Fuqaholarni yaxshi ko'rargan faqih
Ismi: Horun Ar-Rashid bin Muhammad Mahdiy bin Abdulloh Mansur bin Muhammad bin Ali bin Abdulloh bin Abdulmutallib.
Kunyasi: Abu Ja'far.
Halifalik davrlari: 786-809 milodiy, 170-193 hijriy yillar. 23 yil davlat boshqaruvida bo'lgan.
Boshqaruvining eng rivojlangan davri: 170 hijriy, 789 milodiy yil bo'lgan.
Tavallud yili: 149 hijriy; 766 milodiy.
Tug'ilgan joyi: Ray shahri, Abbosiylar davlatining tog'li hududida joylashgan[1].
Ayollari: Zubayda bintin Ja'far; Aziza binti Solih; Ummu Muhammad[2].
O'g'illari: Muhammad Amin, Abdulloh Ma'mun, Muhammad Mu'tasim, Qosim, Ahmad Sabtiy, Adnon, Ali, Solih, Muhammad Abu Ya'qub, Muhammad Abu Iso, Muhammad Abul Abbos Muhammad Abu Ali.
Qizlari: Sakina, Ummu Habiba, Urva, Ummul Hasan, Hamduna, Fotima, Ummu Salama, Hadicha, Ummul Qosim, Romla, Ummu Ali, Ummu G'oliya.
Onasi: Huzayron bintib A'to.
Otasi: Muhammad Mahdiy.
Aka-ukalari: Muso Hodiy, Ibrohim, Abdulloh, Ali, Ubaydulloh, Mansur, Is'hoq, Ya'qub.
Diyonati: Sunniy.
Sulolasi: Abbosiylar xalifaligining beshinchi xalifasi.
Horun Ar-Rashid arab madaniyati bilan tarbiyalangan, iqtidorli adib va shoir, zakovatli olim va e'tiborli xalifalardan edi.
Shuning uchun ham, uning tushunchasi olimlar zehniyati bilan barobar degan fikr o'sha davrning o'zidayoq mavjud edi.
Horun Ar-Rashidning qarorgohi doimiy ravishda shoirlar, tabiblar, islom huquqshunos olimlari, kimyogarlar va musiqashunoslar bilan gavjum bo'lgan. Uning o'zi ko'pincha ulamolar va adiblar bilan tez-tez bahsu munozaralar o'tkazib turgan.
Gohida, shoirlarni, ular yozgan she'rlarni tanqid qilib, balog'at gap va she'rni cho'zish emas, ma'noni qisqa va tez ifodalovchi ilmdir, degan edi.
Imom Zahabiy aytadi: “Horun Ar-Rashid ulamolarni o'ziga yaqin tutar, tortishuv va sergaplik uni g'azabini keltirar edi. O'zi esa, qilgan behuda o'yin kulgu va gunohlari uchun tinmasdan yig'lar edi. Hususan, birov unga pand-nasihat qilsa, o'zini yig'idan to'xtatolmas edi”.
Hatib Bag'dodiy aytadi: "U faqih va fuqaholarni yaxshi ko'rardi va ulamolarga hurmati yuqori edi".
Horun Ar-Rashid bilan bir zamonda yashagan va hamsuhbat bo'lgan mashhur adib va shoirlar Abu Tohiya hamda Abu Sa'iyd As'amiylar bo'lgan.
Horun Ar-Rashidga zamondosh bo'lgan mazhabboshi olimlar Imom Shofe'iy va Imom Molik bo'lganlar.
Horun Ar-Rashid Madinai munavvaradagi manzilini qasd qilib safarga chiqqan paytda Imom Molik ibn Anas rahmatullohi alayh o'zlarini “Muvatto” kitobini unga o'qib berganlar.
Ilmiy sohada esa Horun Ar-Rashid mashhur kimyo olimi Jobir ibn Hayyonni va uning shogirdlarini moddiy-ma'naviy qo'llab-quvvatlagan. Natijada, u o'z shogirdlari bilan birga kimiyo ilmida amaliy tajriba o'tkazish metodikasini yaratgan. O'sha davrda barcha olimlar, adiblar, madaniyat va san'at arboblari Horun Ar-Rashidning madaniyat, san'at, adabiyot, ilm, fan va she'riyatga bo'lgan munosabatini juda katta mamnuniyat bilan qadrlashgan.
Milodiy 795 yilga kelib Horun Ar-Rashid xalifalik qilgan Abbosiylar davlatiga qarashli bo'lgan ba'zi bir o'lkalarda siyosiy harakatlar paydo bo'la boshladi. O'sha yillari Horun Ar-Rashidga qarshi qo'zg'olonlar ko'tarildi, qo'zg'olonchilarga u zudlik bilan chora ko'rdi.
Milodiy 795 yilda Qays va Qazo'a qabilasi Misr voliysiga qarshi jang boshladi. Bu voqeadan xabar topgan Horun Ar-Rashid Harsima ibn A'yun qumondonligi ostida katta qo'shin jo'natib qo'zg'olonchilarni mag'lub qildi.
Qo'zg'olonchilar Misr voliysiga itoat qilishga majbur bo'ldilar va bo'yinlariga yuklangan tovon pulini to'lashda davom etdi.
Harsima ibn A'yun boshchiligida Afrikada Abduvayh Anboriy rahbarligidagi yana bir katta fitnaning alangasi o'chirildi. Bunday ulkan qo'zg'alonni tinchitishda Yahyo Barmakiy ham juda muhim rol o'ynadi.
Milodiy 793 yilda ham Abbosiylar davlatiga qarashli bo'lgan Shom o'lkalarida ham ba'zi bir fitnalar bo'lib o'tdi.
Hususan, Al-Mudariya va Al-Yamoniya nomli ikki qabila o'rtasida urush boshlandi. Bu ikki qabila o'rtasidagi urush uzoq cho'zilgach Horun Ar-Rashid milodiy 794 yilda qo'shin jo'natib, urushga yakun yasadi.
Shundan so'ng, eng oxirgi fitnachi va qo'zg'alonchilardan bo'lgan Abul Hasib Vahib ibn Abdulloh Tus va Nishopur kabi shaharlarni bosib oldi. Keyinroq hozirgi Turkmanistonda joylashgan Marv shahrida mag'lubiyatga uchradi.
Horun Ar-Rashid unga qarshi Ali ibn Iso ibn Mahonni jo'natdi. U milodiy 783 yil fitnachi Abul Hasib Vahib ustidan g'alaba qildi. Bu voqealardan so'ng Abbosiylar davlati Horun Ar-Rashid boshchiligida rivojlanishda davom etdi.
Po'latxon KATTAYeV,
TII Hadis va Islom tarixi fanlari kafedrasi
katta o'qituvchisi.
[1] Hozirgi Mashhad
[2] Abbosiya, Jurayshiya, Usmoniya bo'lganlar.
Ikki ulug‘ ne’mat
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV