Ilm uchun 14000 kmlik safar
Imom al-Buxoriy ilm talabida Islom yurtlarini deyarli hammasiga safar qilganlar. Yurtlarida ekanliklarida o'n olti yoshga to'ldilar. Shundan so'ng hadis talabida uzoq muddatli rihlatga otlanib, uni dastlab onalari va akalari Ahmad hamrohligida Baytullohga haj qilishdan boshladilar.
Akalari Ahmad onalari bilan haj safaridan Buxoroga qaytadi. Imom Buxoriy esa Makkada qolib, hadis ilmini o'rganishda davom etadi. Bu mashg'ulot Imom al-Buxoriyning qolgan butun muborak umrlarini band etib, u kishi shu maqsad yo'lida o'sha vaqtda Islom olamida mavjud bo'lgan ko'pchilik ilmiy markazlarga bordilar. O'sha erlardagi shayx ulamolar og'zidan hadislar yozib oldilar. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi va sallamning hadisi shariflarini to'plash, ularni musulmonlar orasida yoyish yo'lida behad mashaqqatlar chekkanlari tufayli vujudlari toliqib cho'pdek ozg'in bo'lganlar. Qanchadan-qancha xavfi xatarlarni boshdan kechirgan.
Imom al-Buxoriy bu ishga birinchi bo'lib kirishgan kishi emas edilar. Bu ish bilan sahobalar davrlaridan boshlab ko'plab ulamo va boshqa aziz kishilar shug'ullanganlar, bu ummat ulamolari uni keyingi davrlarda ham davom ettirdilar.
Ilm talabida rihlat qilmoqlik sahobai kiromlar davrida boshlangan bo'lib, sahoba Jobir ibn Abdulloh (ibn Amr ibn Harom al-Hazrajiy al-Ansoriy as-Sulamiy) Shomda istiqomat qiluvchi Abdulloh ibn Aniysning huzurlariga rihlat qiladilar. U kishi o'zlari Rosululloh sollallohu alayhi va sallamdan eshitmagan bir dona hadisni eshitib qolmoq uchun bir oy davomida safar mashaqqatini tortadilar.
Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhu Maslama ibn Muxallad bilan uchrashib, u kishi rivoyat qilgan hadisni eshitish uchun Misrga safar qiladilar. Mazkur hadisni Maslamaning o'z og'zidan eshitgach, orqalariga qaytadilar.
Ilm talabidagi bunday rihlatlar tobe'iynlar davrida ham davom etib, benihoyat keng tus olgan. Chunki Rosululloh sollallohu alayhi va sallamning sahobalari o'zlari bilan Islom ilmlarini olgan holda turli mamlakatlarga tarqalib ketishgan bo'lib, kishi ul Zotning muborak hadislarini o'zga yurtlarga rihlat qilmay va ul erlardagi sahobalar bilan uchrashmay turib, mukammal bilolmasdi.
Sayyid ibn Musayyab (Ibn Huzn ibn Abu Vahb al-Maxzumiy al-Qurayshiy) shunday degan:
“Bir dona hadis uchun kecha-yu kunduzlab yo'l yurmoqqa hozirman”.
Hasan Basriy Islom xususidagi bir masalani hal qilmoq uchun Basradan Kufaga safar qilganlar.
Abu Qiloba (Abdulloh ibn Zayd al-Basriy) biror hojatlari bo'lmasada Madinada uch kun turib qoldilar. Chunki, odamlar bir kishining bu erga kelib hadis aytib bermog'ini intiqib kutayotgan edi. U kishi o'sha odamning kelganiga qadar poyladilar, kelgach undan hadis xususida so'radilar.
Ilm talabida qilingan bunday safarlar, hadislarning islom olamida keng tarqalishiga, hadis tarqalish yo'llarining ko'payishiga va hadis roviylarining har tomonlama chuqur o'rganilishiga katta ta'sir o'tkazdi. Chunki muhaddis turli joylarga borib, ul erlardagi ulamolarni o'z ko'zi bilan ko'radi va ular bilan ilmiy suhbatda bo'lib, o'zi bilmagan ko'plab hadislarni yozib oladi. Ular bilan ilmi islomga doir masalalar xususida savol-javoblar qiladi. Qur'on va hadislar hofizi ibn Hajar Asqalaniy bunday deydilar:
“Muhaddisdan rihlat qilmog'idan oldin avval talab qilinadigan shart shuki, u dastlab o'z yurtidagi hadislarni to'plamog'i, ularni chuqur o'qib, o'rganib yodlab olmog'i darkor. Shundan keyingina u o'zga mamlakatlarga rihlat qilib, uning davomida o'zida mavjud bo'lmagan hadislarni to'plab o'rganadi”.
Ikki Haram – Makka va Madinaga yo'l olganlari.
Tarixchi Muhammad ibn Ahmad ibn Usmon ibn Qoimoz az-Zahabiy (milodiy 673-748) va boshqa ulamolarning yozishlaricha, Imom al-Buxoriy hijriy 205- yildan hadis tugaraklariga qatnay boshlaganlar va o'z yurtlaridagi yirik shayxlarning ko'pchiligidan din ilmi, xususan ilmi hadisni o'rganib va ular bilgan jamiki hadislarni yod olib bo'lgach 210- yili safar qilganlar.
U kishi onalari va akalari hamrohligida hajj safarini yakunlagach, Makkada qolishga qaror qildilar. O'sha davrda Makka Hijozning eng muhim ilmiy markazlaridan biri edi. Imom al-Buxoriy u erda azaliy maqsadlariga etib, ilmi ma'rifatga bo'lgan chanqoqlarini qondiradigan tinmas buloqni topadilar. Makkada turganlarida vaqti-vaqti bilan Madinaga ham borib-kelib turadilar.
Imom al-Buxoriy ikki sharif Haram (Makkai Mukarrama va Madinai Munavvara) da o'zlarining ayrim risolalarini bitib, bu bilan “Al-Jomi' as-Sahih” va uning mavzulariga asos soldilar. Imom Buxoriy bu haqda:
“O'n sakkizga etganimda “Sahoba va Tobe'iynlar masalasi” kitobini tasnif etdim, so'ng Madinada oydin kechalari Rosululloh sollallohu alayhi va sallamning muborak qabrlari yonida o'ltirib “Katta Tarix” nomli kitobimni yozdim. O'tmishdagi shaxslarning deyarli barchasi haqida menda ma'lumot bo'lsa-da, kitobimning cho'zilib ketmog'ini istamadim”, [1] – deydilar.
Imom al-Buxoriy yana bunday degan:
“Men (ustozim) Al-Humaydiyning huzurlariga kirdim. Shunda men o'n sakkiz yoshlarda bo'lib, ul kishi bilan bir odam qandaydir hadis xususida tortishib turishgan ekan. Ustozim mening kirib kelganimni ko'rib: “Ana ikkimizning tortishuvimizni hal qila oladigan kishi keldi!”– deya menga o'rtalaridagi muammoni bayon qildilar. Men masalani Al-Humaydiyning foydalariga hal qilib berdim, chunki haqiqat ul kishi tomonida edi”.
Hofiz ibn Hajar bunday deydilar:
“Imom al-Buxoriyning Makkaga dastlabki safarlari hijriy 210-yili bo'lgan edi. Ul kishi agar ilmi hadisni endigina o'rganishga kirishgan chog'larida rihlat qilganlarida ham, bu borada yuqori darajaga erishgan (bu erdagi) tengdoshlariga albatta etib olgan bo'lar edilar”!
Imom al-Buxoriy hadis talabida rihlat darvozasini qattiq qoqdilar va (darvoza ochilgach) Islom mamlakatlarining deyarli barchasiga rihlat qildilar. Imom al-Buxoriy bu haqda o'zlari:
“Men Shom, Misr va Jazira (Dajla va Furot oralig'idagi erlar)ga ikki marta, Basraga to'rt marta bordim, Hijozda olti yil yashadim. Ammo muhaddislar bilan birgalikda Kufada va Bog'dodga necha marta borganimning hisobiga etolmayman” [2], – deydilar.
Al-Hatib al-Bog'dodiy bunday deydilar:
“Imom al-Buxoriy turli mamlakatlardagi muhaddislar huzuriga rihlat qildilar; Huroson va Jibal (Huziston)da, Iroq shaharlarining barchasida, Hijoz, Shom va Misrda hadislar yozib oldilar, Bog'dodga esa ko'p marta kelib ketdilar” [3].
Hofiz ibn Hajar:
“Makkada bo'lganlaridan so'ng, rihlat qilishga qurblari etgan barcha mamlakatlardagi shaxslar huzuriga bordilar”, – deydilar.
Imom Zahabiy, u kishi qadam ranjida qilgan erlar xususida gapirib, ular qatorida Balx, Nishopur, Ray, Bog'dod, Basra, Kufa, Madina, Vasit, Damashq, Asqalon, Hims va boshqa shaharlarni zikr qiladilar.
Hakim Abu Abdulloh, Imom al-Buxoriy rihlat qilgan mazkur shaharlarni zikr qila turib:
“Imom al-Buxoriy mazkur shaharlarga ilm talabida rihlat qilib, hamisha o'sha erlardagi shayxlar huzurida yashadilar”, – dedilar.
Imom Ahmad bilan uchrashib hamsuhbat bo'lganlari.
Imom al-Buxoriy umri davomida ilm uchun 14000 km yo'l bosib safar qilgan.
Imom al-Buxoriy hayotlik vaqtlarida Bog'dod Arab xalifaligi shahri hamda ilm va ulamolar markazi edi. Shu boisdan Imom al-Buxoriy u erga qayta-qayta, jami sakkiz marta borib kelgan. Har safar borganlarida Imom Ahmad bilan uchrashib suhbat qurar edilar. Shunda Imom Ahmad u kishini Bog'dodda qolib yashashga undab, Hurosonda uzoq vaqt turib qolganlariga e'tiroz bildiradilar. Bu fikrga Imom Hofiz ibn Hajarning “Fath-ul-boriy li sharhi sahih al-Buxoriy” nomli asarlaridagi ma'lumotlar zid bo'lib, ul kishi bunday deydilar:
“Imom al-Buxoriy “Al-Jome' as-Sahih”ning “Kitob an-Nikoh” qismidagi “Maa yahullu minan-nisa'” nomli bobda ImomAhmaddan bevosita bir dona hadis va “Kitob al-Mag'oziy” qismining oxirida bevosita bir dona hadis keltirganlar, xolos. Shunga ko'ra, go'yoki Imom al-Buxoriy, ImomAhmaddan (ataylab) kam hadis keltirgandek ko'rinadilar. Biroq unday emas. Imom al-Buxoriyning ImomAhmaddan kam hadis keltirganlarining boisi shuki, ul kishi avvalgi rihlatlarida ko'proq ImomAhmadning ustozlari bilan uchrashib, ana o'shalardan hadis yozib olish bilan kifoyalanganlar. Keyingi rihlatlari chog'ida esa ImomAhmad (muayyan sabablarga ko'ra) ahyon-ahyondagina hadis aytadigan bo'lib qolganlar. Shunig uchun Imom al-Buxoriy, ImomAhmadni qo'yib ko'proq (ustozlari) Ali ibnAbdulloh al-Madiniydan hadis keltirganlar”.
IkromRO'ZIQULOV
[1] «Siyaru a'lamin nubala»: Shamsuddin Zahabiy. 12-jild, 401-bet.
[2] Ibn Hajar Asqaloniy «At-Taqrib» asarida Humaydiyning tarjimai hollarida naql qilganlar.
[3] “Bog'dod tarixi”da keltirganlar.
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
