Ahli sunna val jamoaning ikki aqidaviy yo‘nalishidan biri moturidiya mazhabi hisoblanadi. Bu mazhab asoschisi Abu Mansur Moturidiy shar’iy ilmlarning uchta yo‘nalishi bo‘yicha asarlar ta’lif etgan:
Tafsir yo‘nalishi bo‘yicha “Ta’viylotu ahli sunna” (Ahli sunnaning tushuntirishlari) nomli ulkan tafsir yozgan. Bu tafsirda Qur’on oyatlari tafsiridan tashqari e’tiqodga, usulul fiqhga va fiqhga tegishli hukmlar ham mahorat bilan ochib berilgan. Qur’on oyatlarini ko‘pincha oyatlar bilan tafsir qilgan, ayrim o‘rinlarda hadislar bilan ham tafsir qilgan. “Ta’viylotu ahli sunna” tafsirini hamasr ulamolardan Muhammad Zohid Kavsariy: “Bu kitob o‘z bobida unga tengi yo‘q bo‘lgan kitobdir”, deya madh qilgan. Abu Mansur Moturidiy “Ta’viylotu ahli sunna” tafsirida juda ko‘plab hikmatli gaplarni keltirgan, ulardan namuna sifatida quyidagilarni aytish mumkin:
– Alloh taolo bandalarini ular uchun manfaatli bo‘lgan narsalarga buyuradi va ularga zarar yetadigan narsalardan qaytaradi;
Abu Mansur Moturidiy usulul fiqh yo‘nalishi bo‘yicha “Ma’xozush sharoi’” (Shar’iy hukmlar manbasi) va “Jadal” (Ilmiy bahslar) nomli ikkita kitob yozgan. Ushbu ikki kitob hanafiya mazhabidagi qoidalar va ulardan kelib chiqadigan hukmlarni go‘zal suratda jamlagan asarlar, deb vasf qilingan. Zero, bu kitoblar hijriy oltinchi asrgacha hanafiylarning usulul fiqh bo‘yicha murojaat qiladigan asosiy manbalari hisoblangan. Keyinchalik esa ushbu yo‘nalish bo‘yicha yozilgan Abu Zayd Dabbusiyning “Taqviymul adilla” va Faxrul Islom Pazdaviyning “Kanzul usul” kabi usulul fiqh bo‘yicha yozilgan asarlarning asosi bo‘lib xizmat qilgan. Ulamolar bu ikki kitobning bizgacha yetib kelmaganini afsus bilan yodga oladilar.
Abu Mansur Moturidiy aqoid yo‘nalishi bo‘yicha ko‘plab asarlar yozgan. Bu asarlarni o‘rganib chiqqan ulamolar ularni uch turga ajratganlar:
Maqolot:
Aslida Moturidiydan oldin ham “Maqolot” (maqolalar) nomli bir qancha kitoblar yozilgan va ularda asosan Islom diniga mansub turli firqalarning qarashlari jamlangan. Masalan, Abul Hasan Ash’ariyning “Maqolotul islomiyyin” asari xuddi shunday asarlar sirasiga kiradi. Ba’zi olimlar Abu Mansur Moturidiyning “Maqolot” kitobini “Kitabut Tavhid” bilan bitta kitob bo‘lgan deb hisoblashgan.
Raddiyalar:
Abu Mansur Moturidiy qadariy, mo‘taziliy va qarmatiy kabi adashgan firqalarning qilayotgan da’volariga birma-bir naqliy hamda aqliy dalillar asosida raddiyalar qilgan. “Bayanu vahmil mo‘tazila” (Mo‘taziliylarning noto‘g‘ri tasavvuri bayoni), “Roddu a’lal qaromita” (Qarmatiylarga raddiya) kabi asarlarida mazkur firqalarning umumiy qarashlaridagi xatolarni ko‘rsatib bergan.
Abu Mansur Moturidiyning qilgan eng ulkan xizmati Ahli sunna val jamoaga qarshi chiqqan firqalarning da’volariga umumiy raddiya qilishdan tashqari, ularga batafsil raddiyalar qilganidir. Ya’ni, bu zot o‘sha paytlarda omma musulmonlarga tashvish tug‘dirib turgan mo‘taziliy yetakchilarining asarlariga birma-bir raddiyalar yozib, ularni “ochiq maydon”da mag‘lub qilgan. Bunga u zotning quyidagi asarlari yaqqol dalildir:
Alloh taologa iymon keltirish asoslari:
Abu Mansur Moturidiy Alloh taologa iymon keltirish asoslari bo‘yicha “Tavhid” kitobini yozgan. Kalom ilmiga oid ensiklopediya deyish ham mumkin bo‘lgan bu kitob Moturidiya mazhabining asosiy qarashlarini bayon qiluvchi asardir. Imom Moturidiyning ushbu asari undan keyin yozilgan kalom kitoblariga andoza hisoblanadi. Chunki keyinchalik yozilgan kalom kitoblari asosan Imom Moturidiyning uslubiga ko‘ra yozilgani va ma’lumotlar u zotning tartibiga ko‘ra tartiblangani inkor qilib bo‘lmaydigan ochiq haqiqatdir. Moturidiya mazhabidagi kitoblarning avvalida keladigan “bilish vositalari” mavzusini ham dastlab Abu Mansur Moturidiy joriy qilgan.
Moturidiya mazhabining asosiy qarashlarini bayon qiluvchi “Tavhid” kitobi “bilish vositalari” mavzusi bilan boshlanib, so‘ngra dahriylar, sumaniylar, sufastoiylar kabi firqalarga raddiya berishga o‘tilgan. Kitob oxirida qazo va qadar, iymon, shafoat, iymon va Islom masalalari bayon qilingan. Moturidiya mazhabidagi mashhur kitoblar bo‘lgan Abul Muin Nasafiyning “Tabsirotul adilla”, Umar Nasafiyning “Aqoidun Nasafiy” kabi asarlari “Tavhid” kitobi asosida ta’lif etilgan asarlar hisoblanadi.
Abdulqodir Abdur Rahim,
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent Islom
instituti o‘qituvchisi
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz