Fuqaholarni yaxshi ko'rargan faqih
Ismi: Horun Ar-Rashid bin Muhammad Mahdiy bin Abdulloh Mansur bin Muhammad bin Ali bin Abdulloh bin Abdulmutallib.
Kunyasi: Abu Ja'far.
Halifalik davrlari: 786-809 milodiy, 170-193 hijriy yillar. 23 yil davlat boshqaruvida bo'lgan.
Boshqaruvining eng rivojlangan davri: 170 hijriy, 789 milodiy yil bo'lgan.
Tavallud yili: 149 hijriy; 766 milodiy.
Tug'ilgan joyi: Ray shahri, Abbosiylar davlatining tog'li hududida joylashgan[1].
Ayollari: Zubayda bintin Ja'far; Aziza binti Solih; Ummu Muhammad[2].
O'g'illari: Muhammad Amin, Abdulloh Ma'mun, Muhammad Mu'tasim, Qosim, Ahmad Sabtiy, Adnon, Ali, Solih, Muhammad Abu Ya'qub, Muhammad Abu Iso, Muhammad Abul Abbos Muhammad Abu Ali.
Qizlari: Sakina, Ummu Habiba, Urva, Ummul Hasan, Hamduna, Fotima, Ummu Salama, Hadicha, Ummul Qosim, Romla, Ummu Ali, Ummu G'oliya.
Onasi: Huzayron bintib A'to.
Otasi: Muhammad Mahdiy.
Aka-ukalari: Muso Hodiy, Ibrohim, Abdulloh, Ali, Ubaydulloh, Mansur, Is'hoq, Ya'qub.
Diyonati: Sunniy.
Sulolasi: Abbosiylar xalifaligining beshinchi xalifasi.
Horun Ar-Rashid arab madaniyati bilan tarbiyalangan, iqtidorli adib va shoir, zakovatli olim va e'tiborli xalifalardan edi.
Shuning uchun ham, uning tushunchasi olimlar zehniyati bilan barobar degan fikr o'sha davrning o'zidayoq mavjud edi.
Horun Ar-Rashidning qarorgohi doimiy ravishda shoirlar, tabiblar, islom huquqshunos olimlari, kimyogarlar va musiqashunoslar bilan gavjum bo'lgan. Uning o'zi ko'pincha ulamolar va adiblar bilan tez-tez bahsu munozaralar o'tkazib turgan.
Gohida, shoirlarni, ular yozgan she'rlarni tanqid qilib, balog'at gap va she'rni cho'zish emas, ma'noni qisqa va tez ifodalovchi ilmdir, degan edi.
Imom Zahabiy aytadi: “Horun Ar-Rashid ulamolarni o'ziga yaqin tutar, tortishuv va sergaplik uni g'azabini keltirar edi. O'zi esa, qilgan behuda o'yin kulgu va gunohlari uchun tinmasdan yig'lar edi. Hususan, birov unga pand-nasihat qilsa, o'zini yig'idan to'xtatolmas edi”.
Hatib Bag'dodiy aytadi: "U faqih va fuqaholarni yaxshi ko'rardi va ulamolarga hurmati yuqori edi".
Horun Ar-Rashid bilan bir zamonda yashagan va hamsuhbat bo'lgan mashhur adib va shoirlar Abu Tohiya hamda Abu Sa'iyd As'amiylar bo'lgan.
Horun Ar-Rashidga zamondosh bo'lgan mazhabboshi olimlar Imom Shofe'iy va Imom Molik bo'lganlar.
Horun Ar-Rashid Madinai munavvaradagi manzilini qasd qilib safarga chiqqan paytda Imom Molik ibn Anas rahmatullohi alayh o'zlarini “Muvatto” kitobini unga o'qib berganlar.
Ilmiy sohada esa Horun Ar-Rashid mashhur kimyo olimi Jobir ibn Hayyonni va uning shogirdlarini moddiy-ma'naviy qo'llab-quvvatlagan. Natijada, u o'z shogirdlari bilan birga kimiyo ilmida amaliy tajriba o'tkazish metodikasini yaratgan. O'sha davrda barcha olimlar, adiblar, madaniyat va san'at arboblari Horun Ar-Rashidning madaniyat, san'at, adabiyot, ilm, fan va she'riyatga bo'lgan munosabatini juda katta mamnuniyat bilan qadrlashgan.
Milodiy 795 yilga kelib Horun Ar-Rashid xalifalik qilgan Abbosiylar davlatiga qarashli bo'lgan ba'zi bir o'lkalarda siyosiy harakatlar paydo bo'la boshladi. O'sha yillari Horun Ar-Rashidga qarshi qo'zg'olonlar ko'tarildi, qo'zg'olonchilarga u zudlik bilan chora ko'rdi.
Milodiy 795 yilda Qays va Qazo'a qabilasi Misr voliysiga qarshi jang boshladi. Bu voqeadan xabar topgan Horun Ar-Rashid Harsima ibn A'yun qumondonligi ostida katta qo'shin jo'natib qo'zg'olonchilarni mag'lub qildi.
Qo'zg'olonchilar Misr voliysiga itoat qilishga majbur bo'ldilar va bo'yinlariga yuklangan tovon pulini to'lashda davom etdi.
Harsima ibn A'yun boshchiligida Afrikada Abduvayh Anboriy rahbarligidagi yana bir katta fitnaning alangasi o'chirildi. Bunday ulkan qo'zg'alonni tinchitishda Yahyo Barmakiy ham juda muhim rol o'ynadi.
Milodiy 793 yilda ham Abbosiylar davlatiga qarashli bo'lgan Shom o'lkalarida ham ba'zi bir fitnalar bo'lib o'tdi.
Hususan, Al-Mudariya va Al-Yamoniya nomli ikki qabila o'rtasida urush boshlandi. Bu ikki qabila o'rtasidagi urush uzoq cho'zilgach Horun Ar-Rashid milodiy 794 yilda qo'shin jo'natib, urushga yakun yasadi.
Shundan so'ng, eng oxirgi fitnachi va qo'zg'alonchilardan bo'lgan Abul Hasib Vahib ibn Abdulloh Tus va Nishopur kabi shaharlarni bosib oldi. Keyinroq hozirgi Turkmanistonda joylashgan Marv shahrida mag'lubiyatga uchradi.
Horun Ar-Rashid unga qarshi Ali ibn Iso ibn Mahonni jo'natdi. U milodiy 783 yil fitnachi Abul Hasib Vahib ustidan g'alaba qildi. Bu voqealardan so'ng Abbosiylar davlati Horun Ar-Rashid boshchiligida rivojlanishda davom etdi.
Po'latxon KATTAYeV,
TII Hadis va Islom tarixi fanlari kafedrasi
katta o'qituvchisi.
[1] Hozirgi Mashhad
[2] Abbosiya, Jurayshiya, Usmoniya bo'lganlar.
Mehr-saxovat va inson qadri — ezgulikka yo‘g‘rilgan xayrli tashabbus
Insonga mehr ko‘rsatish, muhtojning holidan xabar olish, bemorga tasalli berish va ehtiyojmandlarga ko‘mak qo‘lini cho‘zish xalqimiz ma’naviyatining azaliy fazilatlaridandir. Islom ta’limotida ham saxovat, mehr-oqibat va inson qadrini ulug‘lash eng ulug‘ amallardan biri sifatida e’tirof etilgan. Chunki bir insonning ko‘nglini ko‘tarish, uning qalbiga umid va ishonch bag‘ishlash jamiyatda mehr-muhabbat, hamjihatlik va totuvlikni mustahkamlaydi.
Shu ezgu qadriyatlarni hayotga tatbiq etish, aholining ehtiyojmand qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash va yurtdoshlarimiz qalbida mehr-shafqat tuyg‘ularini yanada kuchaytirish maqsadida 2026 yil 13 avgust kuni Samarqand viloyati Urgut tumanida keng ko‘lamli ma’naviy-ma’rifiy hamda xayr-saxovat tadbirlari o‘tkazildi.
Mazkur xayrli tadbirlarda Samarqand viloyati bosh imom-xatibi vazifasini vaqtincha bajaruvchi Nursultonxon domla Abdumannonov, viloyat bosh imom-xatibi o‘rinbosari Xayrullo domla Sattarov, VAQF xayriya jamoat fondi Samarqand viloyati filiali rahbari Yoqubjon domla Mansurov, uning o‘rinbosari A.Sultonov, shahar va tuman bosh imom-xatiblari, «Haj–2026» ziyoratchilari, mahalla faollari va nuroniylar ishtirok etdilar.
O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan ushbu xayrli aksiya doirasida ijtimoiy himoyaga muhtoj, kam ta’minlangan va boquvchisidan ayrilgan 300 ta oila holidan xabar olindi. Ularning xonadonlariga tashrif buyurilib, turmush sharoitlari o‘rganildi, oilalarga zarur oziq-ovqat mahsulotlari yetkazib berildi.
Tashriflar davomida bemor va keksalarning holidan xabar olinib, ular bilan samimiy suhbatlar o‘tkazildi. Ularning haqqiga shifo, xonadonlariga fayzu baraka, yurtimizga tinchlik-xotirjamlik tilab duolar qilindi. Zero, muhtojning ko‘nglini ko‘tarish va uni yolg‘iz emasligini his ettirish ham insonparvarlikning yuksak ko‘rinishidir.
Shu bilan birga, hayotida turli ijtimoiy qiyinchiliklarga duch kelgan hamda yot g‘oyalar ta’siriga tushib qolish xavfi mavjud bo‘lgan ayrim fuqarolar bilan yakka tartibda muloqotlar tashkil etildi. Suhbatlarda sof e’tiqod, oila muqaddasligi, farzand tarbiyasi, halol mehnat, Vatanga sadoqat, milliy va diniy qadriyatlarga hurmat, shuningdek, turli buzg‘unchi g‘oyalarga nisbatan ma’naviy immunitetni mustahkamlash masalalari hayotiy misollar asosida tushuntirildi.
Tadbirlar doirasida Urgut tumanidagi jome masjidlarda peshin namozidan so‘ng ma’naviy-ma’rifiy uchrashuvlar ham o‘tkazildi. Ularda mehr-oqibat, qo‘ni-qo‘shnichilik munosabatlarini mustahkamlash, yoshlarni milliy va diniy qadriyatlarga sodiqlik ruhida tarbiyalash, oila tinchligini asrash, jamiyatda o‘zaro hurmat va ahillik muhitini qaror toptirish kabi dolzarb mavzular atroflicha yoritildi.
Uchrashuvlar yakunida mamlakatimiz tinchligi, xalqimiz farovonligi, Vatanimiz ravnaqi va yosh avlodning ilmli, odobli hamda vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishi haqida xayrli duolar qilindi.
Bugun yurtimizda inson qadrini ulug‘lash, aholining ehtiyojmand qatlamlarini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, jamiyatda mehr-saxovat va o‘zaro g‘amxo‘rlik muhitini qaror toptirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Urgut tumanida o‘tkazilgan mazkur xayrli tadbirlar ham ana shu ezgu maqsadlarga xizmat qilib, aholi o‘rtasida hamjihatlik, bag‘rikenglik va insonparvarlik tuyg‘ularini yanada mustahkamladi.
Mehr bor joyda ishonch, saxovat bor joyda baraka, inson qadri ulug‘langan jamiyatda esa tinchlik va farovonlik qaror topadi. Ana shunday ezgu amallar xalqimiz o‘rtasidagi birdamlik rishtalarini mustahkamlab, yurtimizning yanada obod va fayzli bo‘lishiga xizmat qiladi.
Samarqand viloyati vakilligi matbuot xizmati
