On hazrat sollallohu alayhi vasallamning o'zlari ham insoniyatning eng sharaflisi, sayyidi va ulug'i ekanliklarini ta'kidlaydilar.
انا سيد ولد آدم القيمة و لا فحر (داموز الاحاديث: 2/102)
Ana sayyidi valadi odama yavmal qiyamah vala faxra – Men bani Odam, bani basharning sayyidi, peshvosi, ulug'iman, lekin bu bilan iftixor qilmayman. Bu Allohning amri!..
Ilk Payg'ambar – Odam alayhissalomdan to mengacha kelgan sulolaning hammasi asl oilalardan, birorta ham zino farzand tug'ilmagan; (vala faxro) lekin bu Allohning inoyati, bundan faxrlanish yo'q!
Oxiratda menga shu-shu narsalar beriladi; Bundan ham faxrlanish yo'q... – deya marhamat qilganlar. Zero, insonda ba'zi narsalar uchun maqtanish, faxrlanish hissi bo'ladi. Lekin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bu narsadan yiroq, juda kamtarin inson bo'lganlar. Kamtarona hayotda yashaganlar. Bularga ham misollar keltiraman:
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam juda oddiy kiyimlar, yung matodan liboslar kiyardilar... Oyoq kiyimlarini o'zlari yamar edilar. Tuya, ot turgan joyda eshakka ham minib ketaverardilar.
Orqalariga biror kishini mingashtirib ham olardilar. Abdulloh ibni Abbos kabi kishilarni mingashtirib yurganlarini rivoyatlardan bilamiz. Qo'y sog'ardilar. Hizmatkor qullar bilan birga o'tirib ovqatlanar, ularga yaxshi qarab, yaxshi munosabatda bo'lardilar. Qullar bilan birga ovqat eyish, ularni ozod qilish xususida ulug' tavsiyalari bor...
Boy, kambag'al hammaga bir xil muomalada bo'lar, hammasi bilan qo'l berib salomlashar edilar. Odamlarga birinchi bo'lib salom berardilar. Biror erga chaqirilsalar, albatta u erga borardilar. Hatto bu xususda o'zlari shunday deganlar:
«Bir tuya pochasiga chaqirilsam ham, boraman». Bilamizki, u paytda tuya pochasiga hammaning ham qurbi etgan va oddiy, tayyorlanishi oson, tez pishadigan ovqat bo'lgan. Shu ovqatga ham chaqirsalar rad etmasdan borar ekanlar.
Bir marotaba mehmonga chaqirilganlarida oldilariga sirka bilan non qo'yildi. Shunda nonni sirkaga botirib (qo'shib) eydilar va «sirka qanday ajoyib oziq»,– deb maqtaydilar. Hech qaysi ovqatni «yoqtirmayman» demasdilar va maqtab, yoqtirib erdilar.
Qahqaha urib, qattiq ovozda kulmaganlar, faqat tabassum bilan kulardilar. Bizning Bomdoddan keyin o'qiydigan avrod (duolar, zikrlar, virdlar) kitobimizda yozilgan:
Min ma'dina mantiqin va muktasabin. Ya'ni:
«Rasululloh sollallohu alayhi vasallam, go'zal (xush) suhbat va tabassum sohibi (ma'dani) edilar», – deyilgan. Chehralaridan tabassum balqib turadigan, ko'ngli ochiq va saxiy inson bo'lganlar. Saxiyliklari shu darajada ediki, ta'rifiga so'z ojiz... O'zlariga kelgan sovg'a, hadya va boshqa narsalarning hammasini kelishi bilan kechgacha tarqatib yuborardilar.
Agar kechqurun kelsa, ertalabgacha qoldirmay, tarqatib yuborardilar.
Vafotlari yaqinlashganda, uylarida uch dirham borligi eslariga tushib, darrov o'sha uch dirhamni sadaqa qilib yuborishni buyurdilar. «Payg'ambarlar meros qoldirmaydi», – der edilar. Ya'ni mol-dunyo to'plashni, boylik asrashni yoki ko'paytirishni xohlamaganlar, yoqtirmaganlar va o'zlari bu ishga qo'l urmaganlar.
Bir kuni xizmatkorlari bir kun oldingi ovqatni olib kelganida: «Nega bu ovqatni kecha faqirlarga ulashmasdan, bir kun asradinglar, olib o'tirdinglar? Alloh har kun yangi rizq beradi-ku?», – deganlar. Hatto ovqatni saqlab qo'yishni, jamg'arib qo'yishni ham xush ko'rmaganlar, ma'qul demaganlar.
Biror narsadan xafa bo'lgan vaqtlarida qovoq solmasdilar. Ko'p gapirmasdan fikr yuritardilar, o'yga tolardilar.
Bir marotaba bir kishi Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ning yonlarida o'tlab yurgan qo'ylarni ko'rib, havas bilan:
– Buncha chiroyli suruv ekan, yo, Rasululloh! – deydi.
– Juda yoqtirdingmi? – deya so'radilar.
– Judayam yoqtirdim, juda chiroyli qo'ylar ekan! – dedi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
– Ol, unday bo'lsa, senga berdim! – deydilar.
– Hammasinimi, yo Rasululloh?!
– Ha, hammasi senga! – deb javob berdilar. Va u kishi suruvni haydab, qalbi sevinchga to'lib, qabilasiga qaytdi. Yo'lda ko'rganlar:
– Yo tavba, sen bu suruvni biron erdan o'g'irladingmi?.. Ertalab hech narsang yo'q holda chiqib ketgan eding, kechqurun shuncha qo'y bilan qaytayapsan. Nima gap o'zi? – deyishadi.
Shunda u odam:
– Buni menga Hazrat Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallam hadya qildilar, tavakkulchi, faqirlikdan qo'rqmaydigan olijanob bir himmat bilan sovg'a qildilar, – deb javob berdi.
Ertangi kun uchun biror narsa saqlamasdilar. Ba'zan bir necha kunlar uylarida qozon qaynamasdi.
– Yo Rasululloh! Faqat xurmo eyaverib, ichimiz kuydi. Har doim meva eymiz, eganimiz quruq xurmo... – deyishadi faqirlar.
– Men ham sizdek, ikki oydir faqat meva eyman. Uyda eyishga boshqa narsa yo'q, – deb javob berdilar.
Bir kishi ochlikdan qorniga tosh bog'lab oladi. Issiq toshni qorniga bog'laganda, ozgina (oshqozonidan) ochlikning ta'siri yo'qoladi, shekilli... Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga qornidagi toshni ko'rsatib, shikoyat qilganida, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham muborak qorinlarini ochib, bog'lab qo'ygan toshlarini ko'rsatdilar. Ya'ni yashash tarzlari jihatidan insonlarning hayotlaridan farq qilmas ekan... Bu narsa boy yoki kambag'al bo'lganliklaridan emas, balki dunyoga, boylikka ahamiyat bermaganliklaridan. Agar u kishi Allohu Taolodan mol-dunyo istaganlarida behisob berar edi.
Zero, Allohu Taolo Jabroil alayhissalom orqali rasuliga: “Agar rasulim boylikni xohlasa, Makka atrofidagi tog'larni oltinga aylantirib beraman”, – deb bildirganida, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam esa, bu taklifni qabul qilmaganlar. Foniy dunyodan ko'ra boqiy oxiratni, ummatlar g'amini afzal ko'rganlar.
Bir marta bir kishi Payg'ambarimizga yumshoq to'shak hadya qilganda, o'sha kecha qattiq uyquga ketib, tahajjud namoziga turolmaydilar. Boshqa bu to'shakka yotmayman, kecha meni tahajjud namozidan qoldirdi, – deb egasiga muloyimlik bilan tushuntirib, tashakkur aytib, qaytarib beradilar. Rohat-farog'at emas, kamtarona hayot kechirishni yoqtirardilar.
Tul, beva ayollarga, etimlarga nisbatan juda saxiy, marhamatli edilar. O'z nafslari uchun jahli chiqmas, kechirimli va o'ch olmas edilar, lekin Allohning buyrug'i bajarilmaganidan qattiq g'azablanardilar. Makka fath qilinganida, intiqom olish mumkin bo'lganda ham hammasini kechirgan edilar. Islom qo'shinidagi ba'zi sarkardalar: “Agar dushman ustidan g'olib kelib, qo'lga tushirsak, qiyma-qiyma qilib tashlaymiz!”, – deyishgandi. Faxri olam sollallohu alayhi vasallam bunday g'azabga minganlarni yomon harakatlar sodir qilishmasin, deb qo'mondonlikdan olib, qo'shin ortidagi xizmatlarga jo'natganlar.
Makka fath bo'lgach, qarshilarida dir-dir titragan kishilarni o'ldirmadilar, kechirdilar, avf etdilar. Ularga islomni ta'lim berib, to'g'ri yo'l ko'rsatdilar. Doimiy hayotiy faoliyatlari ana shunday shafqat, marhamat va ma'rifiy asosda edi...
"Islom va axloq" kitobidan olindi
- 58وَلِلدَّعَوَاتِ تَأْثِيرٌ بَلِيغٌ وَقَدْ يَنْفِيهِ أَصْحَابُ الضَّلاَلِ
Ma’nolar tarjimasi: Duolarning yetuk ta’siri bordir, gohida adashganlar uni inkor qiladilar.
Nazmiy bayoni:
Duolarning yetuk ta’sirlari bor,
Adashganlargina qilarlar inkor.
Lug‘atlar izohi:
لِ – jor harfi فِي ma’nosida kelgan.
دَعَوَاتِ – kalimasi دَعْوَةٌ ning ko‘plik shakli bo‘lib, lug‘atda “iltijolar” ma’nosini anglatadi. Jor va majrur mubtadosidan oldin keltirilgan xabardir.
تَأْثِيرٌ – xabaridan keyin keltirilgan mubtado.
بَلِيغٌ – sifat. Ushbu kalimada duoning ta’sirga sabab ekaniga ishora bor. Chunki ta’sir, aslida, Alloh taoloning yaratishi bilan vujudga keladi.
وَ – “holiya” ma’nosida kelgan.
قَدْ – “taqliliya” (cheklash) ma’nosida kelgan.
يَنْفِيهِ – fe’l va maf’ul. نَفِي kalimasi lug‘atda “bir chetga surib qo‘yish” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.
اَصْحَابُ – foil. Bu kalima صَاحِب ning ko‘plik shakli bo‘lib, “lozim tutuvchilar” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.
الضَّلاَلِ – muzofun ilayh. Ushbu izofada لِ jor harfi muqaddar bo‘lgan[1]. “Zalolat” kalimasi “to‘g‘ri yo‘ldan adashish” ma’nosida ishlatiladi.
Matn sharhi:
Duo lug‘atda “iltijo”, “o‘tinch” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa “banda o‘zining faqirligini, hojatmandligini va muteligini hamma narsaga qodir bo‘lgan Alloh taologa izhor qilib, manfaatlarni jalb qilishni va zararlarni daf qilishni so‘rashi, duo deb ataladi”[2].
Mo‘min bandalarning qilgan duolarida o‘zlariga ham, agar marhumlar haqlariga duo qilayotgan bo‘lsalar, ularga ham manfaatlar yetadi. Duolarning ta’siri borligini adashgan kimsalargina inkor qiladilar. Matndagi “zalolatdagilar” degan so‘zdan mo‘taziliy toifasi ko‘zda tutilgan. Chunki mo‘taziliy toifasi bu masalada ham Ahli sunna val-jamoa e’tiqodiga zid da’volarni qilgan.
Duolarning ta’sirini inkor etadiganlar bir qancha dalillarni keltirishgan. Masalan, oyati karimalarda har bir insonga o‘zi qilgandan boshqa narsa yo‘qligi bayon qilingan:
“Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur”[3].
Boshqa bir oyatda esa kishi o‘zining qilgan yaxshi ishlari tufayli mukofotga erishsa, yomon qilmishlari sababli jazolanishi bayon etilgan:
“Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir”[4].
Ushbu oyati karimalarda har bir kishining ko‘radigan manfaatlari boshqalarning qilgan duo va xayrli ishlaridan emas, faqat o‘zining qilgan ishlaridan bo‘lishi bayon qilingan, bu esa duolarning ta’siri yo‘qligiga dalolat qiladi, – deyishgan.
Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilarga raddiyalar
Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilar keltirishgan yuqoridagi va undan boshqa dalillariga batafsil javoblar berilgan. “Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy” kitobida quyidagicha javob kelgan: "Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur" ma’nosidagi oyatda bayon qilinganidek, haqiqatda inson o‘z sayi-harakati va yaxshi fe’l-atvori bilan do‘stlar orttiradi, uylanib bola-chaqali bo‘ladi, insonlarga mehr-muhabbat ko‘rsatadi va ko‘plab yaxshi ishlarni amalga oshiradi. Shunga ko‘ra insonlar uni yaxshilik bilan eslab, unga Alloh taolodan rahmat so‘rab duo qilsalar, toat-ibodatlarning savoblarini unga hadya qilsalar, bularning barchasi birovning emas, aslida, o‘z sayi-harakatining natijasi bo‘ladi.
Ikkinchi dalil bo‘lgan "Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir", ma’nosidagi oyat ham yuqoridagi kabi oyat bo‘lib, har bir kishi o‘zining qilgan yaxshi ishining samarasini ko‘radi, qilgan ma’siyatiga ko‘ra jazolanadi, kabi ma’nolarni ifodalaydi. (Ya’ni “har kim ekkanini o‘radi”, deyilgani kabi)”[5].
Shuningdek, duo qilishning foydasi bo‘lmaganida mag‘firat so‘rashga buyruq ham bo‘lmasdi. Qur’oni karimda esa mag‘firat so‘rashga buyurilgan:
“Bas, (ey Muhammad!) Allohdan o‘zga iloh yo‘q ekanini biling va o‘z gunohingiz uchun hamda mo‘min va mo‘minalar(ning gunohlari) uchun mag‘firat so‘rang!”[6].
Shuningdek, vafot etib ketgan kishilar haqiga qilingan duolarda manfaat bo‘lmaganida, ularni eslab duo qilganlar Qur’oni karimda madh etilmasdi:
“Ulardan keyin (dunyoga) kelganlar: “Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, iymon keltirganlarga (nisbatan) qalbimizda nafrat (paydo) qilmagin. Ey, Robbimiz, albatta, Sen shafqatli mehribonsan”, – derlar”[7].
Shuningdek, vafot etganlarga janoza namozini o‘qish tiriklar zimmasiga vojib qilingan. Janoza namozida esa sano va salovot aytish bilan birgalikda “Ey Allohim, bizlarning tiriklarimizni ham, o‘liklarimizni ham mag‘firat qilgin”, ma’nosidagi duo o‘qiladi.
Mazkur dalillarning barchasida duolarning ta’siri borligi ko‘rinib turibdi. Shuning uchun inson vafotidan keyin ham o‘z haqiga xayrli duolar qilinishiga sabab bo‘ladigan yaxshi amallarni qilishi lozim.
Duo qilish bandaga foyda keltiradigan va undan zararlarni daf qiladigan eng kuchli sabablardan ekani Qur’oni karimda ham, hadisi shariflarda ham bayon qilingan:
“Parvardigoringiz: “Menga duo qilingiz, Men sizlar uchun (duolaringizni) ijobat qilay!” – dedi. Albatta, Menga ibodat qilishdan kibr qilgan kimsalar yaqinda tuban holatda jahannamga kirurlar”[8].
Ibn Kasir rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Alloh taolo bandalarini O‘ziga duo qilishga da’vat etgan va O‘z fazlu marhamati bilan qilgan duolarini albatta ijobat etishga kafolat bergan”, – degan. Oyati karimaning davomidagi “ibodatdan kibr qilganlar” esa Alloh taologa duo qilishdan takabburlik qilgan kimsalar deya tafsir qilingan. Hadisi shariflarda duoning qazoni qaytarishga sabab qilib qo‘yilgani bayon etilgan:
عَنْ سَلْمَانَ الْفَارْسِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قال لَا يَرُدُّ القَضاءَ إلا الدُّعاءُ وَ لَا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلاَّ الْبِرُّ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ
Salmon Forsiy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Qazoni faqatgina duo qaytaradi, umrni faqatgina yaxshilik ziyoda qiladi”, – dedilar (Termiziy rivoyat qilgan).
Sharh: Ushbu hadisda duoning bajariladigan ishlarga bog‘lab qo‘yilgan qazoni qaytarish sabablaridan ekani bayon qilingan. Zero, Alloh taolo amalga oshadigan barcha narsalarga azaliy sabablarni tayin qilib qo‘ygan. Solih amallar saodatga erishish uchun azaliy sabablar bo‘lsa, yomon amallar badbaxt bo‘lish uchun azaliy sabablardir. Shuningdek, yaxshilik, go‘zal xulqli bo‘lish, qarindoshlik aloqalarini uzmaslik kabi amallar ham azaliy sabablar qatoriga kiradi. Ana shunday azaliy sabablar yuzaga chiqarilgan paytda o‘sha sababga bog‘langan ishlar ham yuzaga chiqadi.
Imom Tahoviy[9] rahmatullohi alayh “Aqidatut Tahoviya” asarida quyidagilarni yozgan: “Tiriklarning duo va sadaqalarida o‘liklar uchun manfaatlar bordir. Alloh taolo duolarni qabul qiladi va xojatlarni ravo qiladi (deb e’tiqod qilamiz)”.
Keyingi mavzu:
Dunyoning yo‘qdan bor qilingani bayoni.
[1] Bu haqidagi ma’lumot 53-baytning izohida bayon qilindi.
[2] Doktor Ahmad Farid. Bahrur-Roiq. – Iskandariya: “Dorul Majd”, 2009. – B. 105.
[3] Najm surasi, 39-oyat.
[4] Baqara surasi, 286-oyat.
[5] Muhammad Anvar Badaxshoniy. Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy. – Karachi: “Zamzam babilsharz”, 1415h. – B. 192.
[6] Muhammad surasi, 19-oyat.
[7] Hashr surasi, 10-oyat.
[8] G‘ofir surasi, 60-oyat.
[9] Abu Ja’far Ahmad ibn Muhamad ibn Salama Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 239 yilda Misrning “Toha” shaharchasida tug‘ilgan.
Imom Tahoviy hanafiy mazhabidagi mo‘tabar olimlardan bo‘lib, “Sihohi sitta” mualliflari bilan bir asrda yashab faoliyat yuritgan. Bu zot haqida ulamolar ko‘plab maqtovli so‘zlarni aytganlar. Jumladan Suyutiy “Tobaqotul Huffoz” asarida: “Imom Tahoviy alloma, hofiz, go‘zal tasnifotlar sohibidir”, – degan. Zahabiy: “Kimki ushbu imomning yozgan asarlariga nazar solsa, bu zotning ilm darajasi yuqori, ma’rifati keng ekaniga amin bo‘ladi”, – degan.
Imom Tahoviy tafsir, hadis, aqida, fiqh va siyratga oid ko‘plab asarlar yozib qoldirgan. Ularning ayrimlari quyidagilardir:
1. Ahkamul Qur’an (Qur’on hukmlari);
2. Sharhu ma’onil osor ( Asarlarning ma’nolari sharhi);
3. Aqidatut Tahoviya (Tahoviy aqidasi);
4. Bayonu mushkilil osor (Asarlarning mushkilotlari bayoni);
5. Sharhu jomeis sag‘ir (Jomeus sag‘ir sharhi);
Imom Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 321 yilda Misrda vafot etgan.