To'qima hadislar nima sabab “to'qildi”?
Islom ulamolari o'rtasida ilk davrdan boshlab, hadislarning to'g'riligi, ya'ni, sahihligi, manbalarning ishonchliligiga alohida e'tibor berilgan. Bunga sabab o'sha davrdan boshlab, musulmonlar orasida noaniq, shubhali, hatto g'arazli maqsadlarga qaratilgan soxta hadislar ham tarqala boshlagan.
Ma'lumki, sahobalar o'z jonlari-yu mollarini din uchun, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam uchun fido qilgan zotlar bo'lishgan. Ular Payg'ambar sollallohu alayhi va sallamning hadislariga bevosita shohid bo'lganlarki, ularning hadis to'qishi ehtimoldan yiroq ishdir. Chunki Islom tarixidan bilamizki, sahobalar har bir xato, nojo'ya ishlarga, yolg'onga jim qarab turmaganlar, balki bu kabi holatlarga juda qattiq turganlar.
Ammo, tobe'inlar davrida ilk siyosiy ixtiloflar vujudga kelishi ba'zi mavzu' hadislarning paydo bo'lishiga sabab bo'la boshladi. Lekin, bu davrda adolatpesha sahobalarning hayotliklari bu harakatlarning keng tus olishiga to'sqinlik qilgan.
Tobe'inlardan keyingi davrda Islom dinining turli xalqlar orasida keng tarqalishi, siyosiy ixtiloflarning keng tus olishi, haqiqiy diniy ilmlardan uzoqlashish turli sohalarda mavzu' hadislarning ko'payishiga olib keldi.
Hadis to'quvchilarning asosiy sabablari quyidagicha:
Siyosiy ixtiloflar: Ba'zi olimlar mavzu' hadislar hijriy 41 yilga, ya'ni Ali roziyallohu anhuning xalifalik davriga to'g'ri keladi degan fikrni olg'a surganlar.
Shialar o'z da'vosini qo'llab quvvatlash uchun quyidagi mavzu' hadislarni to'qib chiqardilar: “Mening o'rinbosarim, mening sirdoshim, ahli baytimdan mening xalifam, mendan keyin xalifalikka eng loyiq odam Alidir”, “Har bir Payg'ambarning vasiyatchisi va vorisi bo'lgani kabi mening ham vasiyatchim va vorisim Ali ibn Abu Tolibdir”, “Kim Alini insonlarning eng yaxshisi demasa, kofir bo'ladi”, “Aliga nazar tashlash ibodatdir”.
Bu boradagi to'qilgan hadislarning mazmuni asosan ba'zi shaxslarni ulug'lash ma'nosida bo'ldi. Har bir toifa o'z etakchisi, boshlig'ining fazilati haqida hadis to'qishga harakat qildi.
Manbalarda ko'rsatilishicha, bu harakatni birinchi bo'lib “shia” toifasi boshlagan.
Shu o'rinda, mazkur mazmundagi mavzu' hadislarni bazilarini misol tariqasida aytish mumkin:
“Men ilm shahri bo'lsam, Ali uning eshigidir”,
“Sizlarning qozingiz Alidir”.
Halifalik Umaviylarga o'tgandan keyin ularning tarafdorlari arab millatiga mansub bo'lmagan odamlarga nisbatan mensimaslik va kamsitish tuyg'usi bilan muomala qilganlar. Natijada, turli to'qima hadislar vujudga keldi.
Islom dushmanlari: Bular musulmonlarni aqidalaridan va Islom dinidan uzoqlashtirish maqsadida hadislar to'qib, ularga asoslangan botil aqidalarni musulmonlar orasida targ'ib qilganlar. Aytish mumkinki, Islom dushmanlari o'sha davrda keng tarqalgan turli diniy oqimlarning niqobi ostida faoliyat ko'rsatganlar.
Bunday kishilardan biri Mu'allo ibn Abdurohman vafot etishi oldidan bunday degan: “Men Alining fazli to'g'risida 70 hadis to'qiganman”. Odamlarning Islom dinini qabul qilmasliklari, qabul qilganlarni esa, undan sovitish maqsadida zindiqlar (din dushmanlari ya'ni, dinsizlar) mantiqsiz, aql bovar qilmaydigan va ertakka o'xshagan hadislarni to'qiy boshlaganlar.
Ja'far ibn Sulaymon aytadi: “Islom dushmanlaridan biri odamlar orasida Payg'ambar sollallohu alayhi va sallam aytmagan 400 hadisni tarqatganiga iqror bo'ldi”.
Qasddan emas, balki ba'zi roviylarning xato gumonlari tufayli vujudga kelgan mavzu' hadislar: Buning ko'rinishi, sahih hadis matniga ba'zi iboralar yoki so'zlarning qo'shilib qolishi shaklida bo'ladi.
Shuningdek, Allohning sifatlariga, tarixiy voqelikka hamda tibbiyot faniga zid keluvchi hadislar ham mavzu' hisoblanadi. Bundan tashqari bir irqni, mazhabni, mazhab imomlarini, adashgan firqalarni madh etuvchi va sahobalarni kamsituvchi hadislar ham mavzu' hisoblanadi.
Islom dushmanlari ham ko'pincha Islom dinini inson hayoti uchun salohiyatsiz ekanligini isbotlash maqsadida mavzu' hadislardan makr, hiyla yo'li bilan foydalandilar.
Ko'pchilik olimlar fikricha, qaysi sohaga oid bo'lsin, ya'ni, hukmga oid, qissalar targ'ib, tahdidga oid bo'lsin, mavzu' hadisni uning mavzu'ligini bilgan holda rivoyat qilish haromdir. Ammo, uning mavzu'ligini ochiq aytib o'tish bilangina joizdir. Bunga dalil o'laroq Muslim rivoyat qilgan quyidagi hadisni keltiriladi:
“Kim mendan yolg'oni ko'rinib turgan hadisni rivoyat qilsa, ikki yolg'onchining biridir”.
Bu hadis mavzu' rivoyat qiluvchiga etarli raddiya bo'la oladi, biroq mavzu' ekanligini keltirib o'tsa joiz deyishgan.
Yuqoridagi ma'lumotdan ko'rinib turibdiki, sahobalar roziyallohu anhu hadisga nisbatan juda jiddiy munosabatda bo'lganlar. Ammo, sahobalardan keyingi davrlarda payg'ambarimiz hadislariga bo'lgan munosabatlar turlicha bo'ldi.
Musulmonlar keng ommasi hadislarni yodlash, uni anglab etishdan ojiz bo'ldilar, hadislarning asl matnlari va isnodlaridan voqif bo'luvchilar kamaydi, eng achinarlisi, hadislar sha'nini toptaguvchilar ham vujudga kela boshladi. Bularning natijasi o'laroq, turli botil oqim va mazhablar, noto'g'ri aqidalarning vujudga kelganini ko'rish mumkin.
MuhammadSodiq ABDULLAYeV,
Imom Buxoriy nomidagiToshkent Islom instituti talabasi.
Imom Moturidiy innovatsion muzeyi tashkil etiladi
Toshkent, Samarqand va Termiz shaharlari 7-11 iyul kunlari mezbonlik qilayotgan I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi doirasida Samarqand shahrida o‘tkazilayotgan “Imom Moturidiy merosi: mo‘tadillik, bag‘rikenglik va ilm-ma’rifat poydevori” mavzusidagi xalqaro konferensiyada Imom Moturidiy innovatsion muzeyi loyihasi va uning ilmiy konsepsiyasiga bag‘ishlangan taqdimot o‘tkazildi, xabar bermoqda iccu.uz.
Taqdimotda Prezident Shavkat Mirziyoyevning Imom Moturidiy tavalludining 1155 yilligini keng nishonlash to‘g‘risidagi qarori ijrosi doirasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli bunyodkorlik ishlari haqida ma’lumot berildi. Qayd etilganidek, bugungi kunda Samarqand shahrida Imom Moturidiy majmuasi va unga tutash qadimiy Chokardiza qabristoni hududida yangi maqbara, zamonaviy masjid hamda ilmiy-ma’rifiy obyektlar barpo etilmoqda. Shuningdek, arxeologik tadqiqotlar natijasida islom huquqshunosligi tarixida o‘chmas iz qoldirgan buyuk alloma, «Hidoya» asari muallifi Burhoniddin Marg‘inoniy maqbarasi aniqlanib, u ham majmua tarkibida qayta tiklanmoqda.
Taqdimotda Imom Moturidiy majmuasining muhim tarkibiy qismi bo‘lgan Imom Moturidiy innovatsion muzeyi konsepsiyasi alohida tanishtirildi. Loyiha Turkiyaning Outdoor Factory kompaniyasi tomonidan Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi taqdim etgan ilmiy manbalar asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, muzeyning ekspozitsiyalari zamonaviy dizayn, raqamli texnologiyalar va interaktiv yechimlar asosida shakllantirilmoqda.
Taqdimot davomida Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi yetakchi ilmiy xodimi Ixtiyor Abdurahmonov muzeyning ilmiy konsepsiyasi va ekspozitsiya zallarining mazmuni haqida batafsil ma’lumot berdi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, muzeyda aqida va kalom ilmining shakllanish tarixi, Imom Moturidiyning hayoti va ilmiy merosi, moturidiylik ta’limotining Movarounnahrdan butun islom olamiga tarqalish jarayoni, Chokardiza qabristoni tarixi hamda bugungi kunda alloma merosini o‘rganish va targ‘ib qilishga qaratilgan sa’y-harakatlar zamonaviy multimedia texnologiyalari orqali yoritiladi.
– Muzeyning asosiy maqsadi Imom Moturidiyning boy ilmiy merosini zamonaviy texnologiyalar vositasida keng jamoatchilikka yetkazishdir. Barcha ekspozitsiyalar ishonchli tarixiy manbalarga tayanib yaratilmoqda. Interaktiv yechimlar orqali tashrif buyuruvchilar nafaqat eksponatlarni tomosha qiladi, balki allomaning hayoti, ilmiy maktabi va moturidiylik ta’limotining mazmun-mohiyatini chuqur anglash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu muzey kelgusida xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladigan yirik ilmiy-ma’rifiy va raqamli ziyorat markaziga aylanadi», — dedi Ixtiyor Abdurahmonov.
Taqdimotda muzeyning asosiy ekspozitsiya zallari ham namoyish etildi. Xususan, aqida va kalom ilmining shakllanishi, Imom Moturidiy yashagan davr ilmiy muhiti, moturidiylik ta’limotining dunyoga tarqalishi, Chokardiza qabristoni tarixi hamda arxeologik topilmalar zamonaviy muzey yechimlari orqali aks ettirilishi ta’kidlandi.
Forum ishtirokchilari taqdim etilgan loyihani yuksak baholab, uning Imom Moturidiyning boy ilmiy merosini xalqaro miqyosda targ‘ib qilish, yosh avlodni ma’rifat va bag‘rikenglik ruhida tarbiyalash hamda ziyorat turizmini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidladilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
