Fuqaholarni yaxshi ko'rargan faqih
Ismi: Horun Ar-Rashid bin Muhammad Mahdiy bin Abdulloh Mansur bin Muhammad bin Ali bin Abdulloh bin Abdulmutallib.
Kunyasi: Abu Ja'far.
Halifalik davrlari: 786-809 milodiy, 170-193 hijriy yillar. 23 yil davlat boshqaruvida bo'lgan.
Boshqaruvining eng rivojlangan davri: 170 hijriy, 789 milodiy yil bo'lgan.
Tavallud yili: 149 hijriy; 766 milodiy.
Tug'ilgan joyi: Ray shahri, Abbosiylar davlatining tog'li hududida joylashgan[1].
Ayollari: Zubayda bintin Ja'far; Aziza binti Solih; Ummu Muhammad[2].
O'g'illari: Muhammad Amin, Abdulloh Ma'mun, Muhammad Mu'tasim, Qosim, Ahmad Sabtiy, Adnon, Ali, Solih, Muhammad Abu Ya'qub, Muhammad Abu Iso, Muhammad Abul Abbos Muhammad Abu Ali.
Qizlari: Sakina, Ummu Habiba, Urva, Ummul Hasan, Hamduna, Fotima, Ummu Salama, Hadicha, Ummul Qosim, Romla, Ummu Ali, Ummu G'oliya.
Onasi: Huzayron bintib A'to.
Otasi: Muhammad Mahdiy.
Aka-ukalari: Muso Hodiy, Ibrohim, Abdulloh, Ali, Ubaydulloh, Mansur, Is'hoq, Ya'qub.
Diyonati: Sunniy.
Sulolasi: Abbosiylar xalifaligining beshinchi xalifasi.
Horun Ar-Rashid arab madaniyati bilan tarbiyalangan, iqtidorli adib va shoir, zakovatli olim va e'tiborli xalifalardan edi.
Shuning uchun ham, uning tushunchasi olimlar zehniyati bilan barobar degan fikr o'sha davrning o'zidayoq mavjud edi.
Horun Ar-Rashidning qarorgohi doimiy ravishda shoirlar, tabiblar, islom huquqshunos olimlari, kimyogarlar va musiqashunoslar bilan gavjum bo'lgan. Uning o'zi ko'pincha ulamolar va adiblar bilan tez-tez bahsu munozaralar o'tkazib turgan.
Gohida, shoirlarni, ular yozgan she'rlarni tanqid qilib, balog'at gap va she'rni cho'zish emas, ma'noni qisqa va tez ifodalovchi ilmdir, degan edi.
Imom Zahabiy aytadi: “Horun Ar-Rashid ulamolarni o'ziga yaqin tutar, tortishuv va sergaplik uni g'azabini keltirar edi. O'zi esa, qilgan behuda o'yin kulgu va gunohlari uchun tinmasdan yig'lar edi. Hususan, birov unga pand-nasihat qilsa, o'zini yig'idan to'xtatolmas edi”.
Hatib Bag'dodiy aytadi: "U faqih va fuqaholarni yaxshi ko'rardi va ulamolarga hurmati yuqori edi".
Horun Ar-Rashid bilan bir zamonda yashagan va hamsuhbat bo'lgan mashhur adib va shoirlar Abu Tohiya hamda Abu Sa'iyd As'amiylar bo'lgan.
Horun Ar-Rashidga zamondosh bo'lgan mazhabboshi olimlar Imom Shofe'iy va Imom Molik bo'lganlar.
Horun Ar-Rashid Madinai munavvaradagi manzilini qasd qilib safarga chiqqan paytda Imom Molik ibn Anas rahmatullohi alayh o'zlarini “Muvatto” kitobini unga o'qib berganlar.
Ilmiy sohada esa Horun Ar-Rashid mashhur kimyo olimi Jobir ibn Hayyonni va uning shogirdlarini moddiy-ma'naviy qo'llab-quvvatlagan. Natijada, u o'z shogirdlari bilan birga kimiyo ilmida amaliy tajriba o'tkazish metodikasini yaratgan. O'sha davrda barcha olimlar, adiblar, madaniyat va san'at arboblari Horun Ar-Rashidning madaniyat, san'at, adabiyot, ilm, fan va she'riyatga bo'lgan munosabatini juda katta mamnuniyat bilan qadrlashgan.
Milodiy 795 yilga kelib Horun Ar-Rashid xalifalik qilgan Abbosiylar davlatiga qarashli bo'lgan ba'zi bir o'lkalarda siyosiy harakatlar paydo bo'la boshladi. O'sha yillari Horun Ar-Rashidga qarshi qo'zg'olonlar ko'tarildi, qo'zg'olonchilarga u zudlik bilan chora ko'rdi.
Milodiy 795 yilda Qays va Qazo'a qabilasi Misr voliysiga qarshi jang boshladi. Bu voqeadan xabar topgan Horun Ar-Rashid Harsima ibn A'yun qumondonligi ostida katta qo'shin jo'natib qo'zg'olonchilarni mag'lub qildi.
Qo'zg'olonchilar Misr voliysiga itoat qilishga majbur bo'ldilar va bo'yinlariga yuklangan tovon pulini to'lashda davom etdi.
Harsima ibn A'yun boshchiligida Afrikada Abduvayh Anboriy rahbarligidagi yana bir katta fitnaning alangasi o'chirildi. Bunday ulkan qo'zg'alonni tinchitishda Yahyo Barmakiy ham juda muhim rol o'ynadi.
Milodiy 793 yilda ham Abbosiylar davlatiga qarashli bo'lgan Shom o'lkalarida ham ba'zi bir fitnalar bo'lib o'tdi.
Hususan, Al-Mudariya va Al-Yamoniya nomli ikki qabila o'rtasida urush boshlandi. Bu ikki qabila o'rtasidagi urush uzoq cho'zilgach Horun Ar-Rashid milodiy 794 yilda qo'shin jo'natib, urushga yakun yasadi.
Shundan so'ng, eng oxirgi fitnachi va qo'zg'alonchilardan bo'lgan Abul Hasib Vahib ibn Abdulloh Tus va Nishopur kabi shaharlarni bosib oldi. Keyinroq hozirgi Turkmanistonda joylashgan Marv shahrida mag'lubiyatga uchradi.
Horun Ar-Rashid unga qarshi Ali ibn Iso ibn Mahonni jo'natdi. U milodiy 783 yil fitnachi Abul Hasib Vahib ustidan g'alaba qildi. Bu voqealardan so'ng Abbosiylar davlati Horun Ar-Rashid boshchiligida rivojlanishda davom etdi.
Po'latxon KATTAYeV,
TII Hadis va Islom tarixi fanlari kafedrasi
katta o'qituvchisi.
[1] Hozirgi Mashhad
[2] Abbosiya, Jurayshiya, Usmoniya bo'lganlar.
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
