoning vafotlari – hijriy ikkinchi yil Ramazon oyi.
- Hazrati Aliy va Fotimalarning nikoxdari – hijriy ikkinchi yil.
- Banu Qaynuqo' g'azoti – hijriy ikkinchi yil shavvol oyi.
- Saviq g'azoti – hijriy ikkinchi yil zulhijja oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Hafsa roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy uchinchi yil sha'bon oyi.
- Uhud g'azoti – hijriy uchinchi yil shavvol oyining ettinchi kuni.
- Hamr – mast qiluvchi ichimliklarning butunlay harom qilinishi – hijriy uchinchi yil shavvol yoki to'rtinchi yil rabi'ul avval oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Zaynab bint Huzayma roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy to'rtinchi yil rabi'ul avval oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Ummu Salama roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy to'rtinchi yil shavvol oyining yigirma beshinchi kuni.
- Davmatul jandal g'azoti – hijriy beshinchi yil rabi'ul avval oyi.
- Handaq (Ahzob) g'azoti – hijriy beshinchi yil shavvol oyi.
- Banu Qurayza g'azoti – hijriy beshinchi yil zulqa'da oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Zaynab bint Jahsh roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy beshinchi yil zulqa'da oyi.
- Banu Mustaliq g'azoti – hijriy oltinchi yil sha'bon oyi.
- Ifk hodisasi – hijriy oltinchi yil sha'bon oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Juvayriya bint Horis roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy oltinchi yil sha'bon oyi.
- Hudaybiya sulhi – hijriy oltinchi yil zulqa'da oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning atrofdagi podshoh va amirlarga da'vat maktublarini yuborishlari – hijriy oltinchi yil zulhijja oyining oxiri yoki ettinchi yil muharram oyining boshi.
- Haybar g'azoti – hijriy ettinchi yil muharram va safar oylari.
- Mut'a nikohi va eshak go'shtini eyishning harom qilinishi – hijriy ettinchi yil safar oyi, Haybar g'azoti asnosida.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Safiyya bint Huyay roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy ettinchi yil, Haybar g'azotidan Madinaga qaytayotganlarida.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Ummu Habiba bint Abu Sufyon roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy ettinchi yil.
- Zotur-riqo' g'azoti – hijriy ettinchi yil rabi'ul avval oyi.
- Qazo umrasi – hijriy ettinchi yil zulqa'da oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning Maymuna bint Horis roziyallohu anhoga uylanishlari – hijriy ettinchi yil zulqa'da oyining oxiri, qazo umradan keyin.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning katta qizlari Zaynab roziyallohu anhoning vafotlari – hijriy sakkizinchi yil muharram oyi.
- Mu'ta jangi – hijriy sakkizinchi yil jumodul avval oyi.
- Makkaning fath qilinishi – hijriy sakkizinchi yil Ramazon oyining o'n ettinchi kuni.
- Hunayn g'azoti – hijriy sakkizinchi yil shavvol oyining o'ninchi kuni.
- Toif g'azoti – hijriy sakkizinchi yil shavvol oyi.
- Ji'rona umrasi – hijriy sakkizinchi yil zulqa'da oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning o'g'illari Ibrohimning tug'ilishi – hijriy sakkizinchi yil zulhijja oyi.
- Turli qabila va yurtlardan elchi-vakillarning Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga kelishlari – hijriy to'qqizinchi yil.
- Tabuk g'azoti – hijriy to'qqizinchi yil jumodul avval oyi.
- Najoshiy rahmatullohi alayhning vafoti – hijriy to'qqizinchi yil rajab oyi.
- Ummu Kulsum roziyallohu anhoning vafotlari – hijriy to'qqizinchi yil sha'bon oyi.
- Riboning harom qilinishi – hijriy to'qqizinchi yil.
- Abu Bakr roziyallohu anhuning odamlar bilan haj qilishlari – hijriy to'qqizinchi yil zulhijja oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning kenja o'g'illari Ibrohimning vafoti – hijriy o'ninchi yil jumodul oxir oyi.
- Vidolashuv haji – hijriy o'ninchi yil zulhijja oyi.
- Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamning vafotlari – hijriy o'n birinchi yil o'n ikkinchi rabi'ul avval.
KYeYINGI MAVZULAR:
Risolai muhammadiyaning insoniyatga fazli va uning olamshumul armug'onlari
Risolai muhammadiyadagi rahmatning son va sifat jihatidan qiymati
Risolai muhammadiya bashariyatni badbaxtlik va halokatdan saqlab qolgan
[1] «Farat» deb lashkardan oldin borib, ularning kelishiga dam oladigan joy tayyorlab turuvchiga aytiladi.
[2] Zumar surasi, 30-oyat.
[3] Oli Imron surasi, 144-oyat.
“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?
Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!
Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.
Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.
Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.
Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.
Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.
Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.
Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.
Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.
Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.
Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.
Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.
Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.
Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).
Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.
Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.
Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.
Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.
“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.
“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.
“To‘g‘ri aytding”, dedi.
“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.
“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.
“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.
“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.
“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:
“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.
“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.
“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».
Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.
Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.
Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.
Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.
“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.
Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.
Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
