Makedoniyada islom
Joylashuvi. Janubiy Yevropada, Bolqon yarim orolining markaziy qismida joylashgan davlat. Janubda – Gretsiya, sharqda – Bolgariya, shimolda – Serbiya va Chernogoriya, g'arbda – Albaniya bilan chegaradosh.
Tarixi. Makedoniya eramizdan avvalgi V-II asrlarda Bolqon yarim orolida vujudga keldi. Filipp II Makedoniya erlarini birlashtirdi. Uning o'g'li Aleksandr ko'p erlarni bosib olib, ulkan hokimiyatga asos soldi. VII asrda Makedoniya hududiga slavyanlar kelib o'rnashdi. XIV asrga kelib bu o'lka Usmonlilar imperiyasi tarkibida bo'ldi. XX asrga qadar makedoniyaliklar tinch-omon yashashdi, mamlakatda ilm-fan, madaniyat gullab yashnadi. Buni barpo etilgan o'nlab maktab-madrasalar, shifoxona, kutubxonalar, ko'rkam va muhtasham masjidlar ham isbotlaydi. Birinchi jahon urushidan so'ng Usmonlilar saltanati parchalanib ketgach, Makedoniya Serbiya, Gretsiya va Bolgariya tomonidan bo'lib olindi.
1945 yilda Sotsialistik Yugoslaviya tarkibiga kirgan Makedoniya Respublikasi Ittifoqi tashkil topdi. 1991 yilda Makedoniya mustaqil davlat deb e'lon qilindi. Mamlakat 1993 yildan BMT a'zosi. 1991 yil 4 dekabrda O'zbekiston Respublikasi suverenitetini tan oldi.
Iqtisodi. Makedoniya iqtisodi sust rivojlangan agrar-industrial davlatdir. Mamlakatda ko'mir, qo'rg'oshin, rux, temir va nikel rudalari qazib olinadi va qayta ishlanadi. Mashinasozlikda sanoat uskunalari, elektr asboblar, qishloq xo'jaligi mahsulotlari ishlab chiqariladi. Kimyo-farmatsevtika, yog'ochga ishlov berish ancha rivojlangan. Asosiy qishloq xo'jalik ekinlari — bug'doy, makkajo'xori, meva va sabzavotlar. Chorvachilik tog'-yaylov qo'ychiligiga ixtisoslashgan.
Ta'lim va madaniyat. Mamlakatda 7-15 yoshdagi bolalar uchun 8 yillik majburiy boshlang'ich ta'lim joriy etilgan. Shuningdek, gimnaziya va kasb-hunar maktablari ham faoliyat yuritadi. Skop'eda 1949 yilda tashkil qilingan yirik o'quv yurti, pedagogika akademiyasi, Makedoniya fan va san'at akademiyasi, milliy tarix instituti, Oxrid shahrida gidrobiologiya instituti, Strumitsa shahrida paxta instituti, bundan tashqari, turli yo'nalishlardagi 20 ga yaqin ilmiy tadqiqot markazlari bor. Poytaxtda Davlat kutubxonasi, arxeologiya, tarix, etnologiya muzeylari, rasmlar galereyasi joylashgan.
Dini. Makedoniya ko'p millatli davlatdir. Aholining 67 foizini makedonlar, qolgan qismini albanlar, turklar, serblar va slavyanlar tashkil etadi. Dindorlarning 59 foizi pravoslav, 35 foizi musulmon, 4 foizi katolik, 1 foizi protestant.
Makedoniyada Islom dini Usmonlilar hukmronlik qilgan yillari paydo bo'la boshladi. Aynan shu yillar mamlakatda ilk masjid va madrasalar barpo etildi. Musulmonlarning aksariyati hanafiylik mazhabiga e'tiqod qiladi. Mamlakat muslmonlarining diniy-e'tiqodiy ishlariga Makedoniya Islom birligi kengashi rahbarlik qiladi.
Makedoniyada 1000 ga yaqin jome masjidlari musulmonlar xizmatida. Ularning aksariyati XV va XVI asrlarda barpo etilgan. Skop'e shahridagi “Mustafo Poshsho” va “Sulton Murod” jome masjidlari, Bitoladagi “Ishoq”, Tetovodagi “Sharen” va “Saat” jomelari, Shtip shahridagi “Kadn” va “Hon” masjidlari, Oxriddagi “Ali Poshsho” kabi jome masjidlar Makedoniyadagi eng qadimiy va yirik masjidlar hisoblanadi.
Mamlakatda islomiy ilmlarni o'qitish bo'yicha o'ziga xos tizim joriy etilgan. Bolqon yarim orolidagi eng qadimiy diniy ta'lim dargohlaridan biri “Isobek” madrasasi o'n beshinchi asrdan beri faoliyat yuritib kelmoqda. Madrasa o'rta-maxsus ta'lim muassasasi maqomida bo'lib, o'z davrida hatto oliy o'quv yurti darajasigacha ko'tarilgan. O'quv dargohi huzurida kutubxona va masjid ham bor. Ushbu masjid 1475 yilda barpo qilingan. Ikkinchi jahon urushidan so'ng ushbu madrasa 1979 yilga qadar o'z faoliyatini to'xtatdi. 1984 yildan boshlab madrasa yana talabalarni qabul qila boshladi.
2000 yil mamlakatdagi Islom jamiyati tashabbusi bilan Skop'e shahrida oliy diniy ta'lim muassasasi ochildi. Ushbu dargoh nafaqat madrasa talabalariga, balki ko'plab xorij mamlakatlari talabalari uchun ham Islom ilmlari bo'yicha oliy ma'lumotga ega bo'lish imkoniyatini berdi.
Mamlakatdagi eng qadimiy va jozibador “Mustafo Poshsho” jome masjidi poytaxt Skop'e shahrida joylashgan. U 1492 yil Sulton Salim I ning vaziri Mustafo Poshsho tashabbusi bilan barpo etilgan. Masjid yaqinida Mustafo Poshshoning qabri bor. Jome 1968 yil davlat muhofazasiga olingan.
Bitola shahridagi 1558 yil qurilgan “Yeni” masjidi (Yangi masjid) hashamatli bezaklari bilan alohida ajralib turadi. U to'g'ri to'rtburchak shaklida bo'lib, 40 metr uzunlikdagi minorasi bor. Makedoniya Islom hamkorlik tashkilotining a'zosi hisoblanadi.
Davron NURMUHAMMAD
Marg‘ilonning uch muqaddas qadamjosi
Marg‘ilon – Farg‘ona vodiysining eng qadimiy va o‘ziga xos shaharlaridan biri. Uning tarixini faqat me’moriy obidalar, qadimiy ko‘chalar yoki mashhur hunarmandchilik an’analari bilangina emas, balki asrlar davomida xalq e’zozida bo‘lib kelayotgan ziyoratgohlarsiz ham tasavvur etib bo‘lmaydi, xabar bermoqda O‘zA.
Shahardagi Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozor ana shunday tarixiy-ma’naviy maskanlar sirasiga kiradi. Ularning har biri o‘z tarixi, rivoyatlari va xalq xotirasidagi o‘ziga xos o‘rniga ega.
Marg‘ilonning qadimiy ziyoratgohlaridan biri Pir Siddiq majmuasidir. Xalq orasida bu qadamjo bilan bog‘liq turli rivoyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Ziyoratgoh Pir Siddiq nomi bilan bog‘liq bo‘lib, “siddiq” so‘zi arab tilida haqgo‘y, rostgo‘y, haqiqatga sodiq inson ma’nolarini anglatadi. Shu jihatdan ziyoratgoh nomi ham xalq tasavvurida ezgulik, iymon va rostgo‘ylik kabi fazilatlar bilan uyg‘unlashib ketgan. Majmuadagi me’moriy yechimlar, ayniqsa, gumbazli inshootlar va qadimiy qabrlar Marg‘ilonning o‘tmishdagi shaharsozlik va me’morchilik an’analaridan darak beradi.
Pir Siddiq ziyoratgohi nafaqat ziyorat maskani, balki Marg‘ilonning tarixiy xotirasini o‘zida mujassam etgan qadamjolardan biri sifatida ahamiyatlidir. Marg‘ilon tarixi buyuk alloma Burhoniddin Marg‘inoniy nomi bilan chambarchas bog‘liq. XII asrda yashab ijod qilgan alloma islom huquqshunosligi, xususan, hanafiy fiqhi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Uning butun islom olamida mashhur bo‘lgan “Hidoya” asari asrlar davomida muhim huquqiy manba sifatida qadrlanib kelgan.
Marg‘ilonda alloma nomi bilan bog‘liq Chillaxona ham xalqning ma’naviy xotirasida alohida o‘rin tutadi. “Chillaxona” atamasi odatda insonning ma’lum muddat xilvatda qolib, tafakkur, ibodat va ruhiy tarbiya bilan mashg‘ul bo‘ladigan joyini anglatadi. Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi bilan bog‘liq rivoyatlar ham allomaning ilm yo‘lidagi mashaqqatli izlanishlari va ma’naviy kamolotini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu maskanni faqat ziyoratgoh sifatida emas, balki buyuk allomaning ilmiy-ma’naviy merosini anglashga xizmat qiluvchi tarixiy xotira joyi sifatida ham baholash mumkin.
Marg‘ilondagi yana bir o‘ziga xos maskan – Kaptarli mozor. Uning nomi bilan bog‘liq xalq rivoyatlari turlicha. Ayrim hikoyalarda bu joyda kaptarlar ko‘p bo‘lgani, shu sababli mozor “Kaptarli” deb atalgani aytiladi. Kaptar esa xalq tasavvurida tinchlik, poklik va ezgulik ramzi sifatida qabul qilinadi. Kaptarli mozor haqidagi ma’lumotlarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish Marg‘ilonning mahalliy tarixini yanada boyitishga xizmat qiladi. Buning uchun arxiv hujjatlari, qadimiy xaritalar, qabrtoshlaridagi yozuvlar, vaqf hujjatlari va xalq orasida saqlanib kelayotgan og‘zaki tarix namunalarini tadqiq etish muhim. Zero, xalq xotirasida asrlar davomida saqlanib kelayotgan rivoyatlar ham tarixiy-etnografik tadqiqotlar uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
Uch qadamjo – bir tarix. Pir Siddiq ziyoratgohi, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi va Kaptarli mozorni birlashtirib turgan asosiy jihat ularning Marg‘ilonning ma’naviy qiyofasini shakllantirishdagi o‘rnidir. Bu qadamjolar xalqning ajdodlarga hurmat, muqaddas joylarni asrash, ezgulik va ma’rifatni qadrlash kabi an’analarini o‘zida mujassam etadi.
Ularning har biri Marg‘ilon tarixining turli qirralarini namoyon etadi: Pir Siddiq – diniy-ma’naviy merosni, Burhoniddin Marg‘inoniy Chillaxonasi – ilm va tafakkur an’analarini, Kaptarli mozor esa xalq xotirasi va mahalliy rivoyatlarning uzviyligini ifodalaydi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
